ال تۇركى الەمى جايلى ءسوز بولعاندا استە تۇركىستان شاھارىنىڭ تاريح قاتپارىنداعى ءھام جاڭا زامان بەدەرىندەگى ورنىن ايتپاي كەتۋ ادىلەتسىزدىك. دەمەك كونە مەن جاڭانى ءوز ەندىگىندە ءساتتى توعىستىرعان تاريحي شاھار تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قانا ەمەس, مادەني-رۋحاني ومىرىندە دە الاتىن ورنى ەرەك. «حابار» ارناسىنىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن تۇسىرىلگەن تەلەجۋرناليست مايا بەكباەۆانىڭ «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ باستى يدەياسى مەن كونتسەپتسياسى دا نەگىزىنەن وسى تۇجىرىممەن توقايلاسادى.
جاقىندا «حابار» ارناسى ارقىلى كورەرمەنىنە جول تارتقان ايتۋلى دەرەكتى فيلم كورۋشىسىن ەڭ اۋەلى مازمۇندىق ءمانىنىڭ تەرەڭدىگى ءھام ءوزىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىمەن باۋراپ الادى. تامىرى تەرەڭنەن تارقاتىلاتىن كونە شاھاردىڭ باي تاريحىن بەينەلى ءتىل, شەبەر ورىلگەن دراماتۋرگيالىق فورمادا ۇتقىر جەتكىزە بىلگەن ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ ىزدەنىسى كوڭىلگە قۇرمەت سەزىمىن ورنىقتىردى. ولاي دەيتىنىمىز, بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى بار قالانىڭ تەك باي شەجىرەسىنە بويلاپ قانا قويماي, ونى بۇگىنگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق سىندارلى تاريحىمەن ەگىز ءورىپ, تاعىلىمىن تەرەڭنەن تارقاتا وتىرىپ, تۇركى الەمى بيىگىندە بايىپتى باعدارلاۋى دەرەكتى تۋىندىنىڭ بەينەلىلىك بوياۋىن بايىتىپ, مازمۇندىق ءمانىن وزەكتەندىرە تۇسكەن. مۇنى فيلم اۆتورى مايا بەكباەۆانىڭ ءوزى بىلاي باياندادى:
– «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى» دەرەكتى ءفيلمى – قازاقستاننىڭ رۋحاني برەندىنە اينالعان قالا تۋرالى يميدجدىك جوبا. اتالمىش تۋىندىدا ءبىز كونە شاھاردىڭ نەگىزى قالانعان كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى قالىپتاسۋ تاريحىن جان-جاقتى قىرىنان كورسەتىپ, ونىڭ تۇركى الەمىنە تيگىزگەن ىقپالىنا توقتالعىمىز كەلدى. تۇركىستان – تاريحشىلار مەن ارحەولوگتەر ءۇشىن قازىنانىڭ كەنى. قالاداعى كونەدەن جەتكەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن ونىڭ رۋحاني قۇندىلىعى زەرتتەۋشىلەرمەن قاتار تۋريستەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. كونە شاھاردىڭ جاڭا زامان ستيلىندە قايتا جاساقتالىپ, كۇن-ءتۇن دەمەي ءجۇرىپ جاتقان تاماشا ارحتەكتۋرالىق تۋىندىلارى تۇركى الەمى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالدى. جىل سايىن تۇركىستانعا الىس-جاقىن شەتەلدەن مىڭداعان تۋريست كەلىپ, كونە قالانىڭ باي تاريحىمەن تانىسادى. وعان ءتۇسىرىلىم كەزىندە ءوزىمىز دە انىق كوز جەتكىزدىك. قالا تەك شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن عانا ەمەس, تاريحىن تانىعىسى كەلگەن كەز كەلگەن وتانداسىمىز ءۇشىن دە قىزىق. ونىڭ قۇندىلىعى, اسىرەسە, بۇگىندە ءتىپتى ارتا تۇسكەندەي, دەگەن جۋرناليست ءارى قاراي پىكىرىن ناقتى فاكتىلەرمەن تارقاتا تۇجىرىمدادى: – تۇركىستان اتاۋى نەبىر ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ارىستان باب پەن قوجا احمەت ياساۋي تاعىلىمى ايرىقشا. تاريحي قالانىڭ قۇندىلىعىن ۇستەپ تۇرعان دا وسى – ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى. بۇل اڭىزعا بەرگىسىز قۇرىلىس نىسانى ءحىV عاسىردا ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن سالىنعان. ەندى مىنە, 600 جىلدان اسا ۋاقىتتى ارتقا تاستاپ, كيەلى شاھار تورىنە ءسان بەرگەن اسەم كەسەنە ماڭايى جاڭا قۇرىلىس نىساندارىمەن تولىعىپ, تاريحي قالا قايتا تۇلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىستان بۇگىندە كۇللى تۇركىنىڭ بەت تۇزەر ورتاق قۇبىلاسىنا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. مەنىڭ بايقاعانىم – بۇگىنگى تۇركىستاندا كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن زاماناۋي قۇرىلىس نىساندارىنىڭ تاماشا ۇيلەسىمى بار. تۇركىستان تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلمدەر كوپ ەمەس, ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سوندىقتان دا «حابار» ارناسىنىڭ كورەرمەندەرى بۇل تۋىندىنى اسىعا كۇتتى. الەۋمەتتىك جەلىدە جازىلىپ جاتقان پىكىرلەرگە قاراعاندا جاساعان جۇمىسىمىز جىلى قابىلدانعان سياقتى.
ء«اربىر حالىق, ءاربىر تاۋەلسىز مەملەكەت ءوزىنىڭ رۋحاني ورتالىعىن ناقتىلاپ الۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ رۋحاني ورتالىعى – تۇركىستان. ول قازاق ەلىنىڭ رۋحاني جۇرەگى» دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرىن نەگىزگە الار بولساق, كيەلى تۇركىستاننىڭ قازاقستان عانا ەمەس, كۇللى تۇركى الەمىندەگى ورنى ايقىندالىپ شىعا كەلەتىندەي. مىنە, وسى يدەيانى باستى تىرەك ەتكەن فيلم ءون بويىنا نەگىزىنەن قۇندى اقپاراتتار مەن ونى بەرۋشى ماماندار, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ويلارىن ءساتتى ساباقتاپ, تۇششىمدى تۇجىرىم تۇيەدى: تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى!
ءيا, شامشىراعى قايتا جانعان شاھاردىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى شەجىرەسى دە قايتا جازىلىپ, جاڭا زامان جاستارىنىڭ كوزقاراسى نەگىزىندە قايتا جانداندى. وسىناۋ جاۋاپتى قادامنىڭ ءبىر پاراسىن اتالعان تۋىندىداعى تۇششىمدى تالپىنىستاردان دا ايقىن سەزىنگەندەي بولدىق. اسىرەسە, ۇلى اقىن, الاش ارىسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ:
«تۇركىستان – ەكى دۇنيە ەسىگى عوي,
تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي.
تاماشا تۇركىستانداي
جەردە تۋعان,
تۇرىكتىڭ ءتاڭىرى بەرگەن نەسىبى عوي» دەگەن رۋحتى يدەياسى بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەركىن ويلى جاستارىنىڭ باعىت بۇرار باعدارىنا اينالعانىنا تاماشا ايعاق بولاتىنداي. وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن 2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا تۇركىستانعا وبلىس مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى شىن مانىندە تاريحي وقيعا بولدى. كۇللى تۇركىگە كيە بولعان قاسيەتتى مەكەننىڭ سول كۇننەن باستاپ جاڭا تىنىسى اشىلىپ, شەجىرە تۇنعان شامشىراعى قايتا جاندى. ال تۇركىستان دەگەن اتاۋ-ۇعىمنىڭ ءوزى جاي عانا قالا اتى ەمەس, الاشتىڭ, قازاقتىڭ رۋحاني تۇلەۋى, جاڭارۋى, العا ۇمتىلۋى دەگەن ماعىنانى بەرەتىنىن ەسكەرسەك, تۇركىستاننىڭ تۇلەۋى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, قالا بەردى كۇللى تۇركىنىڭ تاريحىنان ويىپ ورىن الاتىن ەلەۋلى وقيعا ەكەنى داۋسىز. «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى» دەرەكتى ءفيلمى كورەرمەنىنە وسىنى ۇعىندىردى.
