بۇلاي دەپ ءبىلىم وشاقتارىنىڭ باسشىلارى دا, قوعام بەلسەندىلەرى دە, دارىگەرلەر قاۋىمى دا دابىل قاعىپ جاتىر. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن تارتاتىنى» راس ەكەن. جاھان جۇرتى «جامان تۇماۋمەن» جانتالاسىپ جاتقاندا جاس ۇرپاق جاعىمسىز ادەتكە اۋەستەنىپ, الەۋمەتتى الەككە سالدى. «قاراۋسىز قالعان مال – قاسقىردىڭ ولجاسى» دەمەكشى, ەل ەرتەڭىن قاتەرلى دەرتتەن قورعايمىز دەپ جۇرگەندە بار بالەنىڭ باستاۋى سانالاتىن «دايرابايدىڭ كوك سيىرىنان» كوز جازىپ قالعان ەكەنبىز. «قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىرداي» كەيىپ تانىتىپ, شىلىمنىڭ ۆەيپ دەيتىن ەلەكتروندى ءتۇرى پايدا بولدى. «جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەنىڭىز وسى. اسىلىندە, كوك سيىر دا, كوك ءتۇتىن دە ەمەس, قۇرامىندا ءتۇرلى حيميالىق قوسپاسى بار بۋدىڭ ۋىن جۇتىپ جاتىر جاستارىمىز. «ەسەسىنە, قۇرامىندا نيكوتين جوق» دەپ اقتالادى ۋ ۇرتتاپ جاتقاندارىن ۇمىتىپ. راسىمەن, سولاي ما؟ ماسەلەن, بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە قول قويعان بولاتىن.
«كودەكستىڭ 110-بابىندا 248-تارماق بار. وندا «تەمەكى بۇيىمدارى – شەگۋ, سورۋ, شايناۋ, يىسكەۋ نەمەسە تۇتىنۋدىڭ وزگە دە تاسىلدەرى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە تەمەكىنى قىزدىرۋعا ارنالعان جۇيەنىڭ نەمەسە كەز كەلگەن وزگە دە اسپاپتىڭ كومەگىمەن پايدالاناتىنداي ەتىپ دايىندالعان شيكىزات رەتىندە تەمەكى جاپىراعىنان جانە (نەمەسە) تەمەكى وسىمدىگىنىڭ باسقا دا بولىكتەرىنەن تولىق نەمەسە ءىشىنارا جاسالعان ونىمدەر», دەپ ايقىن جازىلعان. ۆەيپ دەگەنىڭىز – «كەز كەلگەن وزگە اسپاپ». ەندەشە, ۆەيپ تە قوعامدىق ورىنداردا اشىقتان-اشىق ۇسىنىلماۋعا, پايدالانىلماۋعا جانە ساتىلماۋعا ءتيىس. انىعىندا ولاي بولماي تۇر. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ۆەيپ ەپيدەمياسى بەلەڭ الىپ بارادى», دەپ اشىنادى Nur Otan پارتياسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىندە ءسوز سويلەگەن «تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاقستان ءۇشىن» ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءجاميلا سادىقوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كودەكستىڭ 261-تارماعىندا تۇتىنۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەلەرى رەتىندە قۇرامىندا نيكوتين بار نەمەسە جوق سۇيىقتىقتى قۇرىلعىلار ايقىندالعان. سەبەبى ۆەيپكە نيكوتيندى قالاۋىڭىز بويىنشا قوستىرىپ الۋىڭىزعا بولادى. ماسەلەن, بالا ۆەيپ ساتۋشىعا كەلىپ, «ماعان 10 ميلليليتر نيكوتين قۇيىپ بەرىڭىزشى», دەيدى. ساتۋشى سۇراعانىن قۇيىپ بەرەدى. ۇلتتىق قوزعالىستىڭ جەتەكشىسى وسى ماسەلەنى بارىنشا نازارعا الۋ كەرەگىن ايتىپ, دابىل قاعىپ وتىر.
«بالالار ۆەيپ ساتىلاتىن دۇكەندەرگە كەلىپ, شىلىمنىڭ بۇل ءتۇرىن, ونىڭ سۇيىقتىعىن ەمىن-ەركىن ساتىپ الىپ جاتىر. ونى ءتۇرلى پابليكتەردەن كورىپ ءجۇرمىز. ۆەيپتى ادەتتە «فلەشكا», «فلوماستەر» دەپ اتاپ جاتادى. ونىڭ نەگىزگى قۇرامى – پروپيلەنگليكول. بۇل زاتتىڭ قۇرامىندا نيكوتين بار. تيىسىنشە, مۇنى ءبىز تەمەكى ءونىمى دەپ اشىق ايتا الامىز. بۇگىندە وسى ءونىمنىڭ وتانى سانالاتىن سان-فرانتسيسكو وكرۋگىنىڭ ءوزى (اقش) مۇنداي سۇيىقتىقتاردان باس تارتىپ وتىر. كەرىسىنشە, قازاقستاندىق جاسوسپىرىمدەردىڭ, اسىرەسە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا بۇل ءونىم كەڭ تاراپ بارادى. ولاردى ۆەيپتىڭ ءتۇرلى حوشيىستەندىرگىشتەرى, شايىردىڭ, ماراكۋيا, مانگو سىندى جەمىستەردىڭ ءدامى قىزىقتىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۆەيپ شەگۋ سانگە اينالدى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى, كاسىپكەر قايرات قۇدايبەرگەن.
وكىنىشتىسى, ءونىمنىڭ وسى ءتۇرىن ونلاين ساۋدالاۋشىلار كوپ. دۇكەندە اشىق ساتىلىپ جاتقان سوڭ, ونلاين ساۋدانىڭ ءورىسى ءتىپتى كەڭەيدى. قىزىلدى-جاسىلدى جارناماسى كوزدى اربايدى. ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا» جوق. ماسەلەن, Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ۆەيپ ساتۋمەن اينالىساتىنداردىڭ (Elf bar مەن Elf shop) كوپتەپ كەزدەسەتىنىنە كوزىمىز جەتتى. «باقساق باقا ەكەن» دەمەكشى, ونلاين ساۋدا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قالاسىندا بار دەۋگە دە بولادى. قۇنى 2 200 تەڭگەدەن باستالادى. تاپسىرىس بەرۋشىگە تەگىن جەتكىزۋ قىزمەتى دە قاراستىرىلعان. ياعني ۇيدەن اتتاپ شىقپاي-اق قۇمارىڭىزدى قاندىرىپ, كوڭىل حوشىڭىزدى كەلتىرە الاسىز. كوپتىڭ كوزىنە تۇسكىسى كەلە بەرمەيتىن جاسوسپىرىمدەرگە دە كەرەگى وسى ەمەس پە؟
وقۋشىلارعا ورىنسىز ايىپ تاعىپ جاتقان جوقپىز. بىرقاتار ءبىلىم وشاعىنداعى مەكتەپ باسشىلارىمەن دە سويلەستىك. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى №90 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى اياتجان احمەتجان جامان ادەتكە ۇلدار دا, قىزدار ءۇيىر ەكەنىن ايتادى. ال بالانىڭ اۋەستىگى بايقالعان كەزدە مەكتەپ باسشىلىعى مەن ۇستازدار قاۋىمى وقۋشىنىڭ اتا-اناسىن شاقىرىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن قولعا الادى. «دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن زاتتار تۋرالى ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارى ۇزدىكسىز ۇيىمداستىرىلادى. ارينە, ۆەيپتى زيانسىز دەپ ايتاتىندار دا بار. ءوز باسىم بۇعان سەنبەيمىن. زيانسىز شىلىم بولۋشى ما ەدى؟ سوندىقتان بۇل بۇيىمداردى وقۋشىلارعا ساتۋعا قارسىمىن. قانداي دا ءبىر شەكتەۋ دەگەن بولۋ كەرەك», دەيدى گيمنازيا ديرەكتورى.
ا.احمەتجاننىڭ بۇل ءسوزىن ەلورداداعى №78 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ديرەكتورى جانار جۇمابەكوۆا دا راستاپ وتىر. «ۆەيپ دەپ جۇرگەن ەلەكتروندى شىلىمعا 7-9-سىنىپ اراسىنداعى وقۋشىلار اۋەس. مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋشىلارعا ناشاقورلىقتىڭ, ەلەكتروندى شىلىمنىڭ ادام اعزاسىنا زيانى جونىندە كوپ ايتامىز. مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى كەلىپ, ارنايى ءدارىس وتكىزەدى. تاقىرىپقا قاتىستى بەينەروليكتەر كورسەتىلەدى. سىنىپ ساعاتتارى ۇيىمداستىرىلادى. ارينە, بالانىڭ دەنساۋلىعىنا مۇعالىمدەرمەن قاتار اتا-انالار دا ايرىقشا ءمان بەرۋگە ءتيىس. سەبەبى ۇستاز بەن اتا-انانىڭ الدىندا ورتاق ماقسات تۇر. بۇل – ءجاسوسپىرىمدى جامان ادەتتەن اۋلاق ۇستاۋ», دەيدى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ديرەكتورى.
سونىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاق نەلىكتەن ساناعا سالماق تۇسىرۋگە قۇمار؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەپ پسيحولوگ مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق ءتۇرىپ كوردىك. «ەرەسەكتەرگە ەلىكتەپ شىلىم شەككەن جاسوسپىرىمدەر بۇرىن دا بولعان, قازىر دە بار. بۇل ءۇردىس اسىرەسە 14-16 جاس ارالىعىنداعى وتپەلى كەزەڭدە كوپتەپ كەزدەسەدى. الايدا ۆەيپ سىندى ءارتۇرلى ەلەكتروندى شىلىمدار بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ەكى ەسە ارتتىردى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جارنامالاردى, ۆەيپكە قاتىستى قىزىقتى وقيعالاردى كورگەن سايىن, جامان ادەت جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىنالاپ ەنە باستادى. اقىر سوڭىندا بالالار «مىڭ رەت ەستىگەنشە, ءبىر رەت كور» دەپ ۆەيپتىڭ ءدامىن تاتىپ كورۋگە اسىعادى. جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوسۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ولار ءۇشىن اتا-انانىڭ, ۇستازدىڭ ايتقان اقىلىنان گورى, اينالاسىنداعى قۇربى-قۇرداستارىنىڭ پىكىرى ماڭىزدى. بۇل جاستاعى بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىگى دە وسى. ولار ەڭ الدىمەن كوپتەن قالماۋعا, توپتان بولىنبەۋگە تىرىسادى. پسيحولوگيادا بۇل ءۇردىس كونفورميزم دەپ اتالادى. جاس بالا ءۇشىن قۇرداستارىنان الشاقتاپ, «الا قارعا» اتانۋدان جامانى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل – توپتىق سانانىڭ ىقپالى», دەيدى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى, پسيحولوگ بالابەك ساقتاعانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بالالار ەڭ الدىمەن ەرەسەك ادام رەتىندە كورىنگىسى كەلەدى. ولارعا نەعۇرلىم «شەكپە, جولاما» دەگەن سايىن, سوعۇرلىم قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەدى. الايدا بۇعان قاراپ شىلىم شەككەن بارلىق بالا عۇمىر بويى سونىڭ سوڭىندا كەتەدى دەۋگە تاعى بولمايدى. ەس كىرگەن كەزدە ەلىكتەۋ دە ساپ تىيىلادى. دەسە دە «بالانى جاستان» دەپ, جامان ادەتتىڭ الدىن العان دۇرىس.
ال psyhelp.kz ونلاين پورتالىنىڭ مامانى, عىلىم ماگيسترى, پسيحولوگ ينديرا ءاشىمحان ەلەكتروندى شىلىم قازىرگى زاماننىڭ ءسانى ەكەنىن ايتادى. «جاستار ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋعا بەيىم كەلەدى. ءوزىن «دالەلدەۋگە», «ەرەكشەلەۋگە» اسىعاتىن ءجاسوسپىرىم وسىنداي ەڭ جەڭىل جولدى تاڭداپ, ىشتەي ءبىر جەتىستىككە جەتەدى. ءسان, ترەند دەگەن بار. ول – ءتۇرلى جارنامالار ارقىلى بەيسانالى تۇردە ءجۇرىپ جاتاتىن پروتسەستەر. ونىڭ ارتىندا ۇلكەن بيزنەس جاتىر. وكىنىشكە قاراي, جاستار مۇنى تۇسىنبەيدى», دەيدى پسيحولوگ مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, اتا-انا بالاسىمەن جاي عانا اڭگىمەلەسۋ ارقىلى شىلىمنىڭ بارلىق زياندى جاقتارىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. ءوزىن ۇلگى ەتىپ, بالامەن سەنىمدىلىك قارىم-قاتىناس ورناتقانى ءجون.
جاستاردىڭ ەلەكتروندى شىلىمعا ەلىكتەۋ سەبەبىن تۇسىنگەن سەكىلدىمىز. ەندى ونىڭ سالدارى, زيانى قانداي؟ «ەلەكتروندى شىلىم ەڭ الدىمەن اۋىز قۋىسىنا اسەر ەتەدى. سونىڭ كەسىرىنەن پاتوگەندى فلورا, ءتۇرلى ساڭىراۋقۇلاقتار ءوسىپ شىعادى. بۇدان سوڭ بۋ ادام اعزاسىنداعى تىنىس الۋ جولدارىن زاقىمدايدى. شىرىشتى قاباتتار قابىنىپ, جەدەل رەسپيراتورلى اۋرۋلار پايدا بولادى. ارينە, اۋرۋ بەلگىلەرى بىردەن بايقالا قويمايدى. بەلگىلى مەرزىم وتكەننەن كەيىن كوكتەم, كۇز ماۋسىمدارىندا شىلىمعا اۋەس ادامداردا برونحيت اسقىنادى. وعان شىلىمنىڭ قۇرامىنداعى ءتۇرلى حيميالىق زاتتىڭ اسەرىنەن برونح دەمىكپەسى, اللەرگيا سىندى ءتۇرلى اۋرۋ قوسىلادى. سەبەبى نيكوتين مولشەرى از بولعانىمەن, ونىڭ ورنىن حوشيىستەندىرگىشتەر, مايلار تولتىرىپ تۇرعانىن ەسكەرۋ قاجەت», دەيدى رەزيدەنت-پۋلمونولوگ جارقىن نۇرىشەۆ.
جاستار مۇنىڭ بارلىعىن جاقسى بىلەدى. بىلە تۇرا اعات قادام جاسايدى. ارينە, ەلىمىزدەگى الكوگولدەن, شىلىمنان باس تارتقان تۇتاس اۋىلدار تۋرالى ەستيمىز. اۋىلدىڭ اياسىندا قالىپ قويماي, وسى ءۇردىستى ۇلت بولىپ, مەملەكەت بولىپ قوستاپ اكەتەتىن كەز كەلگەن سەكىلدى. الايدا ونىڭ «اۋىلى ءالى الىستا». ماسەلەن, FinReview.info ساراپشىلارى قازاقستاندا وتاندىق بيۋدجەتتىڭ قورجىنىن قامپايتىپ وتىرعان شەتەلدىك 30 ءىرى كومپانيا بارىن ايتادى. بىلتىر ەل بيۋدجەتى 6,4 ترلن تەڭگەگەدەن اسا سوماعا تولىققان بولسا, سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى 30 شەتەلدىك كومپانياعا تيەسىلى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ تولەمدەردىڭ كوش باسىندا 1,6 ترلن تەڭگە سالىق تولەگەن مۇناي-گاز سەكتورى تۇرعان بولسا, ودان كەيىنگى ورىنعا تەمەكى ءوندىرىسى جايعاسقان. «دجەي تي اي قازاقستان», «فيليپ مورريس قازاقستان» جانە «بريتيش امەريكان توباككو قازاقستان ترەيدينگ» سىندى ءۇش كومپانيا بيۋدجەتكە ازدى-كوپتى 240,2 ملرد تەڭگە سالىق تولەدى. تەمەكى ونىمدەرىنەن تۇسەتىن سالىقتىڭ كوپتىگى سونشا, ءتىپتى مەتاللۋرگيا سالاسىن باسىپ وزدى. مەتاللۋرگتەر بيۋدجەتكە نەبارى 161,5 ملرد تەڭگە سالىق اۋدارعان ەكەن.
شىلىمنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر پايداسى مەن ونى شەگەتىن ادامداردىڭ شىعىنىن وسىدان-اق اڭعارا بەرىڭىز. سوعان قاراماستان سالىمىز سۋعا كەتپەيتىن سەكىلدى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ماقۇلداۋ ساتىنە دەيىن ولاردى تالقىلاۋ الاڭى رەتىندە قۇرىلعان «اشىق نقا» پورتالىندا «قۇرامىندا نيكوتين بار ونىمگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ» تەحنيكالىق رەگلامەنتى تالقىلانىپ جاتىر. بۇل قۇجاتتا ەڭ الدىمەن اشىق ۇلگىدەگى ەلەكتروندى تۇتىنۋ جۇيەلەرىن, اشىق ۇلگىدەگى نيكوتيندى, سونداي-اق نيكوتينسىز سۇيىقتىقتاردى جەتكىزۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەلەرىنە قۇيۋعا ارنالعان اۋىسپالى كونتەينەرلەر مەن ىدىستاردى قازاقستان نارىعىنا شىعارۋعا جول بەرمەۋگە قاتىستى باستاما كوتەرىلدى. سونداي-اق اتالعان تەحنيكالىق رەگلامەنتتە ءبىر رەت پايدالانىلاتىن ەلەكتروندىق تۇتىنۋ جۇيەلەرىن ء(بىر رەت پايدالانىلاتىن ەلەكتروندىق شىلىمداردى) قازاقستاننىڭ نارىعىنا شىعارۋعا جول بەرمەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋدە. قۇجات بيىلعى 15 قازانعا دەيىن تالقىلانادى.
بۇل قادام ەڭ الدىمەن وقۋشىلاردى, جاسوسپىرىمدەردى جامان ادەتتەن ارىلتۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىرعانى انىق. بۇگىندە الەمدەگى 25 مەملەكەتتە ۆەيپتى ساتۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. قازاقستان بۇل قاتارعا قايتسە دە قوسىلۋى كەرەك.
