ءبىز قانشالىقتى ۇزاق ءومىر سۇرە الامىز؟
جاۋابى – 115, دالىرەك ايتساق 114,9. وسى جاستان اسقان ادامدار ساناۋلى. بۇل تۇجىرىمدى نيۋ-يوركتەگى البەرت ەينشتەين مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ اتاقتى گەنەتيگى يان ۆەيگ بەدەلدى Nature عىلىمي جۋرنالىنا جاريالاعان ءوز ماقالاسىندا جاساعان بولاتىن. الايدا ەكى جىلدان سوڭ, 2018 جىلى تاعى ءبىر بەدەلدى Science جۋرنالىندا بەلگىلى دەموگرافتار – ريم ۋنيۆەرسيتەتىنەن ەليزابەتتا باربي جانە بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەننەت ۆاحتەردىڭ ماقالاسى جارىق كوردى. ولار ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاتىستى قويىلعان شەكتەۋدى قابىلدامادى. عالىمدار ادامداردا 80 جاسقا كەلگەنشە ءولىم قاۋپى تۇراقتى تۇردە ۇلعاياتىنىن, بىراق سودان كەيىن قاتەر تومەندەپ, بىرقالىپتى بولاتىنىن كورسەتتى. مىسالى, 105 جاسقا كەلگەن ادامنىڭ تاعى ءبىر جىل ءومىر سۇرۋگە 50 پايىزدىق مۇمكىندىگى بار. بۇل جاعداي سايكەسىنشە 106, 107, 108 جانە 109 جاستا دا جالعاسادى. اۆتورلار ۇزاق ءومىر سۇرۋدە ەشقانداي شەكتەۋ بولمايدى دەپ قورىتىندىلادى.
چيكاگوداعى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجەي ولشانسكي ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ شەگىن مويىنداۋعا جاقىن, ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەشكىم ەكى مينۋت ىشىندە بەس شاقىرىم جۇگىرە المايدى, سول سەكىلدى ەشكىم ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ءليميتىن جەڭە المايدى. بۇعان جاي عانا اناتوميالىق جانە بيولوگيالىق شەكتەۋلەر بار. بىراق بيرمينگەمدەگى الاباما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگى, پروفەسسور ستيۆەن وستاد وزگە ۇستانىمدا. ول ءبىزدىڭ ارامىزدا 150 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەتىن ادام بار دەپ ەسەپتەيدى.
ەكى عالىم ارقايسىسى وزدەرى قۇرعان ينۆەستيتسيالىق قورعا 150 دوللاردان سالىپ, 2150 جىلعا قاراي جەڭىمپازدىڭ ۇرپاقتارى سول كەزدە جيناقتالعان ديۆيدەندتەردى الادى دەگەن ۇمىتتە. ءبىر قىزىعى, بۇل قور ءىرى ينۆەستورلاردىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ كاپيتالدانۋى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى, ال پروفەسسور ولشانسكي باستاپقىدا جيناقتالعان ديۆيدەندتەردى التىنعا جانە Tesla اكتسيالارىنا ينۆەستيتسيالاپ ۇلگەرگەن ەكەن. ول 2150 جىلى ديۆيدەندتەر بولىنگەن كەزدە قوردىڭ باعاسى 1 ملرد دوللارعا جەتەتىنىنە سەنىمدى.
تەحنووليگارحتار جانە ماڭگىلىك ءومىر جايلى ارمان
سيليكون القابىنىڭ تەحنووليگارحتارى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. بايلىققا, مىقتى دەنساۋلىققا جانە ءومىردىڭ جوعارى ساپاسىنا ىنتالانا ۇمتىلعان ولاردىڭ ۇزاق جانە ادەمى ءومىر سۇرۋلەرىنە بارلىق نەگىز بار جانە وعان مۇمكىندىكتەرى دە جەتەدى. بەلگىلى ترانسگۋمانيست يوۆال حاراري ايتقانداي, سيليكون القابىنداعى قازىرگى تەحنووليگارحتار بەدەل, قوعامعا تانىلۋ جانە ساياسي ىقپال تۇرعىسىنان ەجەلگى ۆاۆيلون قۇدايلارىنا ۇقسايدى. ولار ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاراجات ايامايدى. مىسالى, Google 1,5 ملرد دوللار قارجى ءبولىپ, تەك ءومىردى ۇزارتۋ سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەرمەن اينالىساتىن Calico (California Life Company) كومپانياسىن قۇردى.
فيلوسوفتار ء«ولىم ومىرگە ماعىنا بەرەدى» دەيدى. كوركەم شىعارماشىلىقتا ولىمنەن قورقۋ ارقىلى كوپ نارسە سيپاتتالادى. كەز كەلگەن قاراپايىم ادام ءۇشىن دە, سيليكون القابىنداعى ميللياردەر ءۇشىن دە ءولىم – شەكسىز قاسىرەت, وعان ەشكىم جول بەرگىسى كەلمەيدى, بىراق بۇعان ەشكىم قارسى تۇرا المايدى. دجەفف بەزوس (Amazon) جانە پيتەر تيل (Y-combinator) ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن 700 ملن دوللار ءبولدى. وعان لارري ەلليسون (Oracle) 370 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالۋعا شەشىم قابىلداپ, ءوز سوزىندە ء«ولىم تۋرالى ويلار قايعىلى ويعا يتەرمەلەيتىنىن» اتاپ وتكەن. لارري پەيدج (Google) ءالى ء«ولۋدى جوسپارلاماعانىن» مالىمدەگەن. تەحنووليگارحتاردىڭ كوزىمەن قاراعاندا, ءومىر مەن ءولىم – تابيعات پەن ەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزگى كورىنىسى ەمەس, كەرىسىنشە, زياتكەرلىك رەسۋرستار, قاجەتتى ينۆەستيتسيالار, كومپيۋتەرلىك الگوريتمدەر مەن جوسپارلانعان ناقتى قادامدار ارقىلى شەشۋگە مۇمكىن بولاتىن تەحنولوگيالىق مىندەت سياقتى.
بۇل – وزدەرىن «ولمەيتىندەر» (immortalists) دەپ اتايتىن عالىمدار توبىنىڭ قىزمەتىنىڭ ءمانى. ولار ەكى توپقا بولىنەدى. ولاردىڭ ءبىرىن سينگۋليارلىق تەوريانىڭ اپولوگەتى – بريتاندىق وبري دە گرەي باسقارادى. ول ادام ءوز دەنەسىندە بولا وتىرىپ, ونى جاڭارتۋ مەن جەتىلدىرۋگە شەكسىز مۇمكىندىكتەرى بار دەپ بولجايدى.
ءبىز قانشالىقتى ۇزاق ءومىر سۇرە الامىز؟
جاۋابى – 115, دالىرەك ايتساق 114,9. وسى جاستان اسقان ادامدار ساناۋلى. بۇل تۇجىرىمدى نيۋ-يوركتەگى البەرت ەينشتەين مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ اتاقتى گەنەتيگى يان ۆەيگ بەدەلدى Nature عىلىمي جۋرنالىنا جاريالاعان ءوز ماقالاسىندا جاساعان بولاتىن. الايدا ەكى جىلدان سوڭ, 2018 جىلى تاعى ءبىر بەدەلدى Science جۋرنالىندا بەلگىلى دەموگرافتار – ريم ۋنيۆەرسيتەتىنەن ەليزابەتتا باربي جانە بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەننەت ۆاحتەردىڭ ماقالاسى جارىق كوردى. ولار ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاتىستى قويىلعان شەكتەۋدى قابىلدامادى. عالىمدار ادامداردا 80 جاسقا كەلگەنشە ءولىم قاۋپى تۇراقتى تۇردە ۇلعاياتىنىن, بىراق سودان كەيىن قاتەر تومەندەپ, بىرقالىپتى بولاتىنىن كورسەتتى. مىسالى, 105 جاسقا كەلگەن ادامنىڭ تاعى ءبىر جىل ءومىر سۇرۋگە 50 پايىزدىق مۇمكىندىگى بار. بۇل جاعداي سايكەسىنشە 106, 107, 108 جانە 109 جاستا دا جالعاسادى. اۆتورلار ۇزاق ءومىر سۇرۋدە ەشقانداي شەكتەۋ بولمايدى دەپ قورىتىندىلادى.
چيكاگوداعى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجەي ولشانسكي ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ شەگىن مويىنداۋعا جاقىن, ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەشكىم ەكى مينۋت ىشىندە بەس شاقىرىم جۇگىرە المايدى, سول سەكىلدى ەشكىم ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ءليميتىن جەڭە المايدى. بۇعان جاي عانا اناتوميالىق جانە بيولوگيالىق شەكتەۋلەر بار. بىراق بيرمينگەمدەگى الاباما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگى, پروفەسسور ستيۆەن وستاد وزگە ۇستانىمدا. ول ءبىزدىڭ ارامىزدا 150 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەتىن ادام بار دەپ ەسەپتەيدى.
ەكى عالىم ارقايسىسى وزدەرى قۇرعان ينۆەستيتسيالىق قورعا 150 دوللاردان سالىپ, 2150 جىلعا قاراي جەڭىمپازدىڭ ۇرپاقتارى سول كەزدە جيناقتالعان ديۆيدەندتەردى الادى دەگەن ۇمىتتە. ءبىر قىزىعى, بۇل قور ءىرى ينۆەستورلاردىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ كاپيتالدانۋى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى, ال پروفەسسور ولشانسكي باستاپقىدا جيناقتالعان ديۆيدەندتەردى التىنعا جانە Tesla اكتسيالارىنا ينۆەستيتسيالاپ ۇلگەرگەن ەكەن. ول 2150 جىلى ديۆيدەندتەر بولىنگەن كەزدە قوردىڭ باعاسى 1 ملرد دوللارعا جەتەتىنىنە سەنىمدى.
تەحنووليگارحتار جانە ماڭگىلىك ءومىر جايلى ارمان
سيليكون القابىنىڭ تەحنووليگارحتارى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنا تاڭعالۋعا بولمايدى. بايلىققا, مىقتى دەنساۋلىققا جانە ءومىردىڭ جوعارى ساپاسىنا ىنتالانا ۇمتىلعان ولاردىڭ ۇزاق جانە ادەمى ءومىر سۇرۋلەرىنە بارلىق نەگىز بار جانە وعان مۇمكىندىكتەرى دە جەتەدى. بەلگىلى ترانسگۋمانيست يوۆال حاراري ايتقانداي, سيليكون القابىنداعى قازىرگى تەحنووليگارحتار بەدەل, قوعامعا تانىلۋ جانە ساياسي ىقپال تۇرعىسىنان ەجەلگى ۆاۆيلون قۇدايلارىنا ۇقسايدى. ولار ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قاراجات ايامايدى. مىسالى, Google 1,5 ملرد دوللار قارجى ءبولىپ, تەك ءومىردى ۇزارتۋ سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەرمەن اينالىساتىن Calico (California Life Company) كومپانياسىن قۇردى.
فيلوسوفتار ء«ولىم ومىرگە ماعىنا بەرەدى» دەيدى. كوركەم شىعارماشىلىقتا ولىمنەن قورقۋ ارقىلى كوپ نارسە سيپاتتالادى. كەز كەلگەن قاراپايىم ادام ءۇشىن دە, سيليكون القابىنداعى ميللياردەر ءۇشىن دە ءولىم – شەكسىز قاسىرەت, وعان ەشكىم جول بەرگىسى كەلمەيدى, بىراق بۇعان ەشكىم قارسى تۇرا المايدى. دجەفف بەزوس (Amazon) جانە پيتەر تيل (Y-combinator) ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن 700 ملن دوللار ءبولدى. وعان لارري ەلليسون (Oracle) 370 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالۋعا شەشىم قابىلداپ, ءوز سوزىندە ء«ولىم تۋرالى ويلار قايعىلى ويعا يتەرمەلەيتىنىن» اتاپ وتكەن. لارري پەيدج (Google) ءالى ء«ولۋدى جوسپارلاماعانىن» مالىمدەگەن. تەحنووليگارحتاردىڭ كوزىمەن قاراعاندا, ءومىر مەن ءولىم – تابيعات پەن ەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزگى كورىنىسى ەمەس, كەرىسىنشە, زياتكەرلىك رەسۋرستار, قاجەتتى ينۆەستيتسيالار, كومپيۋتەرلىك الگوريتمدەر مەن جوسپارلانعان ناقتى قادامدار ارقىلى شەشۋگە مۇمكىن بولاتىن تەحنولوگيالىق مىندەت سياقتى.
بۇل – وزدەرىن «ولمەيتىندەر» (immortalists) دەپ اتايتىن عالىمدار توبىنىڭ قىزمەتىنىڭ ءمانى. ولار ەكى توپقا بولىنەدى. ولاردىڭ ءبىرىن سينگۋليارلىق تەوريانىڭ اپولوگەتى – بريتاندىق وبري دە گرەي باسقارادى. ول ادام ءوز دەنەسىندە بولا وتىرىپ, ونى جاڭارتۋ مەن جەتىلدىرۋگە شەكسىز مۇمكىندىكتەرى بار دەپ بولجايدى.
باسقا توپتى «روبوكوپتار» دەپ اتايدى. ونى فۋتۋريست رەي كۋرتسۆەيل باسقارادى, ونى لارري پەيدج Google-دە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەسشى رەتىندە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعان بولاتىن.
ترانسگۋمانيزم يدەيالارىن ۋاعىزداعان رەي كۋرتسۆەيل بولاشاقتا ادامنىڭ بيولوگيالىق ءتانىن مەحانيكالىق قۇرىلعىلارمەن جانە جاساندى ينتەللەكتپەن بىرىكتىرۋگە (كونۆەرگەنتسيا) بولادى دەپ سانايدى. بۇل ادامعا ءومىردىڭ بيولوگيالىق شەكتەۋلەرىن جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال يوۆال حاراري مۇنداي ادامدى Homo Deus – «قۇداي ادامى» دەپ اتادى. ايتپاقشى, بارلىق «ولمەستەردىڭ» قوسىمشا جوسپارى بار – بۇل عىلىم ولمەۋدىڭ ناقتى جولىن تاپقانشا وزدەرىن سۇيىق ازوتتا قاتىرىپ قويۋ.
ءومىردى قالاي ۇزارتۋعا بولادى؟
ءبىز ءولىمنىڭ كەلەتىنىن بىلگەندىكتەن, ءومىردىڭ اياقتالاتىنىن ۇعىنىپ, بەلگىلى ءبىر ارەكەتتەر جاسايمىز. سوندىقتان بىزدە تاۋەكەل ەتۋ مۇمكىندىگى بار – بيىك تاۋعا كوتەرىلۋ, مۇحيتتا ءجۇزۋ نەمەسە جاي عانا جولدى كەسىپ ءوتۋ, بەيتانىس مەيرامحانادا كەشكى اس ءىشۋ. ولمەيتىن بولساق, ءبىزدىڭ كەز كەلگەن قاۋىپتى ارەكەتكە باتىلىمىزدىڭ جەتۋى ەكىتالاي بولار ەدى. بۇل ماڭگىلىك ءومىردى جوعالتۋمەن بايلانىستى.
ءبىز ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ەكى ەسە ارتتىرۋ سەكىلدى امبيتسيالىق ماقساتتى مىسالعا الىپ كورەيىك. بۇل ءوزى مۇمكىن نارسە: حح عاسىردا ءبىز ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 40-تان 75 جاسقا دەيىن, ياعني ەكى ەسەگە جاقىن ارتتىردىق, سوندىقتان نەگە 150 جاسقا دەيىن ارتتىرۋعا تىرىسپاسقا؟ ءتىپتى مۇنداي پروگرەسس ءبىزدىڭ سانامىز بەن بولمىسىمىزدى توڭكەرىپ جىبەرەر ەدى. وتباسىلىق ينستيتۋتتاردى, ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, اتا-انالار مەن بالالار اراسىنداعى بايلانىستى مىسالعا الايىق. بۇگىندە ءبىز شامامەن 25 جاستا ءوز عاشىعىمىزدى جولىقتىرىپ, وتباسى قۇردىق دەلىك. ءبىز وتباسىلىق ءومىردىڭ ەڭ بەلسەندى بولىگىن بالالارعا ارنايمىز. 150 جىلدىق ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىندا وتباسىلىق ءومىر 125 جىلعا سوزىلاتىندىعىن بىلدىرەدى, ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى بالا تاربيەسىنەن تىس وتەدى. بۇل قانشالىقتى شىنايى ءارى دۇرىس؟
تاعى ءبىر مىسال – قىزمەتتىك مانساپ. بۇگىنگى تاڭدا كوپشىلىگىمىز ماماندىقتى جاس كەزىمىزدە (20-30 جاستا) وقىپ, وعان بۇكىل سانالى ءومىرىمىزدى ارنايمىز. كەم دەگەندە زەينەتكە شىققانعا دەيىن, ياعني 30-40 جىل. 150 جىل ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىمەن قاتار, ءبىز 100 جاستان اسقان كەزدە دە ءارتۇرلى ماماندىقتاردا شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ەرەكشە مۇمكىندىكتەرى تۋىندايدى. بۇل مول تاجىريبە جيناقتاعان قاريالاردىڭ ءوز كاسىبىندە تالىمگەر بولىپ قانا قويماي, جاڭا يدەيالاردى بولىسۋگە جانە جاقىن بولاشاقتا ولاردىڭ ناتيجەلەرىن كورۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
ارگەنتينالىق جازۋشى حورحە لۋيس بورحەستىڭ «ماڭگىلىك ءومىر» اڭگىمەسىندە ريم جاۋىنگەرى جورىق كەزىندە «ولىمسىزدىك قاسيەتىن بەرەتىن قۇپيا وزەندى» كەزىكتىرەدى. سول وزەننەن سۋ ءىشىپ, ماڭگى جاساپ, جىلدار بويى تەرەڭ وي جۇگىرتكەننەن كەيىن, ول ءولىمنىڭ ومىرگە قۇندىلىق بەرەتىنىن, ال ولمەيتىندەر ءۇشىن ء«بارى قايتالاناتىنىن جانە ەشتەڭە دە جوعالمايتىنىن» ۇعادى. الگى ريمدىك مىڭ جىل بويى ماڭگىلىك ومىرگە قارسى انتيدوتتى ىزدەيدى. ءبىر كۇنى ەريترەيا جاعالاۋىندا ول بۇلاقتان تازا سۋ ءىشىپ جاتقاندا تىكەندى اعاشتىڭ شانشۋىن سەزىنەدى. ونى بەيتانىس اۋىرسىنۋ سەزىمى مازالايدى. كەيىن ءولىم وعان قايتا ورالعانىن ءتۇسىنىپ, ول تەرىسىنەن باياۋ اعىپ جاتقان قان تامشىسىن ءۇنسىز, قۋانىشپەن باقىلايدى.
ءبىر جولى ستۋدەنتتەر توبىنان تاڭداۋ جاساۋدى سۇراعان ەكەن. ءبىرىنشى تاڭداۋ: ءسىز ولمەيسىز, بىراق بۇل شارت ماحابباتتى, جۇكتىلىكتى, كوبەيۋدى جانە ت.ب. مۇمكىن ەتپەيدى. ەكىنشى تاڭداۋ: ءسىز 85 جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەسىز, ەشقاشان اۋىرمايسىز, ۋاقىتى كەلگەندە ۇيقىدا جان تاپسىراسىز. باسىم كوپشىلىگى ەكىنشىسىن تاڭداعان ەكەن. ونى بىلاي ءتۇسىندىرىپتى: ءومىر – باستالۋى مەن اياقتالۋى بار ساۋىق كەشى سياقتى. ءبىز ساۋىق كەشتىڭ بىرنەشە ساعاتقا سوزىلاتىندىعىن بىلەمىز جانە ول كەشتە بارىنشا ءلاززات الىپ, ونى جىبەرىپ الماۋعا تىرىسامىز. ساۋىق كەشى ەشقاشان اياقتالمايدى دەپ ەلەستەتىپ كورىڭىز, ءسىز كەز كەلگەن ۋاقىتتا – ەرتەڭ, ءبىر ايدان كەيىن, بىرنەشە ايدان كەيىن سول كەشتە قالاعانىڭىزشا بولا بەرەسىز, ارينە, وعان قىزىعۋشىلىق ۋاقىت وتە جوعالادى.
ءومىردى ونىڭ بارلىق سۇلۋلىعى مەن كورىنىستەرىندە ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىس – ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. ءبىز ۇزاق جىلدار بويى جاسارۋعا نەمەسە سول قالپىمىزدا قالۋعا تىرىسامىز, كەم دەگەندە ءبىراز ۋاقىتقا – ماڭگىلىككە كەتكەنشە.
ۋاقىت القابى
تۇندە ءبىر توبەگە شىعىپ الىپ, اسپانداعى جىمىڭداعان جۇلدىزدارعا قارادىم. باستاپقىدا كەزىندە اتا-بابالارىم كورگەن جۇلدىزدارعا قاراپ تۇرعانداي سەزىندىم. دەگەنمەن ارتىنان جۇلدىزدار دا ادامدار سەكىلدى تۋادى, ءومىر سۇرەدى جانە جويىلادى, ال عالام تۇراقتى قوزعالىستا, وندا ماڭگىلىك ديناميكا بار شىعار دەگەن وي كەلدى. جۇلدىزدار دا قايتا جاڭارۋ ءۇشىن وتە كىشكەنتاي بولشەكتەرگە ءبولىنىپ, اعىپ تۇسەدى ەكەن. ول بولشەكتەردەن جاڭا ءومىر تۋىندايدى, ونىڭ ىشىندە ادام ءومىرى دە بار.
جۇلدىزدىڭ جارق ەتىپ جاعىلۋى مەن ءسونۋ فەنومەنىن استروفيزيكتەر سۋپەرنوۆا دەپ اتايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, عالامداعى بارلىق ماتەريالدى نارسەنىڭ ءبارى, سونىڭ ىشىندە ادامزات تا ءدال وسى قۇبىلىستىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. سونىمەن قاتار بۇل پروتسەسس ۇزدىكسىز جالعاسىپ جاتادى.
جەردەگى ومىردەن كەتىپ, ءبىز عالامنىڭ باسقا ءبىر بولىگىندە قايتا پايدا بولۋ ءۇشىن ۇساق بولشەكتەرگە بولىنەمىز دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل تۇرعىدان العاندا, وتكەن ۋاقىت تۋرالى تۇسىنىك جوق دەگەن ءتۇيىن شىعادى. ءبىز بارلىعىمىز ءبىر ۋاقىتتىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەمىز, ءبىر ماتەريادان «توقىلعانبىز», ول ءۇشىن وتكەن شاق تا, بولاشاق تا جوق, بارلىعى – ءدال وسى شاقتا.
مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ىشكى جان دۇنيەمىزگە ءۇڭىلىپ, ءوزىمىزدىڭ نەدەن جاراتىلعانىمىزدى, جۇزدەگەن ميلليارد جىل بۇرىن عالامنىڭ نەنى جاراتقانىنا زەر سالۋىمىز كەرەك. ءبىز عالامنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىمىز جانە ءبىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋىمىز, ءومىر ءسۇرۋىمىز جانە ومىردەن ءوتۋىمىز – عالامدىق ولشەممەن العاندا, ءبىر ءسات قانا. ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن تىرشىلىگىمىزدىڭ ءمانى, سونداي-اق ءومىر ءسۇرۋىمىز – بار بولعانى ءبىر جول ىسپەتتەس, عالامنىڭ ءوزى ءوزىن تانۋعا تىرىساتىن سەكىلدى.
مەنىڭ ويىمشا, عالام مەن ماڭگىلىككە ءبىرشاما جاقىنداۋ ءۇشىن دالا مۇحيتىن شارلاعان مەنىڭ اتا-بابالارىم – كوشپەندىلەر بولمىستى ءدال وسىلاي سەزىنگەن, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى ءدال وسى ولشەممەن قابىلداعان. ولار دا ماڭگىلىك الەمگە جاقىنداۋ ءۇشىن ءومىرىن تابيعاتپەن جانە ۋاقىت كەڭىستىگىمەن استاستىرعان عوي. ءبىر تاڭعالارلىعى, مۇنداي پايىمداۋلاردىڭ بۇگىنگى كۇندە سەنىمدى عىلىمي دالەلدەرى بار. ءبىز ۋاقىت اعىمى جايلى ايتامىز. شىندىعىندا, ۋاقىت جۇيەلى كاتەگوريا ەمەس, ونى مۇلدەم باسقا ولشەمگە يە ۇلكەن لاندشافت, القاپ دەپ ايتۋعا بولادى.
جانە بۇل ۋاقىت القابىندا بۇرىن ءومىر سۇرگەندەردىڭ ءبارى دە ورنالاسقان. ويتكەنى ءبارىمىز دە ءبىرتۇتاس عالامدىق ماتەريادان «توقىلعانبىز». ومىردەن كەتكەندە, ءبىز جاڭارۋ ءۇشىن جوعالىپ بارا جاتقان جۇلدىز سياقتى ءوز ماتەريالىمىزدان تۇراتىن جاڭا نارسەگە ءومىر سىيلايمىز.
سول ساتتە مەن ۋاقىت پەن كەڭىستىك القابىندا سوناۋ كوشپەندى اتا-بابالارىممەن, ماڭگىلىك عالامدى تاماشالاۋشىلارمەن قاتار تۇرعانداي سەزىندىم. عالام جاراتىلعان كەزدە دە وسىلاي بولعان. ماڭگى-باقي سولاي بولماق.
الماز شارمان,
پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, امەريكا دەنساۋلىق ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى
