− قۇرمانعالي داركەن ۇلى, 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ بولۋ سەبەبى نەدە؟
− 1921 جىلعى اشتىقتىڭ سەبەبى ارىدە جاتىر. 1916 جىلى قازاق جاستارىن تىل جۇمىستارىنا الۋ, شاقىرىلعانداردىڭ باس ساۋعالاپ قاشۋى, حالىق نارازىلىعى ءورشىپ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باستالۋى, «اقتار» مەن «قىزىلدار» كەزەكپە-كەزەك بيلىككە كەلگەن الاساپىران ازامات سوعىسى, ەر ازاماتتىڭ ات ۇستىندە بولۋى قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جۇيەسىن توقىراۋعا ۇشىراتتى. ونىڭ ۇستىنە, 1920 جىلعى جۇت پەن 1921 جىلعى قۇرعاقشىلىق اۋىل شارۋاشىلىعىن تۇرالاتىپ, حالىقتى كۇيزەلتىپ جىبەردى. ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنسەك, 1921 جىلى جەرگە جاڭبىر جاۋماي قۇرعاقشىلىقتىڭ بولۋى, ءشوپتىڭ شىقپاۋى, اپتاپ ىستىق جانە قىستان زورعا شىققان مالدىڭ قىرىلۋى ەلدىڭ جاعدايىن تىعىرىققا تىرەگەن.
بۇل ازاماتتىق سوعىس ەندى عانا اياقتالعان, بولشەۆيكتەر ەل ىشىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ءالى تولىق شەشە الماعان ءولارا كەزەڭ ەدى. قازاقستانداعى اۋىر جاعدايدى ورتالىقتاعى بيلىك بىلگەنىمەن, اشارشىلىققا ۇشىراعان رەسەي گۋبەرنيالارىنا كومەك كورسەتۋدى تالاپ ەتتى. ونىڭ سىرتىندا قازاقستانعا رەسەيدەن قونىس اۋدارۋعا ءتيىستى 2 ملن ادامدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇردى.
ال وسى ۋاقىتتا قازاقستانداعى بەس گۋبەرنيا مەن ءبىر ۋەزدە اشارشىلىققا ۇشىراعاندار سانى دا 2 ملن ەدى. 1922 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا, ورىنبور گۋبەرنياسىندا – 437 776, قوستاناي گۋبەرنياسىندا – 252 816, اقتوبە گۋبەرنياسىندا – 359 326, ورال گۋبەرنياسىندا – 277 835, بوكەي گۋبەرنياسىندا – 100 مىڭ, اداي ۋەزىندە – 75 مىڭ ادام اشارشىلىققا ۇشىرادى. بۇل مالىمەتتىڭ ءوزىن ورتالىقتىڭ قىرىنا ۇشىراپ قالماۋ ءۇشىن قازاق بيلىگى ازايتىپ بەرگەن دە بولۋى مۇمكىن.
قازاقستانداعى جاعدايى دۇرىس دەپ سانالعان گۋبەرنيالاردىڭ دا جايى وڭىپ تۇرمادى. ماسەلەن, اقمولادا اشتىققا ۇشىراعاندار سانى 100 670 ادام دەپ كورسەتىلگەن. سوعان قاراماستان, بۇل گۋبەرنياعا ماسكەۋدەن بەرىلگەن جوسپاردان تىس تاعى دا 300 مىڭ توننا استىقتى رەسەيگە جىبەرۋ مىندەتتەلدى.
ۆ.ي.لەنيننەن جۇمىسشىلار مەن شارۋالارعا كومەكتەسۋ كەرەك دەگەن جەدەلحات كەلگەن سوڭ ارال بالىقشىلارى دا 1921 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا رەسەيگە 14 ۆاگون بالىق تيەپ جونەلتتى. اشتىققا ۇشىراعان قازاقستانعا ورتالىقتان كومەك بەرۋ بىلاي تۇرسىن, كەرىسىنشە, رەسەيگە ازىق-ت ۇلىك جىبەرۋ تالاپ ەتىلدى.
− سوندا جاڭا وكىمەت باسىنا كەلگەن قازاق بيلىگى وسى جاعدايدى كورىپ وتىرىپ, ءۇنسىز قالدى ما؟
− بىرىنشىدەن, قازاق ولكەلىك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى, نەگىزىنەن, قازاق ەمەس ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالدى دا, قازاق دالاسىنداعى اۋىر جاعدايعا سونشالىقتى مازاسىزدانا قويمادى. ولار, كەرىسىنشە, رەسەيدىڭ اشارشىلىققا ۇشىراعان اۋداندارىنا قازاقستاننان ازىق-ت ۇلىك كومەگىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە كىرىستى. قازاق وتباسىلارى كۇن كورىپ وتىرعان ازىن-اۋلاق مالىن, استىعىن جيناپ الدى.
ەكىنشىدەن, قازاق زيالىلارى مەن بيلىكتەگى قازاق باسشىلارى اراسىندا تاپتىق ۇستانىمدارىنا بايلانىستى جىك تۋىپ, بيلىكتەگىلەر ەل ىشىندەگى اشارشىلىقتى ايتىپ, شارا قولدانۋدى تالاپ ەتۋشىلەردى – الاشورداشىلاردىڭ جانە ولاردى قولداۋشىلاردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ارەكەتى دەپ باعالاپ, سىنادى. سونىمەن قاتار ۇلتجاندى قازاق زيالىلارىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرۋى بيلىكتەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە ۇناي قويمادى, كەلىسە الماۋشىلىق ءجيى بولدى. سوندىقتان بيلىك قازاق ەلىندەگى اشارشىلىققا باستاپقى كەزەڭدە جەتە دەن قويمادى.
قازاق ولكەلىك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى وسى كەزدە بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ءحىى سەزىنە دايىندىق, رەسەيدە اشتىققا ۇشىراعان اۋداندارعا ازىق-ت ۇلىك جونەلتۋ, بۇعان قارسى حالىقتىڭ نارازىلىعىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان «قازاق ۇلتشىلدارىنا» قارسى كۇرەسۋ ماسەلەسىمەن اينالىستى.
ءبىر وكىنىشتىسى, اشارشىلىققا قارسى كۇشتى جۇمىلدىرۋ ورنىنا, س.مەڭدەشەۆ باستاعان قازاقستاندىق بولشەۆيكتەر ماسكەۋگە: «اشارشىلىق تۋرالى قاۋەسەتتى تاراتىپ جۇرگەندەر – ۇلتشىلدار. ولار قاراپايىم شارۋانىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاعانسىپ, ەڭبەكشىلەردىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارۋ ءۇشىن قاساقانا بايبالام سالۋدا», دەگەن جەدەلحات جولداعان.
ەل ىشىندەگى اشتىقتى دەر كەزىندە تىزگىندەي الماعان بيلىك كەش قيمىلدادى. وندا دا وزدەرى ۇلتشىلدار دەپ ايىپتاپ وتىرعانداردىڭ تالاپ ەتۋىمەن عانا.
1921 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا قازاق قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان كەڭەستە كۇن تارتىبىندە قىرداعى اۋدانداردىڭ اشتىققا ۇشىراعان تۇرعىندارىنا ناقتى كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ, قازاق قىزمەتكەرلەرىن وسى جۇمىسقا تارتۋ ماسەلەلەرى قارالدى. بايانداما جاساعان م.اۋەزوۆ ەل ىشىندەگى اۋىر جايدى بايانداپ: «...كوپتەگەن اۋدانداعى قازاقتار كوپتەن بەرى تەك قانا كورتىشقانمەن, تىشقانمەن, سۋىرمەن, تاعى دا سول سياقتى ۇساق جاندىكتەرمەن وزەگىن جالعاۋدا, سونىڭ كەسىرىنەن ءارتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار مەن ىندەتتەر ەستىپ بىلمەگەن دەڭگەيدە تارالىپ بارادى», دەپ مالىمدەگەن.
وسى كەڭەستەن كەيىن عانا, قاقاعان قىستا اشتىققا ۇشىراعان اۋداندارعا كومەك كورسەتۋ قولعا الىندى.
− ءدال سول كەزدە ارقا دالاسى, ونىڭ ىشىندە تورعاي ءوڭىرى اشتىققا ۇرىنىپ, قينالعان حالىققا كومەك قولىن سوزۋ ءۇشىن الاش زيالىلارى جۇرتشىلىقتان جىلۋ جيناپ, مال ۇلەستىرىپ, ەلدى امان الىپ قالعان ەكەن. وسى وقيعانى ءوزىڭىز دە زەرتتەگەن ەكەنسىز...
− جوعارىدا اتالعان 1921 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا وتكەن كەڭەستە شالعاي جاتقان تورعايعا قوستاناي ارقىلى جىبەرىلەتىن كومەك بارماي قالادى, ازىق-ت ۇلىك قوستانايدىڭ ءوز باسىندا قالىپ, جەرگىلىكتى حالىققا جەتپەيدى دەگەن بولۋ كەرەك – قابىلدانعان قاۋلىدا: «تورعايعا جىبەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك جاردەمى قوستانايدان بولەك جىبەرىلۋىن ورتالىق ارقىلى شەشۋگە قول جەتكىزىلسىن», دەلىندى. ارينە, وعان ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆتاردىڭ پوزيتسياسىنىڭ ىقپالى بولعانى انىق. قانشا جەردەن تاپ كۇرەسى بولدى دەگەنىمىزبەن, ءالى دە الاش زيالىلارىنىڭ بەدەلى كۇشتى ەدى.
قوستانايعا ارنايى بارعان سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ جازۋىنشا, وندا اشتارعا ارنالعان اسحانالار مەن بالالار ءۇيى اشىلعانىمەن, ولار قالىڭ قازاق ىشىندە اشىلماعان. قوستانايدىڭ وزىندەگى اسحانالاردا تاماقتاندىرىپ جاتقان اشتار ىشىندە قازاقتار جوق. ال اسحاناعا قاجەتتى ەت ءۇشىن مال اش قازاقتاردىڭ وزدەرىنەن الىنىپ وتىرعان. قازاقتارعا جاردەم بەرمەك تۇگىل, ولاردىڭ قولىندا بارىن جيناپ العان. قوستاناي گۋبەرنياسى اشتارىنا كومەك كورسەتۋ باستى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالدى. سەبەبى گۋبەرنيا حالقىنىڭ 90%-ى اشتىققا ۇشىراعان ەدى. سونىڭ ىشىندە شالعايدا جاتقان تورعاي ۋەزىنىڭ جاعدايى وتە اۋىر بولدى. 1921 جىلدىڭ جازىنداعى قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى ءشوپ شىقپاۋىنان ۋەزدىڭ
13 بولىسىندا دا مال قىرىلدى. ءوڭىردى اشتىق جايلاعاندىقتان, تۇرعىندار ءوز اتا مەكەندەرىن تاستاپ, اقتوبە, قوستاناي, جەزقازعان, قارساقپاي جاققا قاراي بوستى.
ەل ءىشىن جايلاعان اشتىق تۋرالى ايتىپ, گازەتتە جاريالانعاندارعا «بۇل ۇلتشىلداردىڭ بوسقا داۋرىعۋى, كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ءىس-ارەكەتى, سوندىقتان ۇلتشىلدارعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ كەرەك» دەپ ارەكەتسىز وتىرعان بيلىككە م.دۋلاتوۆ جانۇشىرا اشىق تۇردە «اشتىق قىرعىنىنان قايتسەك قۇتىلامىز؟ دەگەن ماقالاسىن «قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ نازارىنا» دەگەن قوسىمشا تاقىرىپشامەن جاريالادى. اشتىق تورعاي ەلىن ەسەڭگىرەتكەن تۇستا ول اشتىققا ۇشىراعاندارعا قول ۇشىن بەرۋلەرىن سۇراپ, سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ ءۇش ۋەزىن ارالاپ شىقتى. م.اۋەزوۆ ەرتىس بويىن ارالاپ ەلدەن مال جينادى. ءا.بوكەيحانوۆ ءوزى باس ساۋعالاپ جۇرسە دە 1921 جىلى توبىقتىنىڭ شاعان, بۇعىلى, شىڭعىس, مۇقىر, قىزىلادىر جانە نايماننىڭ سىبان بولىستارىنان مال جيىپ, تورعايعا مال ايداپ بارا جاتقان ج.ايماۋىتوۆقا تاپسىردى. ا.بايتۇرسىنوۆ تا قىسىلتاياڭ جاعدايدى بايانداپ, اشتىقتان حالىقتى امان الىپ قالۋ ءۇشىن كومەك قولىن سوزۋدى سۇراپ ۇندەۋ جازدى. جىلۋ مالىن جيناۋشى ۇلت زيالىلارىنىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلىنىڭ, ىقپالىنىڭ جوعارىلىعى, ولارعا دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى بولار, 1922 جىلدىڭ جازىندا 7 مىڭ باس مال جينالدى. سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ كوميسسياسى ون ەكى بولىستان جينالعان مالدى تورعاي ۋەزىنە جەتكىزۋدى, مال ايداۋدى ۇيىمداستىرۋدى, جالپى باسشىلىقتى ج. ايماۋىتوۆقا جۇكتەدى. قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا 2082 باس سيىر, 1982 باس جىلقى, 185 قوي, بارلىعى 4249 باس مال تورعاي جەرىنە جەتتى.
− ال 1932-1933 جىلدارى ەلىمىزدە تاعى قايتالانعان زۇلماتقا كىم كىنالى؟
− بۇل ماسەلە وتە كۇردەلى جانە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ناقتى اشارشىلىقتى تۋدىرعان فاكتورلارعا توقتالىپ وتەلىك.
ءبىرىنشى فاكتور – ف.ي.گولوششەكين تۇلعاسى. قازاقستانعا 1925 جىلدىڭ قازانىندا كەلىپ, 1933 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن قىزمەت ىستەگەن بولشەۆيكتىڭ ەلىمىزدەگى بيلىك باسىنا كەلۋى, جەرگىلىكتى جاعدايمەن ساناسپاي كۇشتەۋ شارالارىن قولدانۋى قازاق حالقىنىڭ سول كەزەڭدەگى قاسىرەت بۇلتىنىڭ استىندا قالۋىنا اكەلدى. ول قازاقستان – وداقتاعى ەت دايىنداۋدىڭ ەڭ ءىرى ورتالىعى دەپ ساناپ, ەت دايىنداۋدا ماسكەۋ بەكىتكەن جوعارى مەجەگە ەشقانداي قارسىلىق بىلدىرمەي, بۇلجىتپاي ورىنداۋ تالابىن قويادى. 1930-1931 جىلدارى قازاقستان ءۇشىن 493 مىڭ 500 توننا ەت وتكىزۋ جوسپارى بەكىتىلدى. ەكىنشى ورىنداعى ۋكراينا 434 مىڭ 800 توننا, ال ءۇشىنشى ورىنداعى سولتۇستىك كاۆكاز 226 مىڭ 700 توننا وتكىزۋگە ءتيىستى بولادى. ال اشارشىلىق قاقپانىنا تۇسپەگەن قازىرگى ورتالىق ازيانىڭ ءۇش مەملەكەتى – وزبەكستان, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستان نەبارى 66 مىڭ 200 توننا ەت وتكىزۋگە ءتيىس بولدى. وسى كەزدە تىرشىلىك كوزى – مالىنان ايىرىلعان قازاق اشارشىلىققا ۇشىرادى.
قازاقستاننىڭ اشارشىلىققا دۋشار بولۋىنىڭ ەكىنشى فاكتورى – گولوششەكينمەن بىرگە بيلىكتە بولعان قازاق بولشەۆيكتەرى ەگەر حالىق قولىنداعى مالى تارتىپ الىنسا, اشارشىلىقتىڭ بولاتىندىعىن, ونىڭ زاردابىن بولجاي المادى. ايتۋعا باتىلدارى جەتپەدى. بىرقاتارى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جولى دۇرىس, ۇلى ىستەر جولىندا قۇرباندىقتار بولادى دەپ سانادى.
تاعى ءبىر دەرەك كەلتىرەيىن. قازاقستانعا 1929 جىلى – 37,8 ملن پۇت, 1930 جىلى – 40,7 ملن پۇت, 1931 جىلى – 40,4 ملن پۇت, 1932 جىلى – 45,3 ملن پۇت استىق سالىعى سالىندى. ەل اشارشىلىققا دۋشار بولىپ وتىرعانىنا قاراماستان, استىق سالىعى وسىلايشا وسىرىلگەن. تاڭعالارلىعى, تەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كەيبىر قازاق اۋىلدارىنا دا استىق سالىعى سالىنىپ, ولار ونى تولەۋگە مىندەتتەلگەن.
– اشارشىلىق جىلدارى قۇربان بولعانداردىڭ سانى تۋرالى ءارتۇرلى مالىمەتتەر ايتىلىپ ءجۇر. وسى جونىندە نە ايتاسىز؟
− ءالى دە وتاندىق, شەتەلدىك ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە جانە قۇپيا ارحيۆتەردەگى قورلاردىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە وسىعان دەيىن ايتىلىپ كەلگەن مالىمەتتەر ناقتىلانادى ءارى وزگەرەدى دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, ەكى اشارشىلىق قازاقتىڭ تابيعي وسىمىنە وتە اۋىر سوققى بەردى. اسىرەسە, قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسى مەن ورتالىعىندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى كۇرت ازايدى. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, اشارشىلىقتان قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى.
سوندىقتان دا ەل شەجىرەسىندەگى زۇلماتتى جىلدار تەرەڭ زەرتتەلىپ, تاريحي ادىلدىك قالپىنا كەلتىرىلۋگە ءتيىس.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ازامات ەسەنجول
