تاريحي قويىلىم ابىلاي حاننىڭ قالماق قوڭتايشىسى قالدان سەرەننىڭ تۇتقىنىندا بولعان كەزىنەن باستالادى. قالماق حانى ابىلايدى ءبىر اپتا بويى اشتىق پەن ءشول ارقىلى سىنايدى. سوندا دا قايسار مىنەزدى ابىلاي بۇل قيىندىققا توتەپ بەرەدى. اۆتور ابىلاي حان ارقىلى سول كەزەڭدەگى قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى اۋىر ءحالدى كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان ۇلتتىڭ سەرتىنە بەرىك تەكتىلىگىن ايگىلەيدى. ءبىر جۇمادان كەيىن كەزدەسكەن ابىلاي حان مەن قالدان سەرەننىڭ اراسىنداعى ديالوگ تا ەرەكشە ءوربيدى. قالماقتىڭ باس ورداسىنا باسىن يمەي, كەۋدەسىن تىك ۇستاعان كۇيى كىرگەن ابىلاي تۇتقىندا وتىرسا دا ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن ايتادى. «مەن وتىراتىن ورنىمدى كورمەي تۇرمىن», دەپ اسقاق سويلەيدى. قويىلىمدى قاراپ وتىرساق, قالماق حانىنىڭ بىرتىندەپ تومەنشىكتەي بەرگەنىن كورەمىز. ازۋى التى قارىس ابىلاي قالماق ورداسىندا دا تۇتاس ۇلتتىڭ وبرازىن كورسەتەدى. ابىلاي حاننىڭ بەينەسىن سومداعان مامبەت قوجاليەۆ تە, قالدان سەرەننىڭ رولىندە ويناعان جاندار قىرىقباەۆ تا تاريحي تۇلعالاردىڭ مىنەز-قۇلقىن, بولمىس-ءبىتىمىن وزىندىك ىزدەنىستەرىمەن ءساتتى الىپ شىققان. ال وزىنە يىعىن توسقان مومىندى ابىلاي قولتىعىنان دەمەپ تۇرعىزىپ جىبەرىپ, قالماق حانىمەن تەڭدەي سويلەسەدى. وعان جاۋىنىڭ سۋ ورنىنا دەپ بەرگەن توڭ مايىن دا ىشكىزبەي, قولىن قاعىپ جىبەرەدى. جاۋىنىڭ ىرگەسىنە ات بايلامايتىن, اۋىلىنان اس ىشپەيتىن قازاقتىڭ وزىندىك ۇستانىمىن, بۇكىل بولمىسىن وسى ارەكەتتەرىمەن-اق كورسەتەدى.
جالپى, «ابىلاي» دراماسى – تاريحي وقيعالارعا نەگىزدەلىپ جازىلعان تۋىندى. اۆتور بۇل جەردە قازاق پەن قالماق اراسىنداعى قايشىلىقتى ءداۋىردى ەكى حاننىڭ بەينەسى ارقىلى كورسەتەدى. سونداي-اق ەجەلدەن كەلە جاتقان اق پەن قارانىڭ ايقاسى دا بار. ەرلىك, قايسارلىق سياقتى قاسيەتتەردى اشۋىمەن قوسا, جاعىمپازدىق, جىلپوستىق, ساتقىندىق سياقتى ارەكەتتەردى دە سىنايدى. ماسەلەن, قالدان سەرەننىڭ شابارمانى ءامىرسانا ابىلايعا باسىنعىسى كەلگەن راي تانىتىپ سويلەيدى. ءامىرسانانىڭ ارەكەتىنەن ۇلىققا جاعىنۋ سياقتى كەلەڭسىز مىنەزدى بايقاۋعا بولادى. ال قالماق حانىنىڭ تاعى ءبىر شابارمانى جالبىنىڭ بار ويى توپىش حانىمدا. قوڭتايشى ودان قالاۋى تۋرالى سۇراعاندا, جالبى سول سۇلۋ توپىشتى ايتادى عوي. مۇندا دا الگى شابارماننىڭ حان سارايىندا ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, جەكە باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن عانا جۇرگەنىن كورۋگە بولادى. ءارى بۇل ونىڭ ساحناداعى ءاربىر ارەكەتىنەن بىلىنەدى. بىراق توپىش سياقتى سۇلۋعا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس ەكەن. جالبىعا قالدان سەرەن ول ءۇشىن ابىلايدى ءولتىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. قالماق حانى باۋىرى شارىشتى ولتىرگەنى ءۇشىن ابىلايدان كەك الۋدى ويلايدى. الايدا جىگەرسىز, جاسىق, قىزدىڭ سۇلۋلىعىنا سۇقتانعاننان باسقا قولىنان كەلەتىنى جوق جالبى ايبارلى ابىلايدى, ارينە, ولتىرە المايدى. قىلىشىن قىنىنان سۋىرعانىمەن, ول ارەكەتىنەن تۇك شىقپايدى. ال قالدان سەرەنگە اسىعىس شەشىم قابىلداماۋىن ەسكەرتكەن, ابىلايدىڭ تەگىن ەمەس, تەكتى ادام ەكەنىن ايتقان قاراباس حانىمنىڭ بەينەسى دە اقىلدىلىقتىڭ بەلگىسىندەي كورىنىس بەرەدى.
نەگىزىنەن «ابىلاي» دراماسى شىتىرمانعا تولى. ەندىگى ءبىر ساتىندە ابىلاي حاننىڭ مىرزاقاماققا شىعىپ, قالدان سەرەنمەن جەكە سۇحباتتاسۋى ساحناعا شىعادى. قالماق تاعى دا ابىلايدان شارىشتى نەگە ولتىرگەنىن سۇراپ زىلدەنەدى. سوندا ابىلاي: «اكەم ءۋاليدى, انامدى, باۋىرلارىمدى نەگە ولتىردىڭدەر؟», دەپ وعان قارسى سۇراق قويىپ, قالماقتى جۋاسىتادى. بۇدان كەيىن قالماق حانى بىردەن ايبارىنان قايتىپ, ابىلاي حاننىڭ ىعىنا جىعىلا بەرەدى. سودان ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى سول كەزدەگى ساياسي احۋال توڭىرەگىندە ءوربيدى. اڭگىمە بارىسىنان ابىلاي حاننىڭ سول ۋاقىتتاعى الەمدىك ساياساتتان حاباردار بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. ول ورىس پەن قىتاي سياقتى الىپ ەلدەرسىز تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىققا جول اشىلمايتىنىن ايتادى. بۇل اڭگىمەنىڭ دە سوڭعى نۇكتەسىن ابىلاي قويادى. ءبىتىم. اقىرى جەڭىلگەن قالدان سەرەن ءوز ورداسىندا قارىنداسى توپىش سۇلۋدى ابىلايعا بەرگىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. ءسويتىپ, ابىلايدىڭ توپىش حانىممەن كەزدەسۋى بەينەلەنەدى. بۇدان ءارى وقيعا شيەلەنىسىپ, كۇردەلەنىپ, اقىرى ابىلايدىڭ قالماقتاردى تاس-تالقان ەتىپ جەڭۋىمەن شەگىنە جەتەدى. ءامىرسانانىڭ ايانىشتى ءحالى, ابىلايدىڭ اياعىنا باس ۇرىپ كەلۋى سياقتى كورىنىستەردە دە ابىلايدىڭ دانالىعى, تەكتىلىگى كورىنەدى. قويىلىمنىڭ تاعى ءبىر كۇردەلى تۇسى – ابىلاي حاننىڭ رەسەي مەن قىتاي ەلشىلەرىن قاتار قابىلداۋى. ولار ابىلايدان ءامىرسانانى ءوز تۇتقىندىعىنا بەرۋىن سۇراعانىمەن, ولاردىڭ بۇل تىلەگى ورىندالمايدى. بۇل جەردە دە ابىلاي حاننىڭ ەل باسقارۋ ىسىندەگى ساياسي قايراتكەرلىگىن كورۋگە بولادى. كۇردەلى كەزدەسۋلەر, باتىل شەشىمدەر, قيىن-قىستاۋ كەزەڭ اتالعان قويىلىمدا مۇنىڭ ءبارى كورىنەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ابىلاي حان تۋرالى كوپتەگەن شىعارما جازىلدى. ال ەلەن ءالىمجاننىڭ «ابىلاي» دراماسى الدىڭعى دەرەكتەردى قايتالاماعان. شىعارمادا اۆتور سوعىس جاعدايىنان گورى, ابىلاي حاننىڭ بولمىسىن اشۋدى ماقسات ەتكەن. كەيبىر شىعارمالاردا توپىش سۇلۋ ساتقىن رەتىندە كورىنسە, بۇل درامادا ول اقىلدى ايەل رەتىندە بەينەلەنەدى. سونداي-اق رەجيسسەر فارحادبەك قانافين دە توسىن شەشىمدەرى جانە ىزدەنىستەرىمەن قويىلىمنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەن. بۇقار جىراۋ جىرلارى مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» داستانىنان ۇزىندىلەر قويىلىپ, شىعارما شىرايىن اشقان دەۋگە بولادى. قويىلىمنىڭ قويۋشى-سۋرەتشىسى قازىم امانقوسوۆ, بالەتمەيستەر باقىتجان ايمانوۆ, مۋزىكامەن كوركەمدەگەن ءمولدىر باراقباەۆا ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال نۇرسۇلتان ماحانوۆ (مومىن), مەدەۋ ەرداليەۆ ء(امىرسانا), ابزال داۋلەتباقوۆ (جالبى), اسەم قوندىباەۆا (توپىش), ريزات قىلىشباەۆا (قاراباس حانىم), قىمبات نۇرسەيىتوۆا (قۇرالاي), قاسىم كەلەسبەك (ورىس ەلشىسى) جانە جاندوس ىليابەكوۆ (قىتاي ەلشىسى) سىندى تەاتر ارتىستەرى دە تاريحي بەينەلەردى ءساتتى سومداپ شىقتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان بۇل قويىلىمدى ابىلاي حاننىڭ ازاتتىق تۋرالى ارمانىن كورسەتكەن, ابىلاي بەينەسى ارقىلى تەكتىلىك پەن دانالىقتى دارىپتەگەن شىعارما دەۋگە تولىق نەگىز بار.
