2012 جانە 2019 جىلدارى وبلىس نەبارى 2,2-2,3 ملن توننا ءونىم العان. سول جىلدارى ءار گەكتارعا 6,1 تسەنتنەردەن استىق بەرگەن ەدى. ديقانداردىڭ كوبى بيىلعى الاپات قۇرعاقشىلىقتان كەيىن دە استىق شىعىمى تومەن بولادى, ءونىم كولەمى ءارى كەتسە, 2,6 ملن توننادان اسپايدى دەپ بولجاعان. الايدا كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بۇدان الدەقايدا جوعارى بولىپ شىقتى.
– 2,9 ملن توننا استىق الدىق. سوڭعى 10 جىلدىڭ كولەمىمەن ولشەيتىن بولساق, بۇدان دا از ءونىم العان كەزدەرىمىز بولعان. بيىل القاپتىڭ ءار گەكتارى ورتاشا شامامەن 7,2 تسەنتنەردەن بەردى. ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە گەكتارىنا 12,3 تسەنتنەر استىق العان ۇزىنكول اۋدانى قول جەتكىزىپ وتىر. ودان كەيىن تۇرعان سارىكول, مەڭدىقارا اۋداندارىندا دا ءار گەكتار 11,5 – 11,6 تسەنتنەردەن ءونىم بەردى, – دەدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەمباي ساعىندىقوۆ.
بۇل اۋداندار توپىراعىنىڭ قۇنارى مول سولتۇستىك بەتتە جاتىر. بيىلعى قۋاڭشىلىق وڭتۇستىك اۋداندارعا اۋىر ءتيدى. ماسەلەن, اۋليەكول اۋدانى ءار گەكتار القاپتان 4 تسەنتنەردەن عانا ءونىم الدى. ناۋىرزىم اۋدانىنداعى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبى كوكتەمدە سەپكەن تۇقىمىن اقتاي المادى. الايدا ءونىم از بولعانىمەن, بيىل وبلىستا استىقتىڭ ساپاسى جوعارى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بيدايدىڭ قامىرلىلىعى – 27%. وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە بيداي القابىنىڭ جارتىسى كۇيىپ كەتىپ, مىڭداعان گەكتار جەرگە دىم شىقپاي قالعان اۋداندار بار. سوعان قاراماستان, بيىلعى استىق ءوڭىردىڭ ۇن ونىمدەرى مەن مال ازىعى سياقتى قاجەتتەرىن تولىق وتەي الادى.
بيىل وبلىس قامباسىنا قۇيىلعان بيدايدىڭ دەنى جوعارىدا اتالعان سولتۇستىك اۋداندارعا تيەسىلى. وڭتۇستىكتەگى اۋداندارمەن سالىستىرعاندا, بۇل وڭىرلەردەگى ەگىن القابى الدەقايدا كەڭ, بيدايدىڭ ءتۇسىمى دە بىرنەشە ەسە جوعارى. مىسالى, بيىل كوكتەمدە 8,7 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان سىڭىرگەن ۇزىنكول اۋدانىنداعى «ولجا رياجسكوە» جشس گەكتارىنان 20 تسەنتنەر ءونىم الىپ, كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىن تابىستى اياقتاپ وتىر.
– بيىلعى جاز وتە اۋىر بولدى. ادەتتە جازى جاڭبىرلى بولىپ كەلەتىن ءبىزدىڭ اۋداننىڭ وزىنە دە كوكتەن ءبىر تامشى تامباي, اپتاپ ىستىق سوزىلىپ كەتتى. وسىدان كەيىن ءبىز دە كەيبىر القاپتارىمىزدى جوعالتىپ الاتىن شىعارمىز دەپ ويلادىق. ويتكەنى ەگىن كوز الدىمىزدا كۇيىپ بارا جاتتى. ەڭ سوڭعى ساتتە – شىلدەنىڭ 10-ىنا قاراي مول جاڭبىر جاۋىپ, جاعداي تۇزەلدى. بىرنەشە كۇن تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردان كەيىن ماساق تولىسىپ ۇلگەردى. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق بۇعان دەيىن جىل سايىن ءبىر گەكتاردان 30 تسەنتنەردەن ءونىم العان, بيىل بارعا قاناعات دەپ وتىرمىز. ناۋقان كەزىندە كۇن اشىق بولىپ, ەگىندى شاشاۋسىز جيناپ الدىق, – دەدى سەرىكتەستىكتىڭ وكىلى قانات ەرتىسباەۆ.
سولتۇستىك اۋداندارداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ جاعدايى جاقسى. ال وڭتۇستىك اۋداندارداعى ديقاندار بيىلعى ەگىن ءتۇسىمى تۋرالى اڭگىمە دە ايتقىسى كەلمەيدى. ويتكەنى كوڭىل كۇيلەرى جوق. ماسەلەن, ناۋىرزىم اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى ەۆگەني ياروشەنكونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردەگى شارۋاشىلىقتار العان ءونىمنىڭ كولەمى ورتاشا العاندا ءبىر گەكتارعا 3,5 تسەنتنەردەن كەلەدى.
– كوكتەمدە 260 مىڭ گەكتار القاپقا جازعى ەگىن تۇقىمى سەبىلدى, ونىڭ 220 مىڭ گەكتارى – بيداي. بيىلعى الاپات اپتاپ ءبىزدى دە اياعان جوق. 21 مىڭ گەكتار القاپتى ەسەپتەن شىعاردىق. بۇل ەگىستىكتەردىڭ ءبارى كۇيىپ كەتتى, الاتىن ءدان قالمادى. ادەتتە اۋا رايى قولايلى جىلدارى ءبىز ءار گەكتار القاپتان 6-7 تسەنتنەردەن ءونىم الاتىنبىز. بيىل جاعداي كۇردەلى. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتىڭ فورۆاردتى قارىزى بار, ونى بەرۋ كەرەك. سوندىقتان قازىرگى بيدايدىڭ باعاسىنا دا جەرگىلىكتى ديقانداردىڭ كوڭىلى تولمايدى. ءبارى ءالى دە قىمباتتاپ قالار دەگەن ۇمىتتە وتىر, – دەدى ءبولىم باسشىسى.
ناۋىرزىمدىق ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ جارتىسى كوكتەمدە سەپكەن تۇقىمىن عانا قايتارعان. ال جارتىسى ونى دا قايتارا الماعان.
– شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ناۋىرزىم وڭىرىندە ورتاشا ءونىم ءبىر گەكتاردان 2-3 تسەنتنەردەن ءارى اسپايدى. ءبىز ەسەپ بەرگەندە اسىرا كورسەتۋگە ءماجبۇر بولامىز. ويتكەنى از ءونىمدى ءوسىرىپ كورسەتپەسەڭ, بانكتەر تابىسىڭ تومەن دەپ نەسيە, ليزينگ بەرمەي قويادى. سوندىقتان ءبىز نەسيەلىك قابىلەتىمىزدى لايىقتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن وسىلايشا اسىرىپ كورسەتىپ, الداۋعا ءماجبۇرمىز, – دەدى ديقانداردىڭ ءبىرى.
بيىل قويمانىڭ ءبىر بۇرىشىن عانا الىپ جاتقان ماردىمسىز ءونىمنىڭ باعاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى.
– ءبىز اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا نەگىزىنەن مەتالل قوسالقى بولشەكتەر مەن مايلاۋ ماتەريالدارىن, ديزەلدى وتىن پايدالانامىز. بۇلاردىڭ باعاسى بيىل 200-300%-عا قىمباتتاپ كەتتى. ماسەلەن, بىلتىر كۇزدە بيداي باعاسى 80-85 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 105-110 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى. ال القاپتى وڭدەپ, تۇقىم سەۋىپ, ونى ورۋعا قاجەت دۇنيەلەردىڭ ءبارى 2-3 ەسە قىمباتتادى. بيدايدىڭ قۇنسىز ەكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. نارىقتاعى جاعدايدى ەسكەرسەك, بيىلعى بيدايدىڭ ءبىر تونناسى, كەم دەگەندە, 150-180 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولۋ كەرەك. ەسىل ەڭبەك سوندا عانا وتەلەدى, – دەيدى ناۋىرزىمدىق ديقاندار.
«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا بيىلعى بيدايدى قامىرلىلىعىنا قاراي 103-107 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ساتىپ الاتىنىن مالىمدەگەنى بەلگىلى. قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارى اتالعان كورپوراتسياعا 2 مىڭ تونناداي بيداي قارىز ەكەن. فورۆاردتىق كەلىسىمشارت بويىنشا بەرىلگەن بۇل قارىزدىڭ قايتۋى قيىن بولىپ تۇر. بۇگىنگە دەيىن قارىزدىڭ 30%-ى عانا جابىلعان. كومپانيا قارىزىن قايتارۋمەن قاتار, ەسكى باعامەن تىكەلەي بيداي ساتىپ الۋدى باستادى. بىراق باعا تومەن بولعاندىقتان وعان ديقانداردىڭ ەشقايسىسى بيداي تاپسىرا قويعان جوق. الايدا كومپانيا فيليالى باسشىسىنىڭ سوزىنشە, 2021 جىلعى استىقتىڭ باعاسى 25 پايىزعا وسكەن.
– ءبىز بيىلعى ونىمگە ءادىل نارىقتىق باعا تاعايىندادىق. بۇل ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى شىققان شىعىنىن وتەي الادى. بيىل ساتىپ الىنعان بيدايدىڭ بارلىعى ىشكى نارىققا كەتەدى. ياعني ۇن تارتاتىن مەكەمەلەر مەن مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتارعا بەكىتىلگەن باعامەن ساتىلادى. بۇل الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى ميراس تورەجانوۆ.
ال ديقاندار بيدايدى مەملەكەتكە وتكىزگەننەن گورى جەكەمەنشىكتەگى ديىرمەن كەشەندەرىنە نەمەسە كورشىلەس وڭىرلەر مەن ىرگەلەس مەملەكەتتەردەن كەلىپ جاتقان الىپساتارلارعا ساتقان ءتيىمدى دەيدى.
