تاعى سوعان جالعاستى: – «...لەرمونتوۆتىڭ تۇبىنە جەتكەن قىزعانشاقتىق مىنەز. بەكەر وبالى قانە, مارتىنوۆ وعان بىرنەشە جولى «وتپەن ويناما» دەپ ەسكەرتتى عوي. قايتەسىڭ, باسى تىم ۇلكەن, موينى قىلدىرىقتاي, اياعى تالتاق لەرمونتوۆ سۇلۋ, سىمباتتى مارتىنوۆتىڭ بالعا جينالاتىن اقسۇيەك قىز-كەلىنشەكتەردىڭ الدىنداعى بيىك مەرەيىن ولەردەي قىزعانىپ, سولاردىڭ كوزىنشە مازاقتاۋىن قويمادى. ول كەزدىڭ ەركەكتىك ولشەمىندە دۋەل – سوڭعى دا ءسوزسىز شەشىم بولاتىن. راس, لەرمونتوۆ ۇلى اقىن. الايدا ۇلىلىقتان دا جوعارى ازاماتتىق ار-نامىس, ار-نامىستان وت بوپ ويناپ شىعاتىن ويران مىنەز بار عوي» – دەيدى حاكىمجان كەيىپكەر.
وت بوپ ويناپ شىعاتىن ويران مىنەز... حاكىمجان كەيىپكەر مەن قازاقتىڭ قاراعايداي جازۋشىسى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى تۇتاسىپ جۇرە بەرەدى وقىرمان ساناسىندا. شىعارما شىنايىلىعىن دا وسى جەردەن ىزدەۋ كەرەك شىعار.
انا ءبىر جىلى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانى جارىق كورگەندە قاناتتاسى, قاتارلاسى, سارابدال سىنشى باقىت ساربالا ۇلى سۇيىنشىلەپ پىكىر ايتىپ, ماقالا جازعان. سوندا: «نەسىپبەك – قاسيەتتى قورداي ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى. سوندىقتان وندا تاستىڭ ءبىتىمى, تاۋدىڭ مىنەزى بار. مەن ونى ونىڭ شىعارمالارىنان ۇنەمى بايقايمىن. مىنا جاڭا روماندى وقىپ شىققاندا دا بۇل بىردەن سەزىلدى. «اي, مىنا دوسماعانبەت – نەسىپبەكتىڭ ناق ءوزى عوي» – دەدىم ىشىمنەن. مەن مۇنى وزىممەن تالاي جىل ارالاسىپ كەلە جاتقاندىقتان, جەكە باسىنان دا ءجۇرىس-تۇرىسىنان دا ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىنان دا قام-قارەكەتتەرىنەن دە كورىپ كەلەمىن», دەپ جازعانى بار ەدى.
ءيا, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىن ءسوز ەتكەن ارىپتەستەرى, بولماسا وقىرمانى شەرحان مۇرتازا اعامىز «قوردايدىڭ قوڭىر قۇلجاسى» اتاعان جازۋشى شىعارمالارىن وقۋى كەرەك. «الما اعاشتىڭ بۇتاعى», «اق كوگەرشىن», «كوك كويلەكتى كەلىنشەك», ء«انىم سەن ەدىڭ», «ايعىركىسى», «باتىر» تاعى باسقا كەز كەلگەن حيكايات, اڭگىمەلەرىن زەر سالىپ وقىساڭىز «وت بوپ ويناپ شىعاتىن ويران مىنەزدى» كەيىپكەرگە كەزىگەسىز. كەزىگەسىز دە نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى دەيتىن تاعدىرلى دا تامىرلى سۋرەتكەرمەن جۇزدەسەسىز. جۇزدەسكەندە ول ساعان: «كەز كەلگەن شىنايى سۋرەتكەر ءوزىن جازادى. ءوز مەنى جوق قالامگەر – ولگەن قالامگەر», دەپ وتكىر جانارىن قاداپ, تەمەكىسىنىڭ ءتۇتىنىن كوككە سوزىپ ءتىل قاتادى.
بولمىسى بولەك, تابيعاتى تىلسىم, وي ورمانى وقشاۋ نەسىپبەك اعامىزبەن سىرلاسقان, سىيلاسقان باۋىرلارىنىڭ ءبىرى ەدىم. اپتاسىنا بىرەر رەت: «قالايسىڭ, اكە» – دەپ حابارلاسىپ قوياتىن. قازاقى اڭگىمە تيەگىن اقتارىلا اعىتقاندا كادىمگى كوركەم دۇنيە وقىپ وتىرعانداي اسەرلەنۋشى ەدىم. سول اڭگىمەلەردىڭ دەنى ەلدىك, بىرلىك, اۋىل, ۇلت, رۋحانيات توڭىرەگىندە ەكەن. قايتارىنان ءبىر كۇن بۇرىن بايزاقتاعى جارىلىس تۋرالى اڭگىمەلەستىك. «سۇراۋى بولار, قۇزعىنداردان» – دەپ ءسال نالىپ تۇرعانداي كورىندى.
كەيىنگى كۇندەرى نەسىپبەك داۋتاي ۇلىمەن اراداعى ۇزاق جىلعى العاۋسىز سىرلاردىڭ, ءبىر كوزگە كورىنبەيتىن التىن ارقاۋدىڭ نەگىزى بولعان ساعاتتار مەن سەكۋندتار جان دۇنيەمدە جاڭعىرىپ ءجۇر.
«...قاتار جۇرگەن كۇندەردى سىيلايىقشى, بىرەۋ ەرتە بىرەۋ كەش ءبىر قۇلايدى», دەپ ەدى كاكىمبەك اعام. مىناۋ جارىق جالعاننىڭ بار ءتۇيىنى وسى ەكى جولعا سىيىپ تۇر ما, قالاي؟
ەندەشە, ءالى تالاي ۇرپاق نەساعانىڭ كوركەمدىك الەمىنە بويلار, كەيىپكەرلەرى ارقىلى جازۋشىمەن سان سىرلاسار, قالامگەر بولمىسىنان عيبرات الار.
... – بىلاي عوي, عالىم – دەدى نەسىپبەك اعامىز بىردە. مەن وزىمنەن اۋىلدى كورەمىن. ءبىز اۋەلى اۋىل مىنەزدىمىز عوي. مەن دۋلات يسابەكوۆتىڭ «اقىرماشتان ناۋرىزعا دەيىنىن», تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ كەز كەلگەن اڭگىمەسىن, سوسىن مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆتىڭ «بايگەتورىسىن» قايتادان وقىعىم كەپ تۇرادى. وقىسام اۋىلىما بارىپ كەلگەندەي, اۋىلداعى باياعى اتالار مەن اپالاردى, اعالار مەن جەڭگەلەردى كورگەندەي جۇرەك ەلجىرەپ, باۋىر ەزىلگەن كۇي كەشەمىن.
اۋىل – قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تاعدىرى. ادەبيەتتە كلاسسيكا دەگەن ۇعىم بار عوي. اقىن-جازۋشى رەتىندە تانىلعاندار, تانىلۋعا تاياپ قالعانداردى بىلاي قويعاندا, گازەتتەردى جاعالاپ, ماقالالار سۇيكەپ, وقتا-تەكتە ءتورت-بەس شۋماق ولەڭدەرىن جاريالاپ جۇرگەندەر دە «مەن وسى بايقاسام, كلاسسيك ەكەنمىن عوي», دەپ كوكىپ وتىرادى. نە سوندا كلاسسيكا دەگەن؟ بىلمەيدى.
كلاسسيكا, مەنىڭشە ادام, ۇلت تاعدىرىنان تۋاتىن اقيقات. سونىڭ كوركەم كورىنىسى, تەرەڭ تانىمى.
ەگەر ە.حەمينگۋەي «شال مەن تەڭىزدى» جازسا, تەڭىز ونىڭ جانە ۇلتىنىڭ تاعدىرى. شىعارمادا سول تاعدىر, ادامنىڭ سول تاعدىرىنداعى ءومىر ءۇشىن جان الىپ, جان بەرەتىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋى قيىن ۇلى كۇرەسى جاتىر.
اۋىل دا ءبىز ءۇشىن سول سياقتى. مۇنى قاپەرگە الماي ءتۇرلى ىزدەرمەن ەكسپەريمەنت جاساپ قويامىز. بۇعان قاراپ جاڭا ءتۇر, تىڭ مازمۇن, بولەك وي ايتپا دەۋگە بولمايدى.
بۇل ەندى ۇلكەن سۇراق.
قالامگەر جانارى ءبىر نۇكتەگە قادالىپ العان. قوبىزشا بوزداپ, ابىزشا تولعاپ وتىر. سۋرەتكەردىڭ كوزدەرىندە لەزدە وي مەن مۇڭنىڭ كەرۋەنى كوشىپ وتكەندەي مەنى دە ءبىر تۇڭعيىق تارتا جونەلدى. قالتافونىمنىڭ تۇيمەسىن سىرت ەتكىزىپ, ارناسىنا تۇسكەن ادەمى اڭگىمەنى جازىپ الۋعا وقتالدىم. «وت بوپ ويناپ شىعاتىن ويران مىنەز» – مۇنىڭ نە, اكە – دەپ كىدىلەنە قالسا قايتەم؟ سەرتتەسپەسەك تە سەنىسكەن ۇزاق جىلعا دوس-اعا. سىرالعى سۇحباتتاس.
ەندى مەن سۇراققا كوشەم:
– ءسويتىپ ءسىز قازاق اۋىل مىنەزدى دەيسىز, نەس-اعا! «اق كوگەرشىن» پوۆەسىڭىزدە بۇل ءوزى كەڭىنەن اڭگىمە بولماي ما؟
جۇرت اتا-باباسىنان بەرمەن قاراي مۇرا بولىپ كەلە جاتقان مەكەندى تاستاپ كەتە الماي ابدەن قينالادى عوي. ءسىز سول شىعارماڭىزدا توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قازاقى مەنتاليتەتكە تۇكىرمەيتىنىن استارلاپ ايتتىڭىز.
– ءيا, سولاي. قايسىبىر جىلى شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازانىڭ مەنىڭ تۋعان اۋىلىم – يىرسۋعا بارعانى بار. كەنەن اتاما كۇيەۋ بالا بولعان جىلى عوي. قورداي اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى قۇرمانعالي ءۋالى ەكەۋمىز شەراعاڭدى كەنەننىڭ يىرسۋداعى ءۇيىنىڭ ورنىنا اپارايىق دەدىك. كەزىندە كەنەندى ىزدەپ كەلىپ, جامبىل تاتەم دە تۇستەنگەن ءيىرسۋ عوي بۇل. كەيىن حرۋششەۆتىڭ كەزىندە شاعىن شارۋاشىلىقتار ىرىلەنىپ, جۇرت ءبىر ورتالىققا كوشىرىلگەن سوڭ ءيىرسۋ يەسىز قالعان. بارى – ۇيلەردىڭ تەگىستەلىپ كەتكەن ورىندارى. ءبىردى-ەكىلى ەسكى قىستاۋ.
– سول يىرسۋعا شەراعاڭدى باستاپ كەلدىك. ءيىرسۋ – تاۋ بوكتەرىنە جاقىن باسى كەڭ, اياعى تارلاۋىت جىرانى بويلاپ, يرەلەڭدەپ اعاتىن جىڭىشكە وزەن. سونىڭ جاعاسىندا 60-70 ءتۇتىن وت جاققان. كەنەكەڭنىڭ ءۇيى اۋىل ورتاسىنداعى ويماقتاي ۇلپا سازدىڭ جيەگىندەگى قىزىل توبەشىكتىڭ ۇستىندە بولاتىن.
– سونىڭ ورنىنا وتىرعىزبايمىز با, ء«اي, قايىن اتامنىڭ ورنىنا شىعىپ كەتكەن جوقپىن با؟» – دەيدى شەراعاڭنىڭ كوزى الايىپ.
ول وزەندى ءبىراز بويلاپ ءجۇرىپ, اينالا توڭىرەككە كوز سالىپ كوبىنە وزىمەن-ءوزى بولدى. باتىسقا قاراي ايگىلى «ويجايلاۋعا» شىعار قاسقا جول جاتتى قاسقايىپ, وڭتۇستىككە قاراي قورداي اسۋىنىڭ سىلەمدەرى, سوناۋ-سوناۋ تومەندە كەزىندە قىرعىزدىڭ ماناس جىرىندا: «قوردايىڭا جول سالدىم, كولقوپاڭا قول سالدىم» دەيتىن ويپاڭ, سولتۇستىگى – اڭىراقاي دالاسىنا اساتىن قۇلجاباسى, قۋشوقى تاۋلارى, شىعىسى – الماتىعا جەتەلەپ اكەتەتىن ۇشى-قيىرى جوق مي جازىق.
بۇل مي جازىق قايسىبىر داۋىردە قوبى اتالاتىن دەيتىن كەنەكەڭ. نەگە قوبى؟ قوبى دەگەن نە ءسوز؟ سونى سۇراماپپىز.
شەراعاڭ ءبارىن سۇراپ تۇر. ءتۇس اۋا جازۋشىنىڭ تۋعان اۋىلى جۋالىعا ءجۇرىپ كەتتىك. ەكەۋمىزدىڭ ەزۋ جيدىرماي الما-كەزەك ايتاتىن اڭگىمەمىز كوپ بولۋشى ەدى, بۇل جولى شالىڭ ءۇنسىز. جول ورتادان اۋعاندا: «شەراعا, ۇندەمەيسىز عوي» دەدىم. «ويلاپ كەلەم» – دەدى ول. «نەنى؟». ء«يىرسۋدى. ءتاڭىرى ونى بەكەر ءيىر-ءيىر ەتىپ جاراتپاعان. سەندەر سوعان ۇقسايسىڭدار. سەندەردە ءارى جايلى, ءارى سۇراپىل ءبىر يىرىمدەر بار».
ءارى قاراي ىندەتكەنى: جويقىن, اسىعىس وزەندەردى كوپ كوردىم. ءبىزدىڭ جۋالىدا مىسالى «تەرىس» دەيتىن وزەن بار. اعىسى باسقا وزەندەرگە قارسى, تاۋعا قاراي. ال ءيىرسۋ وزەنى سونداي ءبىر نازىك. ءيىرىم-ءيىرىم. ءدال ءبىر بۇرالىپ باسىپ بارا جاتقان قىرعي مۇشە كەلىنشەك ىسپەتتەس...
ماڭدايى – كوز ۇشىنان تاۋ اساتىن قاسقا جول, ەتەگى كەڭ جازيرا. كەنەكەڭ اندەرى... كەنەننىڭ اندەرى اسقاق تا شەكسىز كەڭ, سان ءيىرىم... ءبىر كىنازدىك بار. ءسىرا, بۇگىنگى كەنەن اۋىلىنىڭ كەشەگى اتامەكەنى – ءيىرسۋدا وركەنيەت اتاۋلى, تۇرمىستىڭ مادەنيەتى و باستا بولعان. ول ونىڭ بارلىق ءومىر سالالارىن قامتىعان.
كۇنكەرىسىن دە, ونەرىن دە... كەنەن اندەرىنىڭ الابوتەندىگى – وسى مادەنيەتتە... كەز كەلگەننىڭ تىنىسى جەتە بەرمەيتىن سامعاۋ اۋەز, كىلت تىيىلماي ءيىرىم-ءيىرىم بولىپ كەتە بەرەتىن سۇلۋ ساز, كىناز ىرعاق... اسقاق. وقشاۋ. دارا. ءدال ءيىرسۋ ءوڭىرى وزەن بويلاپ ورىلگەن كوش سياقتى اۋىل ىسپەتتەس انا...
مەنىڭ ويىمشا, اۋىل – ۇلت تۇرمىسىنىڭ, ونىڭ مەنتاليتەتىنىڭ حالىقتىڭ ويلاۋ, پايىمداۋ, ارمانداۋ, قيالداۋ, سونداي-اق ازاپ-شەرىنىڭ تاعدىرى, ەنتسيكلوپەدياسى. پەيىل-نيەتى, ماقسات-مۇددەسىنىڭ ءبارى وسى جەردەن ءورىپ شىعادى.
پسيحولوگيالىق وزگەرىسى دە. قالاعا ون جەتى جاسىندا كەتكەن, سودان اۋىلىنا وقتا-تەكتە سوعاتىن قالامگەر قانشا تالانتتى بولسا دا, ءوزىنىڭ باستاپقى تابيعي تاعدىرىنان ايىرىلىپ قالعاندىقتان اۋىل, ونىڭ ادامدارى جايلى اقيقات شىعارما نەمەسە ماقالا جازا المايدى.
– ناكە, اناۋ جيۋل ۆەرن ءومىرى تەڭىزدى كورمەسە دە تەڭىز استى الەمىن سۋرەتتەپ كەرەمەت ولمەس شىعارمالار جازعان عوي.
– دۇرىس ايتاسىڭ. ونىكى ۇلى تۇيسىك, تالانتى تۋدىرعان عاجايىپ قيال. اۋىل تەڭىزدىڭ استى ەمەس, قازاق قالامگەرلەرى جيۋل ۆەرن ەمەس قوي.
تاعى ءبىر اقيقاتىمدى ايتسام, مەن ەشكىمدى ەشقاشان بولە جارعان كەزىم جوق. مەنىڭ كەنەن اۋىلىم مەنى وسىلاي تاربيەلەدى. مەن كەشەگى كەنەنگە ارنايى سالەم بەرۋ ءۇشىن مۇحتار اۋەزوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ سياقتى تالاي-تالاي الىپتار كەلگەن اۋىلدا ءوستىم. مەن ەڭ سوڭعى شايقاسى قوردايدا بولعان قازاقتىڭ سوڭعى قاھارمان حانى كەنەسارىنىڭ ۇلتتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جان پيدا ەتكەن ۇلى ەرلىگىنە ءتانتى بولىپ, وعان ماقتانىپ ءارى نامىسىنا ورتەنىپ ەس جيدىم. جامبىل تاتەڭدى ءيسى قازاق الپەشتەپ جۇزگە, كەنەن اتاڭدى توقسانعا جەتكىزدى. ۇلى ءجۇز ەمەس, ءيسى قازاق! ءيسى قازاقسىز ۇلتتىڭ ۇشپاققا شىعۋى نەعايبىل, ءيسى قازاق بيلىگىن دە ەل-جۇرتىن دا بىردەي الىپ قاراپ, بىردەي قۇرمەتتەپ, بىردەي قولداپ, سۇيەيتىن ءسات تۋدى.
ءيسى قازاقتىڭ حح عاسىرىنىڭ رۋحاني الەمى بەرگەن ەكى ەرەن تۇلعا – ۇلى اباي مەن زاڭعار ولجاسىنىڭ جاسامپازدىعىن جاھانعا جايىپ وتىراتىن كەزەڭ مىناۋ.
جاڭا كوزقاراستاردىڭ العا شىعاتىن مەزگىلى جەتتى.
وسى جەردەن اڭگىمەمىز كىلت ۇزىلگەن. قازاقتىڭ عاجايىپ سۋرەتكەرى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى تەمەكىسىن قۇشىرلانا سوردى. ءبىر نۇكتەگە قادالعان كوزى تەمەكى تۇمانى سەيىلسە سول نۇكتەنىڭ ءوزىن جۇتىپ قويارداي. تەمەكى تۇقىلىمەن بىرگە اعا-دوستىڭ عۇمىرى قىسقارىپ بارا جاتقانىن ويلاپپىن با ول كەزدە...
* * *
ەندى اياقتالماعان سۇبحات-سىردىڭ جالعاسىن ونىڭ كەيىپكەرلەرى ايتاتىن بولادى.
ەندەشە, «مىنەز» اڭگىمەسىندەگى حاكىمجان جازۋشىنى تاعى ءبىر تىڭدايىق: – «كورىنگەن كوگەن كوز, كور كوكىرەك ويلاپ جۇرگەندەي, تالانت دەگەنىمىز – تالعامسىز, تىنىمسىز جازا بەرۋ ەكەن عوي دەپ پايىمداسا, دۇنيەنى جاباعى ءجۇنى تۇسپەگەن, جاداۋ-جاداۋ سوزدەر مەن ويران-بوتقا ويلاردىڭ جازگەرلەرى جاۋىپ قالادى. سولاي بولىپ تا جاتىر قازىر.
قالبالاق قاڭباقتاردى قانكوبەلەك ويناتىپ, قاراسىن باتىرىپ, قاڭعىتىپ جىبەرەتىن قاتتى ءبىر داۋىل كەرەك-اۋ. مۇنداي قارعانى قاناتىنان سيگىزەتىن قاھارلى مىنەز قاي تۇستا, قالايشا قاڭتارىلىپ تۇر».
كەيىپكەردىڭ مونولوگىنان ءداۋتاي ۇلىنا عانا ءتان مىنەزدى تانىدىم. جازۋشى باقىتى سوندا. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەپ رەسمي تىزبەلەمەي-اق, ونىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى زامانىمىزدىڭ سيرەك سۋرەتكەرى – نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ەكەنىن ءوزى ايتىپ تۇرادى.
... ءيىرىم-ءيىرىم ءيىرسۋ وزەنى. كەمەل جايلاۋ.
كەنەن ءان. كيەلى سۋ. ءيىرسۋدىڭ يىنىنە وقتا-تەكتە قوناتىن قاراشا قازدار بيىل ەرتەرەك ۇشىپ كەتكەندەي مە؟
ءيىرسۋدىڭ ءيىرىمى...
عالىم جايلىباي,
اقىن, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
