تانىم • 10 قازان، 2021

قارىز

470 رەت كورسەتىلدى

امانگەلدى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى، بۇگىندە سەكسەندى ورتالاپ قالعان زەينەتكەر ءبيبيلا راحمەتوۆا قۇمكەشۋ اۋىلىندا تۇرادى. ومىرلىك سەرىگى بولعان مىرزاباي اتانىڭ وزىنەن 27 جاس ۇلكەندىگى بار ەكەن.

«قوساعىم 1909 جىلعى، مەن 1936 جى­لى قىزبەلدە دۇنيەگە كەلگەنمىن. تاۋبە، ەكەۋمىز عۇمىر بويى شاي دەسپەي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇردىك، 9 بالانى باعىپ-قاعىپ ءوسىرىپ، ەر جەتكىزدىك، جامان بولعان جوقپىز»، دەيدى ءبيبيلا اجەي.

مىرزاباي اتا تىرشىلىگىندە كوپ سوز­گە جوق، بىرتوعا ءارى ىسكەر كىسى بولعان كو­رىنەدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ۇش­توعاي، قايعى، ءدامدى اۋىلدارىندا كولحوز باسقارىپ، قۇمكەشۋدە بولىمشە مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. باتپاققارا وڭىرىنە اتى شىققان كەر­بەستى، دۇيسىمانكۇرەڭ دەگەن جۇيرىك ات ۇستاعان اقساقال 80 جاسىندا سال بولىپ، جەتى جىل توسەك تارتىپ جاتىپ، باقيعا اتتانىپتى. سوزگە ساراڭ قاريا ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى عانا اجەيدى توسەگىنىڭ باسىنا شاقىرىپ الىپ وتكەندى اڭگىمە ەتۋدى شىعارىپتى.

ەل ءىشىن العاش رەت اشتىق جايلاعان جىلدارى مىرزاباي قاريا ءارى كەتسە 12-13 جاستا، قامىسباي دەگەن كۇزەكتە تۇرادى ەكەن. مىرزاعالي دەگەن ءىنىسى بولىپتى. اراسى 3-4 جاس. قارشاداي ەكى بالانىڭ اناسىن الاپات اشتىق الىپ تىنعان. اكەلەرى راحمەت كىرە تارت­قان كەرۋەنگە ىلەسىپ، وگىزگە ءمىنىپ، قوس­تاناي وڭىرىنە كەتكەن ەكەن. ءبىر اي ءجۇ­رىپ اۋليەكولگە جەتكەندە اۋىرىپ، ءارى جۇرۋگە جاراماي، سول جەردە قىستاپ قالىپتى. اياداي عانا قورجىن ۇيدە نە اكە، نە شەشە جوق ەكى بالا اشتان-اش قالادى. جالعىز بۋاز سيىردى بىرەۋ-مىرەۋ ۇرلاپ اكەتپەسىن دەپ تورگە بايلاپ، وزدەرى ەسىكتىڭ اۋزىنداعى كيىزدى توسەنىپ جاتادى ەكەن. كورشىلەرى سوعىم سويۋعا شاماسى جەتەتىن اۋقاتتىلاۋ كىسى­لەر بولسا كەرەك، ءىنىسى مىرزاعالي قارنىم اشتى دەپ جىلاي بەرگەن سوڭ، ابدەن اشىققان ەكى بالا قارلى بوران ۇيتقىپ تۇرعان ءتۇندى جامىلىپ كورشى­نىڭ قوراسىنا ۇرلىققا تۇسەدى. ول كەزدە قورا­نىڭ توبەسىن قوردا، قامىس، تالمەن جابادى. اعاسى: ء«بىر كىر سابىننىڭ ­كو­لە­مىندەي عانا ەت كەسىپ ال، كوپ الما، ءبىلىپ قالادى. ەتتى كەسىپ العان سوڭ، ءجىپتى ءتۇرت، مەن تارتىپ الامىن، – دەپ ءىنىسىنىڭ بەلىنە ارقان بايلاپ، يىعىنا مىنگىزىپ قوراعا تۇسىرەدى. ەتتى الىپ شىققان ەكى بالا ومبى قارعا مالتىعىپ، ءبىرىن-ءبىرى سۇيرەلەپ ءجۇرىپ ۇيگە ازەر جەتەدى. ءتۇن جارىمدا كەبەرسىپ كەۋىپ قالعان قازاندى قىزدىرىپ، ەتتىڭ جارتىسىن قۋىرىپ جەپ، ءۇيدىڭ بۇرىشىنان قۇم الىپ ىسقىلاپ قازاننىڭ مايىن كەتىرىپ، قالعان ەتتى كيىز تابالدىرىقتىڭ استىنا تىعىپ تاستايدى. ال پىشاقتى جوعارىداعى جابىن تالدىڭ اراسىنا قادايدى.

ول كەزدە قامىسبايدا 4-5 ءۇي عانا تۇرسا كەرەك. ەرتەڭىنە سىرتتان «ەت ۇرلاندى!» دەگەن اششى ايقاي شىعىپ، ۋ-شۋ باستالادى. سالدەن سوڭ سۋىت جۇ­رىسپەن ميليتسيا دا جەتەدى. بۇلار ءتۇن ورتاسىندا ۇرلىققا تۇسە قويماس دەپ ويلادى ما ەكەن، ايتەۋىر، ميليتسيا ەكى بالادان كۇدىكتەنبەي، وتىز جاس شاماسىنداعى نۇرمۇحامبەت دەگەن كىسىنى قىسا باستاپتى. ول كىسى: «مىرزاباي-اۋ، سەن الدىڭ عوي، مويىنداساڭشى، اينالايىن!»، دەپ جالىنىپ جىلايتىن كورىنەدى. بالالار سوندا دا مويىنداماپتى، ويتكەنى ول كەزدە بىرەۋدىڭ ءبىر ساباق ءجىبىن الساڭ دا سوتتاتىپ جىبەرەدى.

ميليتسيونەر توبەگە شانشىلىپ تۇر­عان پىشاقتى قولىنا الىپ، ءجۇزىن سيپاپ تۇرىپ: «مىرزاباي، مىنا پىشاقتىڭ ۇشىندا ماي قالىپ كەتىپتى عوي»، دەپ­تى. سوندا 13 جاستاعى بالا: «كەشە قۇر­قىلتاي قۇس تۇزاققا ءتۇسىپ، سورپا ەتىپ ىشكەنبىز»، دەپ قۇتىلىپتى. ەكى بالا قىس بويى تابالدىرىقتىڭ تۇبىندە جا­تىپ شىعادى. ءتور – بۋاز سيىردىكى. ابىروي بولعاندا، كوكتەم شىعا جالعىز سيىر بۇزاۋلاپ، ءبىر مۇشەلدەن ەندى عانا شىققان ەستى بالا سيىر ساۋىپ، ۋىز ءپىسىرىپ، كورشى-كولەمىن شاقىرىپتى. ونى قۇپ العان كىسىلەردىڭ ءبىرى جارتى توستاق بيداي، ءبىرى ءبىر شوكىم تارى الا كەلگەن ەكەن. ءسويتىپ بۇزاۋلى سيىردىڭ ارقاسىندا كوكتەمگە كوتەرەم بولىپ شىققان بالالار جازعا ىلىگەدى.

ول كەزدە قوستانايعا كىرە تارتىپ بارىپ، سول جاقتان بورەنە، تاقتاي، كارتوپ، تۇز اكەلەدى ەكەن. سول جىلى جاز شىعا اۋىلدان 3-4 ادام جينالىپ، قوستانايعا شىقسا كەرەك. الگى ەتى ۇرلانعان ءۇيدىڭ يەسى سولارعا بالا مىرزابايدى دا قوسىپ جىبەرگىسى كەلىپتى. جاس تا بولسا، ءبىر ۇيگە ەس بولىپ وتىرعان بالاقاي: «مەن بارا المايمىن، قولدا ءىنىم بار»، دەيدى. «بالام، ءىنىڭدى ءبىزدىڭ ۇيگە تاستاپ كەت، سەن قايتىپ كەلگەنشە مىرزاعاليدى ءبىز باعامىز، وعان ۋايىمداما، وزىڭە دە، بىزگە دە ازىق الىپ كەلەسىڭ عوي»، دەپ كورشىسى كوشكە قوسىپ جىبەرەدى. ول كەزدە قوستانايعا وگىزبەن قاتىنايدى. ەكى-ءۇش اي جول ءجۇرىپ، اۋىلعا ورالادى. اۋليەكول اسىپ، قوستاناي بارىپ، ازىن-اۋلاق ازىق تا­ۋىپ، قۋانىشى قوينىنا سىيماي، اۋىلعا جالعىز باۋىرىن ساعىنىپ اسىعا جەتكەن ولجالى بالا كورشى ءۇيدىڭ بوساعاسىندا قۇر سۇلدەرى عانا قالىپ بۇراتىلىپ، ءالسىز عانا ىڭىرسىپ جاتقان مىرزاعاليدى كورىپ جىلاپ جىبەرىپتى. ءوزى كەتكەلى ءنار تاتىپ جارىتپاعان. 8 جاسقا ەندى عانا شىققان جالعىز باۋىرىنىڭ قاڭقاسى عانا قالىپتى. بويىندا قان-ءسول قالماعان، ەكى كوزى شۇڭىرەيىپ تۇرۋعا شاماسى كەلمەي قالعان مىرزاعالي: «اعا، مەنى نەگە تاستاپ كەتتىڭ؟»، دەپ جىلاي بەرىپتى. «مىرزاباي ىنىسىنە ءبىر كەسە كوجە بەرگەن ەكەن، سونى ىشە سالىپ، قولىندا ءولىپ كەتىپتى. اش ادامعا بىردەن كۇشتى تاماق بەرمەيدى. اس اش وزەگىنە ءتۇسىپ كەتەدى. مۇنى 13 جاستاعى بالا بىلمەيدى، ءبىر توستاق كوشەنى ءبىر-اق بەرگەن عوي. شالىم: «سول كەزدە ءىنىمدى وزىممەن بىرگە الىپ كەتسەمشى، كورشىنىڭ سوزىنە سەنبەۋىم كەرەك ەدى»، دەپ ولە-ولگەنشە وكىنىپ كەتتى»، دەگەن كەيۋانا كەمسەڭدەپ، ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ قالدى.

مىرزاباي قاريا وتىزىنشى جىل­داردان كەيىنگى اشتىقتى دا كورگەن جان­سەبىل ەكەن. بۇل اشتىقتا جيىرمانىڭ ول جاق – بۇل جاعىندا بولسا كەرەك، اعايىنى ساردار دەگەن كىسىمەن بىرگە ءبىر ۋىس بيدايدى 5-6 ليتر سۋعا قايناتىپ ءىشىپ امالداپتى. بەتىندە بيداي قالقىعان سۋ شامالى بولسا دا قويۋلاناتىن كورىنەدى.

ء«بىر ۋىس بيدايدى قايتا-قايتا قاي­ناتىپ ىشە بەرگەن سوڭ، ءبىر كۇنى السى­رەپ قۇلاعان عوي. ساردار دەگەن كىسى: «مىر­زاباي، سەن ماعان قاراپ وتىرا بەرمەي، زورمان اۋلاپ جە»، دەپتى. شالىم سونىمەن زورمان ەتىن جەپ، امان قالىپتى، ال سارداردىڭ ءوزى سۋمەن شىققان دەيدى. وسى وڭىردە ادام ەتىن جەگەن كىسىلەر دە بولعان. ولار كەلە جاتقاندا اۋىل ادامدارى بالالارىن تىعىپ قوياتىن كورىنەدى»، دەيدى ءبيبيلا اجە.

قامىسبايدا 1933 جىلعا اياق باسقان سوڭ ەگىن بىتىك شىققان. ول كەزدە شىعىر تارتادى ەكەن. شىعىرشى مىرزابايعا: ء«اي، بالام، جۇرتتىڭ ءبارى جەپ جاتىر عوي. ءبىز دە جەپ كورەيىك»، دەيدى. سودان جاس جىگىت شىعىرشىنىڭ تەرگەن بيدايىن كەلىگە ءتۇيىپ، ءبىر سيىردى ساۋىپ، سوعان شىلاپ، ءپىسىرىپ، ەكەۋى ىستىق استى الدارىنا قويا بەرگەندە شاش ال دەسە باس العىشتاردىڭ ءبىرى كەلىپ، الدىنداعى استارىن الىپ كەتىپتى.

كەيىن مىرزاباي قاريا ەسەيىپ، ەل قا­تارىنا قوسىلىپ، ۇيلەنىپ، قىزمەتكە تۇ­رىپ، ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەن سوڭ، بۇ­رىن­عى كورشىسىن وتباسىمەن قوسىپ ۇيىنە شا­قىرىپ، ءبىر تاباق ەت اسىپ قوناعاسى بەرەدى.

«باياعى ەتىڭىزدى ءبىز ۇرلاپ ەدىك، جەتىس­كەننەن ۇرلامادىق. ەندى ءىنىم اشتىقتا ءولىپ كەتتى عوي، موينىنا قارىز بولماسىن، رەنجىمەي مىنانى الىڭىز»، دەپ بالەنباي سوم اقشا ۇستاتادى.

جەردە زورمان، سۋدا بالىق، اسپاندا قۇس قالماعان، ەل ءىشىن ءبىر شەتىنەن اشتىق، ەكىنشى شەتىنەن ىندەت جايلاعان زۇلمات كەزەڭدە ءولىپ قالماۋ ءۇشىن امالسىز تىرشىلىككە تالعاجاۋ ەتەرلىك ءبىر كەسىم ەت ۇرلاعان ءىنىسىنىڭ موينىندا كەتكەن قارىزدى اعاسى كوزى تىرىسىندە ەسەلەپ وتەپ كەتىپتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار