تەمىربەك قوجاكەەۆ جامبىل وبلىسى Mepكi اۋدانىنا قاراستى ويتال اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ مەركە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبولىم مeڭگepyشici بولىپ ىستەيدى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن ءتامامدايدى. سولدان باستاپ, 1972 جىلعا دەيىن ءوزى ءبىلىم العان قارا شاڭىراقتاعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, اعا وقىتۋشىسى جانە دوتسەنتى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ال 1972-1986 جىلدار ارالىعىندا اتالعان جوعارى وقۋ ورنى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولىپ ابىرويلى قىزمەت اتقارادى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ءوزىنىڭ «مىقشەگە» دەگەن ماقالاسىندا:
«قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە قىرقىنشى, ەلۋىنشى جىلداردا وقىعان ادامدار – ەستەتيكالىق ءىلىم جاعىنان ءوز قاتارلارىنىڭ ماڭداي الدىندا وق بويى وزىق تۇراتىن ماماندار. نەگە دەسەڭىز, ولار – ادەبي ءبىلىم جاعىنان اۋەزوۆ مەكتەبىنەن شىققان ادامدار.
«بولماساڭ دا ۇقساپ باق,
ءبىر عالىمدى كورسەڭىز»,
– دەپ اباي ايتقانداي, عاجايىپ عۇلامانى كوزبەن كورىپ, ونىڭ الدىنان ءدارىس الۋ – سەنىڭ وعان ۇقساي تۇسۋىڭە, ونىڭ اسەرىمەن ءپىسىپ-جەتىلۋىڭە كەپىل. ءدال وسى ۇلى مەكتەپتە ءپىسىپ-جەتىلگەن مەنىڭ تالانتتى دوستارىمنىڭ ءبىرى – تەمىربەك قوجاكەەۆ, – دەي كەلە, ويىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ, – تەمىربەك بالا كۇنىنەن قاتال تارتىپكە تاربيەلەنگەن. ءتارتىپ بار جەردە – ەڭبەك بار. تەمىربەك ادام اتاۋلىنى شىن مانىندەگى ادام ەتەتىن, اق, ادال ەڭبەككە تاربيەلەنگەن. ونىڭ قول قۋسىراتىن كەزى سيرەك شىعار, ارقاشان ەڭبەك, ەڭبەك, تەك قانا ەڭبەك: ءىس-ارەكەت, قيمىل-قارەكەت! ول اباي ءسوزىن قۇران سوزىندەي كورگەن:
«سەنبە جۇرتقا, تۇرسا دا قانشا
ماقتاپ,
اۋرە ەتەدى ىشىنە قۋلىق ساقتاپ.
وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ».
وسىنى ءوز ءومىرىنىڭ زاڭىنا اينالدىرعان ادام – كۇشتى ادام, مىقتى ادام. تەمىربەك تە سونداي», دەپ وي تۇيەدى.
بۇل – تەمىربەك قوجاكەەۆكە بەرىلگەن ءدال دە ءادىل باعا! راسىندا, ول ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىنىڭ ءھام ساتيراسىنىڭ دامۋىنا ارنادى. وسى ماقالادا اتالعان ءۇش سالاعا قوسقان عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى ايتاتىن بولامىز.
ەڭ الدىمەن ونىڭ قازاق ساتيراسى تۋرالى سۇبەلى ەڭبەكتەرىن اتاپ وتكەن ابزال. ول – «فەلەتون ماسەلەلەرى», «قازىرگى قازاق ساتيراسى, «قازاق ساتيراسى», «اباي – ساتيريك», «حح عاسىر باسىنداعى قازاق ساتيراسى», «قازاق سوۆەت ساتيريكتەرى», «ساتيرا جانە ءداۋىر», «بۇگىنگى قازاق ساتيراسىنىڭ پروبلەمالارى», «ادام. قوعام. ساتيرا», «ساتيرالىق جانرلار», «ساتيرا – كۇشتىلەر قارۋى», «ساتيرا نەگىزدەرى», «سارا ءسوزدىڭ ساردارلارى», «شالقۋ سوزدەر مەن شانشۋ سوزدەر», «ەسكى جىلدىڭ ەسەبى», ء«وزىڭدى تانى» سىندى وقۋلىقتار مەن مونوگرافيالاردىڭ جانە ساتيرالىق جيناقتاردىڭ اۆتورى. عالىم بۇل ەڭبەكتەرىندە ساتيرانىڭ پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ جانە دامۋ زاڭدىلىقتارىن ساراپتاي وتىرىپ, تولعامدى وي-پىكىرلەرى مەن پاراساتتى پايىمدارىن عىلىمي نەگىزدە دالەلدەيدى. ساتيرانىڭ پوەزيالىق ءھام پروزالىق جانرلارىنىڭ ساپالىق بەلگى-قاسيەتتەرى تۋرالى ناقتى تۇجىرىم جاسايدى.
وسى ساتيرا سالاسىنداعى ەرەن ەڭبەگىنە وراي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مالىك عابدۋللين: «ت.قوجاكەەۆ كوپ جىلداردان بەرى قازاق ساتيراسىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ كەلەدى. وسى پروبلەما بويىنشا اۆتوردىڭ ۇزاق جىلدارداعى ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە ەكى بولىمنەن تۇراتىن «قازاق ساتيراسى» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ تۋدى. ەگەر قازاقستان ادەبيەتشىلەرىنىڭ ادەبيەت جانرلارى تاريحىن تەرەڭدەپ, زەرتتەپ بىلۋگە ءالى شىنداپ كىرىسپەگەنىن ەسكەرسەك, قوجاكەەۆ جولداستىڭ بۇل ەڭبەگىن ەرەكشە عىلىمي زەرتتەۋ عانا ەمەس, ءارى ادەبيەت جانرلارى بويىنشا ۇلكەن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەردىڭ باسى دەپ مويىنداۋىمىز قاجەت», دەپ پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. بۇل – عۇلاما عالىمنىڭ ارىپتەسىنە بەرگەن زور باعاسى!
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تەمىربەك قوجاكە ۇلى – ءوز كەزەگىندە سىندارلى سىن دا جازعان عالىم. ول ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ «سىن مەن شىعارما», «اقىن جانە رەۆوليۋتسيا», بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ «شىندىق جانە شەبەرلىك», «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى», «اساۋ جۇرەك», بەلگىباي شالاباەۆتىڭ «قازاق رومانىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋ تاريحى», حانعالي سۇيىنشاليەۆتىڭ «VIII-XVIII عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتى», «ىزدەنىس ىزدەرى», جۇسىپبەك التايباەۆتىڭ «ناق, ناق», سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىز», سونداي-اق تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ «مۇرات» سىندى ءتۇرلى جانردا جازىلعان شىعارمالار مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىنە شىنايى سىن جازىپ, پاراساتتى پايىمىن بىلدىرگەن.
عالىم-ۇستاز كەڭەستىك كەزەڭدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى مەن قازاقتىڭ
قابىرعالى قالامگەرلەرىنىڭ ءومىرى ءھام شىعارماشىلىعى تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. اتاپ ايتار بولساق, ولار – «جىل قۇستارى», «كوك سەڭگىرلەر», «سارا ءسوزدىڭ ساردارلارى» تاعى باسقا قۇندى دۇنيەلەر. وسى ەڭبەكتەرىندە ا. بايتۇرسىن ۇلى, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.دۋلاتوۆ, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆ, س.قوجانوۆ, م.سەرالين, ت.رىسقۇلوۆ, ب.سۇلەەۆ, ق.كەمەڭگەروۆ, ن.تورەقۇلوۆ, ب.سىرتانوۆ, ك.توقتاباەۆ, ى.جايناقوۆ, ع.توعجانوۆ, م.جولدىباەۆ, ش.توقجىگىتوۆ, ە.الدوڭعاروۆ سەكىلدى التى الاش ازاماتتارىن ءتىرىلتىپ, ولاردىڭ ادەبي مۇرالارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. ءسويتىپ, ۇلى ۇستاز ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتىن ۇرپاعىنا جەتكىزدى.
تەمىربەك قوجاكە ۇلىنىڭ قازاق ءباسپاسوزىنىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە جازعان ەڭبەكتەرى دە ءبىر توبە. ماسەلەن, «گازەت جانرلارى», «قازىرگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنان», «جاس تىلشىلەر سەرىگى», «قىم-قۋىت ىزدەر» اتتى سۇبەلى ەڭبەكتەرى – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. عالىم بۇل وقۋلىقتارعا ەنگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە قازاق باسىلىمدارىنىڭ تاريحى مەن جۋرناليستەرىنىڭ ادەبي ءھام پۋبليتسيستيكالىق مۇرالارىن تەرەڭ تالداپ, تارازىلاپ, عىلىمي باعاسىن بەرىپ, تاسقا باستى. سونداي-اق سول كەزدەگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قوزعاپ, گازەت جانرلارى تۋرالى كەڭىنەن تۇسىنىك بەرەدى. بۇل ەڭبەكتەر – جاس جۋرناليستەر مەن ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن تاپتىرمايتىن وقۋ قۇرالى! ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ شەجىرەسىن شەرتەتىن قۇندى قازىنا! قوجاكەەۆتىڭ قولتاڭباسى!
«ۇركىنشىلىك» دەگەن جيناعى پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەردەن تۇرادى. «ۇركىنشىلىك» پوۆەسى – مەركى وڭىرىندەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ارنالعان دەرەكتى شىعارما. بۇل تۋىندىسىندا اۆتور اقكوز باتىردىڭ پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستى قالاي ۇيىمداستىرعانى جونىندە ناقتى وقيعالاردى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ سۋرەتتەيدى. ءسويتىپ, تاريحي شىندىق پەن كوركەمدىك شىندىقتى شەبەر ۇيلەستىرەدى. بۇل شىعارما – قارىمدى قالامگەردىڭ جازۋشىلىق قىرىن بىلدىرەدى ءارى تەرەڭ تاريحشى ەكەنىن تانىتادى.
سونداي-اق تەمىربەك قوجاكە ۇلى اۋدارما سالاسىمەن دە اينالىسقان. كەزىندە ول ن.كالماننىڭ «دجيمليفتەر» جانە «قىزىل باشلاق», س.شەۆتسوۆتىڭ «تىنىمسىز بالالار», ە.يلينانىڭ «دۋال مەن شۋىل» اتتى بالالارعا ارنالعان شىعارمالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالادى. بۇل تۋىندىلار 1954-1955 جىلدارى «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە جاريالانعان. ساتيرا ساردارىنىڭ بۇل اۋدارماشىلىق قىرىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
زەردەلى زەرتتەۋشى ءومىرىنىڭ سوڭىندا, ياعني 2002 جىلى تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىعىنا ارناعان «كەرىمسال كەنتى» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل شىعارماسىندا تۋعان ەلى مەن كىندىك قانى تامعان جەرى ءھام ونىڭ ايتۋلى تۇلعالارى تۋرالى تولعادى, وسكەن ورتاسى جايلى تولعاندى. ءسويتىپ, تاريحي شاھاردىڭ شىنايى شەجىرەسىن مۇقىم ەلگە پاش ەتتى.
ۇلاعاتتى ۇستاز تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى دەر كەزىندە باعالانىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن جانە التى مەدالمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. قازاقستان جوعارى مەكتەبى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى. جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
ء«بىلىمدىنىڭ ءسوزى – ەم, مەيىرىمى كوپ, ءوزى كەڭ!» دەگەن ەكەن عاسىر اقىنى اتانعان ماعجان جۇماباەۆ. سول ايتقانداي, تەمىربەك قوجاكە ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى قالىڭ ەلى – قازاق حالقى ءۇشىن ءدارۋ بولارى حاق. عۇلاما عالىم قايتىس بولعاننان كەيىن 7 تومدىق شىعارمالار جيناعى تاسقا باسىلدى. «تاۋ تۇلعالى تەماعا», «ۇستاز. عالىم. قايراتكەر» اتتى ەستەلىكتەر كىتابى جارىق كوردى. قارا شاڭىراقتاعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە تەمىربەك قوجاكەەۆ اتىنداعى ءماجىلىس زالى اشىلدى. جىل سايىن ت.قوجاكەەۆ وقۋلارى اياسىندا «جاس تىلشىلەر» اتتى عىلىمي فورۋم ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنداعى №39 مەكتەپ-گيمنازياسىنا تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سول مەكتەپتىڭ اۋلاسىنا ءمۇسىنى قويىلدى. الماتى قالاسى مەن مەركى اۋدانىنىڭ ءبىر كوشەسى تەمىربەك قوجاكەەۆ اتىمەن اتالادى. «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن – وسى!
ەرماحان شايحى ۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى
ساتيرا كەڭەسىنىڭ توراعاسى
