سالعان بەتتە كوڭىلىڭ تولاتىن كىرشىكسىز كىسى وسىلاي تابيعاتىنان دەگدار جاراتىلسا كەرەك. ونىڭ تەكتى وتباسىنان شىققانى دوسحاننىڭ كەلبەتىن ودان بەتەر ايشىقتاي تۇسەدى. ەجەلگى ءتول تامىرىنان ۇزىلمەي, الەمدىك وركەنيەتكە ۇمتىلعان ادامعا اۋاداي قاجەت وسى العىشارتتىڭ ونىڭ بويىنان تابىلا كەتكەنىنە قۋاناسىڭ. «ادامدى ورتا قالىپتاستىرادى» دەگەن – ءجون قاعيدا. شىعىستىڭ كوز تارتار سۇلۋ تابيعاتىنان ءنار الىپ وسكەن جىگىت قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان اۋىل تاربيەسىمەن ەركىن سۋسىنداعانى دا كوركەم مىنەزىنەن ايقىن بايقالادى. توقەتەرى, «تابيعات–تەك–تاربيە» سيمبيوزىنىڭ قازانىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن ۇندەستىككە تولى ۇيلەسىمنەن تۋعان جاننىڭ جاراتىلىسى قاپىسىز ورىلگەنى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. ويعا شومعان كەزدەگى پاراساتتى جۇزىنەن كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىنە تىنىشتىق ۇيالاعان, ۇلكەن جۇرەگىندە گارمونياعا تولى تەپە-تەڭدىك ورناعان كىسىلىك كەلبەت اتويلاپ شىعاتىنى – باسى اشىق شىندىق. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل شۋاققا مالىنىپ تۇرعان دوسحان قالي ۇلىنان قاي كەزدە دە تۋعان حالقىنا دەگەن ادالدىقتىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. سوندىقتان دا قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىندەگى جارىق جۇلدىزدىڭ وسى پەرىشتە قاسيەتتەرىن ەڭ الدىمەن ايتۋ – پارىز.
وعان قوسا, دوسحاننىڭ ادامدىق ءھام اكتەرلىك فەنومەنىنىڭ فورمۋلاسى وسى توڭىرەكتە جاسىرىنىپ جاتقانىنا بارعان سايىن كۇمانىم قالماي بارادى. ءبىر انىق: جۇرەگى تازا ادام عانا كەز كەلگەن وبرازدى تابيعي اشا الادى. شىن قۋانا دا بىلەتىن, شىن قايعىرا دا بىلەتىن شەبەر عانا جالعاندىققا جولامايتىنىن جوققا شىعارا المايسىڭ. فالش جوق جەردە اقىق ونەر تۋادى. بەكزات ونەردى قالتقىسىز مەڭگەرگەن دوسحاننىڭ بار ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن كەرەمەت گراۆيتاتسيالىق اۋراسى مەن جىلدار بويى قالىپتاسقان حالال حاريزماسى دا تۇلعالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسكەنى – اكتەرلىك باقىتىنىڭ باستى كىلتى.
دوسحان جولجاقسىنوۆ – قۇدايدىڭ قالاۋىمەن اكتەر بولعان ادام. ايتارى جوق, الماتىداعى شەكاراشىلار ۋچيليششەسىنە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ قويعان جاپ-جاس جىگىت اياق استىنان قىرىق كۇن شىلدەدە قۇلاعىنا سۋىق ءتيىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالا ما؟! راس-اۋ, تۋعان تەگى تۇتاستاي ونەردىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ تۇرعاندا ونىڭ شەكاراشى بولعانىن قۇداي دا قالاماسا كەرەك. سودان دا بولار, ەم الىپ جاتقان دوسحان قابىلداۋ ەمتيحانىنا بارا الماي, وفيتسەرلىك وقۋدىڭ جايىنا قالعانىندا دا ءتاڭىردىڭ ءبىر تىلسىم كۇشى جاتقانداي. دەي تۇرا, اسكەري وقۋ ورنى بۇيىرماي قالعان نامىسشىل جىگىت اۋىلعا قايتۋعا ارلانادى. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا قۇجات قابىلداۋ باياعىدا ءبىتىپ قويعان. قايتپەك كەرەك؟ «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەن, جالعىز عانا قۇرمانعازى اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنىڭ تەاتر فاكۋلتەتىنە ءوتىنىش قابىلداۋ ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. جوعارى وقۋ ورنىن تاڭداۋ قۇقىنان ايىرىلعان ابيتۋرەنت قۇجاتتارىن وسىندا تاپسىرادى. و باسىندا-اق كەلەتىن جەرى ەدى. سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن, سازگەرلىگىمەن تانىلعان اكەسى قاليدىڭ اۋەلەتە سالعان ءانىن كەزىندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ ءوزى تىڭداپ, الماتىعا الىپ كەتكىسى كەلگەن, اناسى – حالىق تەاترىندا بەيىمبەتتىڭ شۇعاسىن سومداعان اۋەسقوي اكتريسا. اجەسى دە ءانشى بولعان. تۋعان اپالارى دا شەتىنەن كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان جەزتاڭداي. وسىنداي وتباسىنان شىققان دوسحان قاراجاياۋ بولۋشى ما ەدى؟!
كۇيىپ كەتەسىڭ, ءتورت جاسىنان دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنگەن, كەۋدەسىنە كەڭ داۋىس دياپازونى قاپىسىز قونا قالعان ونىڭ شەكاراشىلار ۋچيليششەسىنە باراتىن قاي ءجونى؟! مۇنىڭ ءبارى اياق استىنان «دراماتۋرگيا» بولىپ قالعانىنا شۇكىرلىك ەتەسىڭ. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ناتيجە. قۋانا كەتەسىڭ, ناعىز جىگىت بولۋعا ۇمتىلعان جاستىق ماكسيماليزمنىڭ اسەرىنەن بولعان ماماندىق تاڭداۋداعى قاتەلىك دەر كەزىندە جوندەلدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى رەجيسسەرى اسقار توقپانوۆ, كسرو حالىق ارتىستەرى شولپان جانداربەكوۆا مەن حاديشا بوكەەۆا سياقتى ءۇش الىپتىڭ الدىندا سىناقتان وتكەن دوسحان ءبىر ورىنعا بەس ادام باق-تالايىن ورتاعا سالعان وسى كونكۋرستا ماڭدايى جارقىرىپ, ستۋدەنت اتاندى. «ادامنىڭ ايتقانى بولمايدى, اللانىڭ ايتقانى بولادى» دەگەن وسى! داۋ جوق, قۇداي قاراسپاسا, قازاق حالقى تاعى ءبىر ۇلى اكتەرىنىڭ تالانتىنا تابىنۋ قۋانىشىنان قاعىلعانداي ەدى.
سوقپاعى كوپ ونەر سۇرلەۋىنە تۇسكەن وعان تانىمالدىلىق تۋرا ون جىلدان كەيىن كەلدى. 1979 جىلى «باندىنى قۋعان حاميت» كوركەمفيلمى ەل ەكراندارىندا ۇلكەن تابىسپەن ءوتتى. قازاق كينوسىنىڭ ۆەستەرن جانرىنداعى تۇڭعىش تۋىندىسىندا باستى پەرسوناجدى سومداعان دوسحان پروكاتتان كەيىن جۇلدىز بولىپ وياندى. بۇعان دەيىن ءشارىپ بەيسەمباەۆتىڭ «باستاۋ» جانە «گاۋھارتاس» لەنتالارىندا ەكىنشى پلانداعى ءرولدى ورىنداعانىنا قاراماستان دوسحاننىڭ كەلەسى كەزەكتە باس كەيىپكەردى سومداۋعا لايىق اكتەر ەكەنىن تولىق دالەلدەي بىلگەنىن كوزى بار ماماندار بايقاپ ۇلگەرگەن. ونى باس رولگە شاقىرعان العاشقى رەجيسسەر ابدوللا قارساقباەۆ بولدى. شاقىردى دەگەنىمىز شىندىققا جاناسا قويماس, كىشكەنتايىنان جاباعىنىڭ جالىنا جارماسىپ وسكەن دوسحاننىڭ بويىنان شالت قيمىل مەن وتقاراعىنان ۇشقىن كورگەن اتاقتى كينورەجيسسەر كينوپروباعا قاتىسقان 14 اكتەردىڭ ىشىنەن ونى ءوزى تاڭداپ الدى. كوزى بار رەجيسسەردىڭ سەنىمىن اقتاعان ول العاشقى ءىرى پەرسوناجىن ساقا سۋرەتكەردەي الىپ شىقتى. قىزىل كوماندير وبرازىن شىنايىلىقتىڭ شار بولاتىندا شيراق شيىرلاعان اكتەردى ەندى باسقا ەلدىڭ كينورەجيسسەرلەرى شاقىرا باستادى. ءحاميتتىڭ وبرازى وسىلايشا ونىڭ «ۆيزيتتىك كارتوچكاسىنا» اينالعان ەدى.
اتتەڭ, شاعىن ماقالادا تەاتر مەن كينودا ول ورىنداعان ەكى جۇزگە تارتا ءرولدىڭ ءبارىن تالداۋ بىلاي تۇرسىن, ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە دوسحاننىڭ اكتەرلىك جولىنداعى كەيبىر فراگمەنتتەردى كينولەنتاسىنداي كوز الدىمىزدان وتكىزگەننەن باسقا امال كورىپ تۇرعان جوقپىن: «اقان سەرى–اقتوقتى» سپەكتاكلىندەگى باس كەيىپكەردى ابىرويمەن ورىنداپ شىققانىندا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «دوسحانجان, مەن بۇل ءرولدى شاكەن ايمانوۆتىڭ ءوزى سومداعانىن كورگەن اداممىن, ءبىر مىسقال دا كەم تۇسپەگەنىڭە بەك قۋانىشتىمىن» دەپ العىسىن بىلدىرگەنى; «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» فيلمىندە اكە ءرولىن سومداعانى ءۇشىن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى جوعارى ورىنداۋشىلىق دەڭگەيىن باسقالاردان الابوتەن اتاپ وتكەنى; ءوزىنىڭ ەڭ سۇيىكتى اكتەرلەرى نۇرمۇحان ءجانتورين جانە انۋاربەك مولدابەكوۆپەن پارتنەر بولۋ ارمانىنىڭ ورىندالعانى; اتىشۋلى تولومۋش وكەەۆتىڭ «التىن كۇزىنە» ءتۇسىپ جاتقان كەزىندە سۇيىكتى اكتەرى سۇيمەنقۇل چوقموروۆتىڭ كەلىپ, «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» ءفيلمىنىڭ ساز-اۋەنىنە ارقاۋ بولعان ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاس» ءانىن دوسحاننان ورىنداپ بەرۋىن وتىنگەنى, ودان ريزا بولىپ, قىرعىزدىڭ ايىر قالپاعىن سىيعا تارتقانى; 1984 جىلى تاعى دا سول تولومۋشتىڭ «اق ءىلبىستىڭ تۇقىمى» فيلمىندە قىرعىزدىڭ ەپوستىق باتىرى مۇندىزبايدى تىرىلتكەن دوسحاندى كورىپ, قىرعىزداردىڭ كوزدەرىنە جاس العانى; «لەنفيلمدە» «جابىرلەنۋشىلەر شاعىم جاسامايدى» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ بارىسىندا الەكساندر فاتيۋشين, يگور سكليار, لەونيد كانەۆسكي سياقتى تانىمال اكتەرلەرمەن بىرگە باستان كەشكەن قىزىقتارى; «موسفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ «ماحاببات, دوستىق جانە تاعدىر تۋرالى» كارتيناسىندا سەرگەي نيكونەنكومەن پارتنەر بولۋى; «دياگنوز» تەلەفيلمىن ءتۇسىرۋ بارىسىندا بولاشاق اسىل جارى قاراكوزى – اسقارقىزى سۇلەيمەنوۆامەن تانىسۋى; اكتەرلىك تۇساۋى كەسىلگەن تانىمال «تيۋز» تەاترىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تەلەفون شالىپ, «قالىڭ قالاي, دوسحان؟» دەپ سۇراعاندا شالقاسىنان قۇلاي جازداعانى; ء«بىرجان سال» ءفيلمى شىققاندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك «اينالايىن دوسحان, دۇنيەگە ماڭدايىڭنان سۇيەتىن-اق كينو اكەلىپسىڭ» دەپ ارسالاڭداپ, ەلدىڭ كوزىنشە ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» كىتابىن سىيلاعانى, «كوشپەندىلەر» فيلمىندە گالدان-تسەرەن ءرولىن سومداپ جۇرگەن جەرىندە گولليۆۋدتىق كۋنو بەكەر قازاق اكتەرىنىڭ سان قىرلى تالانتىنا تامسانىپ, ءار ەپيزودتى اقىلداسىپ وتىرعانى جانە باسقا دا باسىنان وتكەن تالايلى تاعدىرىن ەگجەي-تەگجەيلى جازساڭ, كىتاپتىڭ ءبىر-ءبىر تاراۋىنا تاتيتىن ەپيزودتار.
دوسحانعا سالساڭ, تەاتردان اسقان كيەلى جەر جوق. تەاتردا اكتەر مەن كورەرمەن كەرەمەت ەكسپرەسسيۆتىك اسەرگە بولەنەتىنى – ساحنا ونەرىنىڭ قۇدىرەتى. اكتەر – كورەرمەنگە جۇرەك جىلۋىن جەتكىزۋشى. ءوزى سومداپ جاتقان وبراز ارقىلى. بىراق سول ايشىقتى ءسات تولىق سالتانات قۇرۋى ءۇشىن كورەرمەن دە اكتەرگە ءوز جىلۋىن بەرۋى ءتيىس. دەي تۇرا, بۇل پروتسەستە ءبارىبىر اكتەر باستى جاۋاپتى تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى كورەرمەن جىلۋىن بەرەتىن وتتى ۇرلەپ تۇتاتاتىن دا – اكتەردىڭ ءوزى. بۇل قولىڭنان كەلمەسە, وندا «اكتەر–كورەرمەن» ۇيلەسىمدىگىنەن كۇدەرىڭدى ۇزە بەر. ونەردىڭ بار قيىندىعى دا وسىندا جاتىر. بۇل تۇرعىدان العاندا, سوناۋ 1972 جىلدان بەرى تەاتر پوديۋمىنان ءبىر تۇسپەي كەلە جاتقان دوسحان – كورەرمەنمەن قۇرعان تاندەمنەن تويات تاپقان تالانتتى اكتەر. انىعى سول, ءومىر بويى ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىمەن اينالىسقان ادام عانا وسىناۋ بازارلى باقىتقا يە بولا الادى. تالاس جوق, تەاترداعى ەموتسيالىق ورلەۋدى ورناتا بىلەتىن اكتەر – ناعىز اكتەر. اريستوتەل ايتاتىن كاتارسيس وسى. قازاقشا كەستەلەسەك, ىشكى الەمنىڭ تازارۋ پروتسەسى. قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ دارا جولىمەن باسقالاردى مويىنداتىپ جۇرەتىن دوسحان قالي ۇلى كاتارسيستىڭ ءپوزيتيۆتى ءتۇرىن ۇسىنۋىمەن سۇيىسپەنشىلىككە بولەندى. ول – تەاترعا كەلگەن حالىقتى فاناتيزم مەن ەسىنەن اداستىرۋدان ادا, كەرىسىنشە قايعىنىڭ ءوزىن جەڭىلدەتىپ, كورەرمەن ەموتسياسىن جاقسى ارناعا بۇرا بىلەتىن دارىن يەسى.
بەرتولد برەحت ءوزىنىڭ اتىشۋلى «ەپيكالىق تەاتر» تەورياسىندا ءومىر قۇبىلىستارىنا باسقا قىرىنان كەلۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «ەففەكت وچۋجدەنيا» دەگەن تەرميندى قولدانىسقا ەنگىزگەن. ءدال وسى تەاترالدىق ءادىستى دوسحان كەرەمەت يگەرگەن. كوپتەگەن رولدەرىندە ءساتتى پايدالانا بىلەدى. مۇندا كاتارسيس كلاسسيكالىق تەاترداعىداي اكتىنىڭ فينالىندا بولمايدى, اكتەر سپەكتاكلدىڭ ءون بويىندا كورەرمەندى كەيىپكەردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جولىن بىرگە ىزدەۋگە سانالى تۇردە جەتەلەپ وتىرادى. اكتەردىڭ مازمۇن مەن فورمانى شەگىنە جەتكىزە كورسەتۋ شەبەرلىگى وسى تۇرعىدان اشىلا تۇسەتىنى – دوسحاننىڭ باتىل فيشكاسى. ونىڭ شىعارماشىلىعى تەك ەموتسياعا قۇرىلمايتىندىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. تابيعات وعان سەزىمتالدىقپەن قاتار ەمپاتيالىق دارىندى دا قوسا بەرگەن. دوسحاننىڭ ويشىلدىعى سوندا, ول – ستانيسلاۆسكيدىڭ درامالىق ەلەمەنتتەرىن تەزيس, برەحتتىڭ ەپيكالىق كومپونەنتتەرىن انتيتەزيس رەتىندە قولدانۋ ارقىلى ءوز اقيقاتىن ومىرگە اكەلگەن سۋرەتكەر.
دوسحاننىڭ كەز كەلگەن وبرازى كورەرمەندى كەيىپكەرمەن بىرگە قايعىرىپ, قۋانۋعا دا (ستانيسلاۆسكي مودەلى) جانە ساحنا تورىندە ءجۇرىپ جاتقان ءومىردى بارىنشا زەرتتەۋگە دە (برەحت سحەماسى) ۇيرەتىپ وتىراتىندىعىمەن قۇندى. اكىم ءتارازيدىڭ «ىندەت» تراگيكومەدياسىنداعى ازبەرگەن وبرازىن اشۋدا دوسحاننىڭ بويىنان درامالىق تەاتردىڭ بەلگىسى – كورەرمەننىڭ سەزىمىن شارىقتاتۋ دا, ەپيكالىق تەاتردىڭ ۇستىنى – كورەرمەننىڭ اقىل-ويىن وياتۋ دا ايقىن كورىنگەنىن جۇرەگى بار ادام سەزەدى, اقىلى بار ادام ەلەكتەن وتكىزەدى. ادامدى ويلاۋعا ۇيرەتە بىلگەن اكتەردەن اينالىپ كەتسەڭ, بولماي ما؟! دوسحان كورەرمەنىن قاشاندا پوەتيكالىق تەپە-تەڭدىك پەن فيلوسوفيالىق گارمونيا عانا بەرە الاتىن ءلاززات بيىگىنە كوتەرىپ اكەتەدى.
باستاپقى جىلدارى «قالادان كەلگەن قىلجاقباستاعى» سماتبەك, «اقان سەرى – اقتوقتىداعى» اقان سەرى, «ادام الاسى ىشىندەگى» ەگور دميتريچ گلۋموۆ سياقتى كەسەك وبرازداردى جەرىنە جەتكىزىپ سومداعاننان كەيىن دوسحان قاتارداعى امپلۋا اكتەردەن تەاتردىڭ پرەمەر-اكتەرى دارەجەسىنە كوتەرىلگەنى زاڭدىلىق ەدى. اتالعان حاراكتەرلى وبرازداردى جوعارى دەڭگەيدە سومداي بىلگەن اكتەر ءوزىنىڭ تۇلعالىق الەۋەتى تولىسقانىن تەاترلىق كارەراسىنىڭ العاشقى ون جىلىندا-اق دالەلدەپ بەردى. پەرسوناجدىڭ لوگيكاسىنا ساي ءىس-قيمىل ۇندەستىگىنە جەتە العان ول اكتەرگە ەڭ الدىمەن قاجەت تەاتر كانونىنىڭ ءسوز, قيمىل, ينتوناتسيا, پلاستيكا, ميميكا سياقتى كوپتەگەن كومپونەنتتەرىن تەرەڭ يگەرگەنىن سول جىلدارى ورىنداعان رولدەرىنەن انىق بايقايسىڭ.
دوسحاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ەنەرگياسى مەن يمپروۆيزاتسيالىق ۇمتىلىسى ونىڭ اكتەر بولىپ تۋعاننان بۇرىن, اكتەر بولىپ قالىپتاسقانىن اڭعارتادى. وسى ەڭبەكقورلىعى سپەكتاكلگە تارتىلعان باسقا اكتەرلەرگە دە اسەر ەتپەي قويمايدى. پارتنەرلەرىن جەتەلەي بىلەتىن جەتەكشى اكتەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن دوسحان – قاي رەجيسسەردىڭ دە ويناۋ كەڭىستىگىن ويلاۋ كەڭىستىگىنە اينالدىرا بىلگەن اقىلگوي اكتەر. ولاي دەيتىنىم, دوسحان ءرولدى تەك اكتەر رەتىندە اشىپ قويمايدى, ءوزىنىڭ بويىنداعى تۋا بىتكەن رەجيسسەرلىك قارىمىمەن دە زاڭعار بيىككە كوتەرىپ اكەتەدى. وسى تۇرعىدا ول ءوزىنىڭ ۇستازى حاديشا بوكەەۆانىڭ ەرلىگىن قايتالادى. قازاق ساحناسىنا تەاتر ونەرىنىڭ ەۋروپالىق مادەنيەتىن اكەلگەن تالانتتى اكتريساعا ستۋدەنتتەرى قويعان «يگرايۋششي ترەنەر» دەگەن لاۋازىمدى قازىر دوسحانعا ايتسا دا جاراسادى. 1993 جىلدان 2004 جىلعا دەيىن ءتول تەاترىنىڭ باس ديرەكتورى-كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان ول الماعايىپ كەزدە ونەر ورداسىن رۋحاني كاتاستروفادان امان الىپ قالۋى دا وسى ءسوزىمىزدى دالەلدەيدى.
اقيقاتتى ىزدەۋ, شىندىق ءسوزدى ايتۋعا ۇمتىلۋ اكتەر بىتكەننىڭ ءبارىنىڭ بىردەي پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەيدى. ىلەدە بىرەۋگە قوناتىن كيەلى قاسيەت دوسحاننان تابىلعان. ول اتالى ءسوز ايتاتىن كەمەل شاعىنا تولعاندا ءبىرجان سال مەن قۇنانبايعا جۇگىندى. ۇلتتىڭ ساناسىن كوتەرۋدە ۇلانعايىر ءىس تىندىرعان ەكى تاريحي تۇلعانىڭ تابيعاتىنان اقيقات تاپقان ول ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن كورەرمەنگە كەڭ تىنىستى قوس كارتيناسى ارقىلى جايىپ سالدى. جۋان تۇقىمنان شىققان ازنابايمەن الىسىپ وتكەن ءبىرجان سال مەن دالا كەمەڭگەرى قۇنانباي قاجىنىڭ تراگەدياعا تولى ءومىرىن بيىك كوركەمدىك تۇرعىدا فيلوسوفيالىق يىرىمدەرمەن كورسەتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ءتول اقيقاتىن ايتا الدى. ءبىرجان مەن قۇنانباي تراگەدياسى – ۇلتتىڭ تراگەدياسى. سوندىقتان دا مۇنداي ءىرى كينوپولوتنولاردى ۇلتىن شەكسىز سۇيگەن پەرزەنت قانا جاساي الادى. ومىرلىك كوزقاراستارى اقيقات جولىنا قۇرىلعانىمەن عۇمىرى دا, تىرشىلىگى دە ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى تۇلعا تۋرالى تۋىندىنىڭ بار سالماعىن ول ءوزى كوتەردى دەسە دە بولادى. ءوزى قويۋشى رەجيسسەر, ءوزى باس ءرولدى سومداۋشى. ول از دەسەڭىز, قالىپقا سىيماي كەتكەن تالانتتى باۋىرىمىز تالاسبەك اسەمقۇلوۆپەن بىرىگىپ, ستسەناري جازعانى جانە بار.
حالقىنىڭ استارلى اقيقاتىن ايتۋ جولىندا وسىنشاما جانكەشتىلىكپەن جۇمىس ىستەگەن تالانتتى اكتەر بۇل تۇرعىدان العاندا ۇلتتىق باتىرىمىزداي كورىنەدى. شەجىرەمىزدىڭ شەرلى توپىراعىندا كومۋلى جاتقان تۇلعالارىمىزدى ءتىرىلتىپ بەرگەن ول وسى تاريحي وبرازداردى سومداۋ ارقىلى ءوزىنىڭ اكتەرلىك اۋقىمدىلىعى مەن رەجيسسەرلىك امپلۋاسىنا تالايلاردى قاپىسىز مويىنداتتى. قاي كەزدە دە كەسەك تۋراپ ۇيرەنگەن ونىڭ تاريحي تۇلعانى جاڭا قىرىنان اشۋعا دەگەن ۇمتىلىس جولىنداعى ىشكى كوسموسى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شىڭىنا جەتكەنىن دالەلدەپ بەردى. بۇل جولى دا ءوپتيميزمى مەن ينتۋيتسياسى الدامادى. بابالار مەن كەلەشەك ۇرپاقتى وسى قوس تۋىندىسىمەن قاۋىشتىرىپ تۇرعان دوسحان قالي ۇلىن قازاق كينوسىنىڭ ءدال قازىرگى كوشباسشىسىنداي قابىلداماسقا لاجىڭ قالمايدى.
ء«بىرجان سال» فيلمىندە ءوزىنىڭ باستى ارماندارىنىڭ ءبىرىن ورىنداپ, قازاقتىڭ سال-سەرىلەرى تۋرالى تولاعاي كارتينانى ومىرگە اكەلگەن دوسحان ەكىنشى ەڭبەگىمەن دە قازاق كينەماتوگرافياسىنا تىڭ سەرپىن الىپ كەلدى. ءبىر عانا مىسال. فيلمدەگى استىڭ ءتۇسىرىلۋى رەجيسسەردىڭ تاپقىرلىعىنان بۇرىن تالعامپازدىعى دەر ەدىم. ويتكەنى, جالپى, اس كورىنىسى بۇعان دەيىن دە قازاق كينوتۋىندىلارىندا كەزدەسكەن. دەسە دە, دوسحان تۇسىرگەن اس بۇرىنعى استاردان وزگەشە. «قۇنانباي» كارتيناسىندا اتالعان ستسەنا, ەڭ الدىمەن, ساياساتتاندىرىلماي تۇسىرىلگەنىمەن باعاسىن اسىرىپ اكەتكەن. دانا دالانىڭ فيلوسوفياسىمەن سۋسىنداعان كوشپەندىلەر سالتاناتىن بار اجارىمەن تابيعي كورسەتۋ ارقىلى رەجيسسەر قازاق ۇلتىنىڭ وزىنە عانا ءتان ۇلىلىعىن كەڭ پانوراما ارقىلى كورسەتە الۋى ءفيلمدى مونۋمەنتالدىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىپ كەتتى. قودار مەن قامقا وقيعاسى توڭىرەگىندەگى تاريحي دراماتيزم مەن بيلەر سوتىنداعى نازىك پسيحولوگيزمگە قۇرىلعان استارلى تارتىسقا تولى كورىنىستەردى رەجيسسەرلىك تۇرعىدان ادەمى شەشىممەن الىپ شىققان دوسحان قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تەرەڭدە جاتقان يىرىمدەرىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە ۇمتىلعان.
كينوتۋىندىنىڭ كۋلميناتسياسىندا دا كوپتەگەن ءساتتى فراگمەنتتەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قۇنانبايدى تۇرمەگە ايداپ الىپ بارا جاتقاندا اناسىنىڭ ارتىنان قۋىپ بارعان ءساتى. ۇلتتىق مەنتاليتەتپەن سۋسىنداعان پالساپالىق شەشىمگە تولى كادرلاردى كورىپ وتىرىپ ءوزىڭنىڭ قازاق ەكەنىڭە قۋاناسىڭ. امالسىزدان اتقا قونىپ, اسكەريلەردىڭ الدىنان شىققان زەرە اجەمىزدىڭ قاسقيىپ تۇرعان جۇزىنەن ىلكى ساتتە اناعا ءتان كوڭىل پەرنەسىنىڭ بارلىق كۇيىن شەرتىپ تۇرعانىن كورەسىڭ. بالاسىنا دەگەن باۋىر ەتى ەزىلىپ تۇرسا دا, ەشكىمنىڭ الدىنا جىعىلمايتىن قايتپاس قايسارلىعى مەن بيىك پاراساتى دا, حالقىنا ادالدىعىن ساقتاپ قالعان بالاسىنىڭ قاي قىلىعىنا دا ەش قىسىلا قويمايتىن اسقاقتىعى مەن تاكاپپارلىعى دا رەجيسسەردىڭ باتىل ەنگىزگەن توسىن ەپيزودىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن كەڭىنەن قامتيدى. جالپى العاندا, ءومىر بويى ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ وتكەن قۇنانباي مەن باراق سۇلتان اراسىنداعى تالاس-تارتىستى شەشۋدە زەرە انا وبرازىنىڭ كونتسەپتسياسىن دا رەجيسسەر دوسحان وتە ءساتتى تاپقان. سوندىقتان دا بۇل پەرسوناج ەل اناسىنىڭ وبرازىنا دەيىن كوتەرىلگەنى راس.
دوسحاننىڭ «تەزيس-انتيتەزيس-سينتەز» قاعيداسىنا قۇرىلعان ءۇش وبراز ارقىلى فيلم سوڭىندا ەڭ باستى كونفليكت قازاق حالقى مەن ورىس يمپەرياسىنىڭ اراسىندا جاتقانىن دالەلدەپ شىعۋى – رەجيسسەرلىك وجەت شەشىم. كينوتۋىندىدا رەجيسسەر كونفليكتىنى باسقارۋ الگوريتمىن جەتە مەڭگەرگەنىن كورۋ قيىن ەمەس. قۇنانباي مەن باراق سۇلتان اراسىنداعى كونفليكت كوزگە كورىنبەي تۇرعان قازاق حالقى مەن وتارشىل ساياسات اراسىنداعى ماسشتابتىق كونفليكتىگە ۇلاساتىن كۇردەلى مومەنتتى دوسحان شەبەر قيۋلاستىرا بىلگەن. كوركەم كارتينانىڭ كۋلميناتسياسىندا ارىنىڭ الدىندا ادال قۇنانبايدىڭ ورىس يمپەريالىق بيلىگىمەن تارتىسى رەجيسسەردىڭ ءدال وسى ۇستانىمى ارقىلى ادەمى ءورىلۋى باس كەيىپكەر وبرازىنىڭ تولىققاندى جانە تۇپكىلىكتى اشىلۋىنا تۇرتكى بولىپ, تۋىندى دەڭگەيىن زاڭعار بيىككە كوتەرىپ تۇر.
وسىلايشا, دۇلەي ديناميزمگە قۇرىلعان كوركەم ءفيلمنىڭ ءون بويىندا قۇنانبايدىڭ ومىرلىك ميسسياسىنىڭ تولىق ورىندالعانىن شىنايى سۋرەتتەي الۋى – دوسحاننىڭ ەڭ باستى تابىسى. ءالى كۇنگە دەيىن كوپ پارامەتر بويىنشا باسى بىرىكپەي كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە ۇندەيتىن فينالدىق ءسات ءار قازاقتىڭ جۇرەك قىلىن شەرتىپ وتەدى. حالقىنىڭ بىرلىگىن بارىنەن بۇرىن ويلايتىن تۋىندىگەردىڭ بۇل فيلوسوفيالىق شەشىمى تاريحتىڭ اۋىر جۇگىن كوتەرىپ تۇرعانىن ايتپاي كەتۋ – ارىمىزعا سىن.
ءفيلمنىڭ لەيتموتيۆى ءدال وسى جەردە ايقىن اشىلادى. وتكەن زاماندى بۇگىنمەن جانە بولاشاقپەن بايلانىستىرا بىلگەن ول ءوزىنىڭ وزەگىن جارىپ شىققان ۇلى يدەياسىن ءبىرىن ءبىرى وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايتىن ەل باسقارۋشى قۇنانباي مەن باراق سۇلتاننىڭ ءتوس قاعىستىرۋىمەن ءبىلدىرۋى – كينورەجيسسەر تاپقىرلىعىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى. تامىرى تەرەڭدە جاتقان شەجىرە استارىنداعى ءماندى دە, مايەكتى ويدىڭ قادىر-قاسيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, تاعىلىمى مول تۇلعالارعا اقيقاتتى ايتۋ ءۇشىن جۇگىنگەن ونەردىڭ كورنەكتى وكىلى تاريح قاتپارلارىن جاڭاشا ارشي العانىمەن العا وزىپ شىقتى. مۇنى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ رۋحاني باتىلدىعى دەر ەدىم.
قازاق كينو ونەرىنىڭ قۇندى قۇبىلىسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن «قۇنانباي» كوركەمسۋرەتتى فيلمىنە تەرەڭ ۇڭىلگەن ادام رەجيسسەر مەن اكتەر ماقساتىنىڭ ارىدە جاتقانىنا كوز جەتكىزەر ەدى. بۇل فيلمدە باعزى زامان (انتيۋاقىت), بۇگىنگى كۇن (ۋاقىت) جانە كەلەشەك (پسەۆدوۋاقىت) ءبىر كەڭىستىكتە كەزدەسكەندەي اسەر قالدىرادى. ءدال وسى كوڭىل كۇي بۇل تۋىندىنىڭ اۆتورى ءومىردىڭ ماڭگىلىك سۇراقتارىنا جاۋاپ ىزدەپ, ۇلتىنىڭ تاعدىرىن تولعاي العانىن بىلدىرۋدەي-اق ءبىلدىرىپ تۇر. قۇنانباي وبرازىنىڭ تولىققاندى ەكرانيزاتسيالانعانىنا قازىر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىزدەن گورى كەلەشەك ۇرپاق كوبىرەك قۋاناتىنىنا كۇماننىڭ ازدىعى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. اكتەرلىك جانە رەجيسسەرلىك شەبەرلىگى ءوز الدىنا, ابىزدىقتىڭ اۋىلىنا بارار جولدا بىلىمدارلىق پەن ويلىلىق قاسيەتتەرىمەن دە تانىلا بىلگەن دوسحاننىڭ جارتى عاسىرعا سوزىلعان تۆورچەستۆوسىنىڭ تابانتىرەك نۇكتەسىن تاپقانى دا – ونەر يەسىنىڭ باقىتى.
سولتۇستىكتەگى كورشىمىز سەكىلدى «ەگو ۆەليچەستۆو اكتەر» دەپ دارابوز دوسحانىمىزدىڭ دا الدىندا باسىمىزدى ءيۋدىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, 1996 جىلى «ىندەت» سپەكتاكلىندەگى ازبەرگەن ءرولى جانە 2016 جىلى «قۇنانباي» تولىق مەتراجدى كوركەم ءفيلمى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىن ەكى مارتە يەلەنگەن تۇڭعىش تا, ازىرگە جالعىز لاۋرەات دوسحان قالي ۇلىنا باس يۋ – ەڭ الدىمەن كيەلى ونەرگە باس يۋ. الىمساقتان سول ونەر اتاۋلىنىڭ الدىندا تىك تۇراتىن قازاق ءوزىنىڭ اسا مارتەبەلى اكتەرىن اق كيىزگە وتىرعىزىپ, حان كوتەرگەندەي ۇلىقتاۋى – كيەلى ونەردى ۇلىقتاۋى. سومداعان وبرازدارى ماڭگىلىك كوركەمدىك يممۋنيتەتىنە يە بولىپ, سول ارقىلى اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ اپوگەيىنە كوتەرىلگەن دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ جۇلدىزدى جولى ۇزاعىنان جالعاسا بەرگەي!
شارحان قازىعۇل
