ءوز وتىنا جانىپ كەتەتىندەر قانشاما. وزەكتەگى ءورت تە, دەرت تە سول سەرتتەن تۋى ابدەن مۇمكىن. وسىنى جەرىنە جەتكىزە تۇسىندىرەتىن, ءبىز بىلەتىن ءبىر شىعارما – مۇحتار ماعاۋيننىڭ «سۇركوجەك اتتىڭ سوڭعى شابىسى» اتتى اڭگىمەسى. وندا ءومىر بويى بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن سۇركوجەكتىڭ توقتاسقان شاعى سۋرەتتەلەدى. اقىرىندا تۇلپارى قارتايعان سوڭ يەسى جانۋاردى ەركىنە قويا بەرەدى. ولە-ولگەنشە بوستاندىق سىيلايدى جانۋارعا. كەيىندە ءبىر كىسىنىڭ وتىنىشىمەن بايدىڭ ەركەتوتايىنىڭ دامەلى اتىن جاراتادى. مۇنى بايقاعان سۇركوجەك الگى اتپەن بىرگە ءوزىن دە جاراتا باستايدى. اتبەگى كوزىنە جاس الىپ, اقىرىندا تۇلپارىن قوسا باپتايدى. ءسويتىپ, سۇركوجەك سوڭعى بايگەگە قوسىلىپ, اقىرعى اينالىمدا اتتاردىڭ الدىندا وزا شاۋىپ كەلە جاتىپ, قاراقشىعا از-اق قالعاندا اياعىن ىنگە تىعىپ, جازىم بولادى. اقىرىنا دەيىن الدىنا قارا سالماي, سەرتپەن ولگەن تۇلپار اقىرىندا تاريحتا وسىلاي قالدى. مۇحاڭنىڭ بۇعان دەيىنگى «جۇيرىك» شىعارماسىندا دا قوزعالادى بۇل تاقىرىپ. ادام قاستىعىنان اياقتان اقساپ قالعان نارقىزىل كەيىندە تابىنداعى كوپ جىلقى ىشىندە دە الدىنا قارا سالمايدى. «...باسقالار دا شابىسقا تۇسسە شە؟ ءۇش اياقتاپ ىلەسە الا ما؟ ىلەسەر-اۋ, وزىپ, ىلگەرى شىعا الا ما؟ شىعا المايدى, ارينە. سوندا قايتەر ەدى؟ قۇسادان ولەر ەدى...» دەيدى جازۋشى.
ءبىزدىڭ تاريحتا بۇعان مىسال جەتەرلىك. ارىگە بارماي-اق بەرىدەگى الاش ارىستارىن السا دا جەتكىلىكتى. «ۇلتىمنىڭ تابانىنا كىرگەن شوگىر مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن» دەگەن سەرتپەن ءوتتى ولار ومىردەن. سول سەرت جولىندا مەرت بولدى ءبارى. اراسىندا اقىندىق سەرتپەن وتكەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ بار. الاششىل اقىندار ىشىندە ماعجاننان كەيىن, ءتىپتى قاتار اتالۋى ءتيىس سەرتشىل اقىن. جاسى جەتپەي قالدى, ايتپەگەندە قازاق ولەڭىنىڭ بۇگىنگى ءورىسى بۇدان دا كەڭ بولار ما ەدى دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ويتكەنى ءبىز اتىن اتاعان ەكى اقىندى وزىنە ۇلگى ەتكەن اقىن قاسىم امانجولوۆ ەكەنى انىق بايقالادى. ادەبيەتتە ونداي تەگەۋرىندى تولقىن بولماسا, قاسىم دا, قاسىمنان كەيىنگىلەردىڭ دە بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي.
«قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە, كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟!» – سۇلتانماحمۇتتىڭ سەرتى! الاش مۇراتىن كوكسەگەن اقىندار ىشىنەن قاسىم نەگە سۇلتانماحمۇتتى تاڭدادى دەپ ويلايسىز؟ ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «سۇلتانماحمۇت تۋرالى باللادا» جازدى. تورايعىروۆ 1920 جىلدىڭ 21 مامىرىندا قايتىس بولادى ەكەن دە, قاسىم باللاداسىن 1940 جىلدىڭ 20 مامىرىندا جازىپ, نۇكتەسىن قويادى. اقىن قايتقانىنىڭ 20 جىلدىعىن ءبىلىپ, ەسكەرگەن سياقتى. ول كەزدە ماعجان تۋرالى جازۋ – ولىمگە بارۋمەن پارا-پار. سۇلتانماحمۇت ماعجان سىندى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, رەپرەسسياعا ىلىكپەگەن. ەرتە ءولىپ قالعاندىعىنان. باستىسى, ايىپتالماي اجال قۇشتى. «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز» دەپ الاش گيمنىن جازىپ قالدىرعان ۇستازىن ەسكە الۋ ارقىلى قاسىم كۇللى ستاليندىك جۇيەگە قارسىلىعىن تانىتقانداي كورىنەدى. باللادانى اسىقپاي, شۇقشيىپ وقىعانعا ول انىق بايقالادى. ءبىر كەيىپكەردىڭ سۇلتانماحمۇتتى تىرىگە بالاپ, ولمەس جىرىن ۇلگى تۇتۋى, كەلەسى كەيىپكەر ونى ارام دۇشپانعا بالاپ, «تاريحقا سولاي جازىپ بەرگەم» دەگەنى اقىلعا سىيىمدى دەلىك. الايدا سۇلتانماحمۇتتى كوردەن تۇرعىزۋى شە؟ قابىردەن شىعىپ, وزىنە بولىسقان جاسپەن جازۋشىلار وداعىنان مۇشەلىك بيلەتىن الۋعا جونەلىپ كەتكەنى – سۇلتانماحمۇتتىڭ جەڭىسى دەگەن ءسوز. ياعني اقىندى جاقتاعان كەيىپكەردىڭ پىكىرى دۇرىس بولىپ شىققانى. كەرىسىنشە, اقىنعا كۇيە جاققان كەيىپكەر قابىر باسىندا مولا كۇزەتىپ قالعانى – ونىڭ جەڭىلگەنىن بىلدىرەدى. كەراۋىز ۇرپاق كەلمەسكە كەتەدى دە, جاڭا زامان ورنايتىنى تۋرالى ۇلكەن ەمەۋرىن وسىندا تۇر.
بۇل ءبىر دەلىك. ەكىنشىدەن سۇلتانماحمۇت قاسىمعا ۇستاز دەپ تەگىن ايتقان جوقپىز. قاسىم «اقساۋلە» تاقىرىبىن سول ۇستازىنان العان. سۇلتانماحمۇتتىڭ «اقساۋلەسىن» وقى دا, قاسىمدى وقى. ءبىر-ءبىرىن قايتالامايدى, بىراق كەيىنگىسى الدىڭعىسىنان ۇلگى العانى اڭدالادى. سۇلتانماحمۇت «اقساۋلە, كۇمىس ءجۇزدى, قۇندىز قاباق» نەمەسە «نازدى, نازىك, اق ساۋلە» دەپ باستايدى. ولەڭنىڭ تاقىرىبىنا شەيىن سولاي اتالادى. تسيكل دەۋگە بولادى. قاسىم ونى جاڭاشا جىرلاپ, دامىتىپ جىبەرگەن. «اقساۋلە, اسپاندا ايمەن تالاساسىڭ, توگىلىپ يىعىڭا قارا شاشىڭ» دەگەن جولدار تۋا سالا انگە اينالىپ كەتتى. ول تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى, كومپوزيتور, قازاق سسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور عازيزا جۇبانوۆا: «1955 جىلى «ادەبيەت جانە يسسكۋستۆو» دەگەن جۋرنالدى وقىسام, قاسىمنىڭ سوڭعى جازعان ولەڭدەرى بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە «اقساۋلە» دەگەن ولەڭى ماعان بىردەن اسەر ەتتى. بىزدەر, كومپوزيتورلار, كەيدە ءبىر ولەڭ ۇناسا, وقىپ جاتقاندا ىشىمىزدەن مۋزىكا شىعىپ جاتادى. وسى ولەڭدى وقىعانىمدا بىردەن ءانى, مەلودياسى جۇرەگىمنەن شىقتى», دەپ ەسكە الادى.
سۇلتانماحمۇت «مەن – قازاق, قازاقپىن دەپ ماقتانامىن» دەسە, قاسىم «مەن – قازاقتىڭ بالاسى» دەپ جار سالدى. جانە «سەرتىڭ وسى ازات جىگىت, ازات قىز» دەگەن ولەڭدەردىڭ سەرتى اقىنعا سۇلتانماحمۇتتان كوشكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ونى زەردەلى وقىرماننىڭ ءوزى دە بىلەتىن بولۋى كەرەك. ءبىر ۇققانىمىز, سەرتىنە ادالدار جاساي بەرەدى.
