تامىرلاس حالىقتاردى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرعان تۇركپا كەڭەسىنىڭ وتىرىسى اياسىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماعىنىڭ كورىنىسىندەي بولعان, ونەرسۇيەر جۇرتتى جاقىنداستىرا جانە ادامزاتقا ورتاق تۇلعالاردى جاس ۇرپاققا تەرەڭ تانىتا تۇسكەن قوس بىردەي ايتۋلى ءىس-شارا ءوتتى. سونىڭ بىرىندە تۇركيا رەسپۋبليكاسى ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ توراعاسى مۇستافا شەنتوپ پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى يۋنۋس ەمرە جىرلارىنىڭ تۇرىكشە-قازاقشا جيناعىن تانىستىردى.
القالى جيىنعا, سونداي-اق تۇركپا باس حاتشىسى التىنبەك مامايۋسۋپوۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۋفۋك ەكيدجي, قازاقستان مەن تۇركيا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, سونداي-اق باۋىرلاس ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
سالتاناتتى جيىندى تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى جۇرگىزدى. تۇركى اكادەمياسى يۋنۋس ەمرە جانە تۇرىك ءتىلى جىلى اياسىندا باسپاعا ازىرلەگەن بىرەگەي باسىلىمعا تانىمال قازاق اقىنى سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ادەبي كوركەم اۋدارمالارى تۇپنۇسقا ماتىندەرمەن قاتارلاستىرا بەرىلىپ وتىر. كىتاپقا اقىن ولەڭدەرىنىڭ بۇرىن جاريالانباعان جاڭا اۋدارمالارى دا ەنگەن. باعالى باسىلىمنىڭ لەنتاسىن تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى مۇستافا شەنتوپ پەن قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين كەستى. تۇساۋكەسەر راسىمىنەن كەيىن ءسوز العان دوكتور مۇستافا شەنتوپ يۋنۋس ەمرە رۋحىنىڭ ءوزىنىڭ ۇستازى قوجا احمەت ياساۋي جاتقان كيەلى تۇركىستانعا كەلۋى سيمۆوليكالىق ءمانى زور ايتۋلى وقيعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نيگماتۋلين كەلەلى جيىننىڭ ەكى ەل اراسىنداعى بەكەم باۋىرلاستىق نىعايىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايقىن بەلگىسى ەكەنىن ايتتى.
قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي سالعان سارا جولدان رۋحاني ءنار الىپ, انادولى جەرىندە سوپىلىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان يۋنۋس ەمرە – تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى, ورتاق قازىناسى. كىتاپتىڭ العى سوزىندە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى يۋنۋس ەمرە ءوز زامانىنىڭ كەمەڭگەر جىرشىسى بولعانىن ايتادى. تۋىندىلارىن سول داۋىردە الەمگە كەڭ تاراعان تۇركى جانە اراب تىلدەرىندە قاتار جازا ءبىلۋى ونىڭ ءبىلىمى تەرەڭ, بىلىگى جوعارى بولعانىن كورسەتەدى. بيىل يۋنۋس ەمرەنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 700 جىل تولدى. وسىعان وراي تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان 2021 جىلدى «يۋنۋس ەمرە جانە تۇرىك ءتىلى جىلى» دەپ جاريالادى. بۇعان قوسا 200-گە جۋىق مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن يۋنەسكو ۇيىمى كەمەڭگەر اقىندى ەسكە الۋ جىلىن جاھاندىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە شەشىم قابىلدادى. «يۋنۋس ەمرە ولەڭدەرىنەن ونىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى دۇنيەتانىمىنا جاقىندىعىن اڭعارامىز. ول ىزگىلىكتى, حاقتى ءسۇيۋدى, مەيىرباندىق پەن دوستىقتى, بىلىمدارلىق پەن پاراساتتى تەرەڭىنەن تولعاپ, سىرشىلدىقپەن جىرلايدى. ايگىلى قوجا احمەت ياساۋي ىلىمىمەن, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت يۇگنەكي دانالىعىمەن مۇراتتاس ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى – اللانى ءسۇيۋ, اقيقاتتى تانۋ, ادامدى ارداقتاۋ قاعيداتتارى تۇتاستىق تاپقان. البەتتە مەيىرباندىلىقتى تۋ ەتكەن مۇنداي سارىندار بۇقار, شورتانباي, دۋلات, اباي, شاكارىم سەكىلدى ءىرى اقىنداردىڭ ونەرناماسىنا شۇعىلا شاشىپ تۇرادى. بيىل 30 جىل تولاتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق جۇرتشىلىعى يۋنۋس ەمرە شىعارماشىلىعىمەن جاقىن تانىسا باستادى. وسى ورايدا تۇركى اكادەمياسى يۋنۋس ەمرەنىڭ قازاقشاعا ەركىن اۋدارىلعان ءبىر توپ تۋىندىسىن تۇپنۇسقا ماتىندەرىمەن قاتار بىرەگەي جيناق رەتىندە باسىپ شىعارىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, كىتاپقا بۇرىن
جاريالانباعان جاڭا اۋدارمالار دا ەنگىزىلدى. ۇلى شايىردىڭ جىرلارىن ەرەكشە اۋدارمالارى ارقىلى قازاق وقىرماندارىنا جەتكىزىپ كەلە جاتقان كورنەكتى اقىن سۆەتقالي نۇرجانعا شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. اقىننىڭ بۇل كىتاپقا ەنگەن جىرلارى ادەبي بايلانىستاردى نىعايتىپ, باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بەكەمدەي تۇسەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى دارحان قىدىرالى.
سونداي-اق بۇل كۇنى تۇركىستاندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن نيزامي گانجاۋيدىڭ 880 جىلدىعىنا وراي «شىعىستىڭ شوقجۇلدىزى» اتتى القالى جيىن ءوتتى. فاراب كىتاپحاناسىندا وتكەن القالى باسقوسۋعا ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسىنىڭ سپيكەرى ساحيبا گافاروۆا, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اگالار اتاموگلانوۆ, سونىمەن قاتار ازەربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, باۋىرلاس ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. باسقوسۋ قاراباقتى ازات ەتۋ سوعىسىنىڭ باستالۋىنا جىل تولۋىنا بايلانىستى 44 كۇندىك وتان سوعىسىندا قاھارماندىقپەن قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى ەسكە الىپ, ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىك جاريالاۋمەن باستالدى.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى اكادەميا ازىرلەپ شىعارعان نيزامي گانجاۋيدىڭ «جەتى ارۋ. لەيلى-ءماجنۇن» جيناعىن تانىستىرىپ ءوتتى. ال جاڭا باسىلىمنىڭ تۇساۋىن ازەربايجان پارلامەنتى مەدجليسىنىڭ سپيكەرى ساحيبا گافاروۆا مەن جازۋشى, «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت كەستى. مەدجليس سپيكەرى ساحيبا گافاروۆا نيزاميدىڭ تۇركى دۇنيەسى مەن يسلام الەمىنىڭ عانا ماقتانىشى ەمەس, كۇللى ادامزات وركەنيەتىندە ايرىقشا ورىن الاتىن تۇعىرلى تۇلعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە اكادەميا باسشىسى دارحان قىدىرالى نيزامي مەن اباي شىعارماشىلىعىنداعى ساباقتاستىققا توقتالىپ, ونىڭ تۇركى الەمىنەن الاتىن ورنى تۋرالى ايتتى. «حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى «نيزامي جىلى» اياسىندا بىرقاتار ءىس-شارالاردى ۇيىمنىڭ 2021 جىلعا ارنالعان جوسپارىنا ەنگىزگەن بولاتىن. بۇگىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرعان كىتابىمىز دا وسى ءىس-شارالار جوسپارى
اياسىندا جارىق كوردى. كىتاپقا تۇركى الەمىنىڭ ۇلى ويشىلى نيزامي گانجاۋيدىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورگەن ەكى شىعارماسى – «لەيلى مەن ءماجنۇن» جانە «جەتى ارۋ» ەندى. شىندىعىندا, بۇل شىعارمالار كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە – 1940 جىلدارى قازاقتىڭ تانىمال جازۋشىلارىنىڭ اۋدارمالارى نەگىزىندە جارىق كوردى. الايدا, وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇل كىتاپتار ەسكىردى جانە قولجەتىمسىز بولدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق تۇرىك اكادەمياسى شىعارمالاردى تولىقتىرىپ قايتا باسىپ شىعارۋعا شەشىم قابىلدادى. نيزامي مۇراسى مەن شىعارماشىلىعى بۇكىل الەمدە وزەكتى جانە ماڭىزدى. ونىڭ مۇراسى ازەربايجان مەن تۇركى الەمىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ باعا جەتپەس رۋحاني قازىناسىنا اينالدى. ول بۇكىل شىعىستا جاڭا ادەبي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالادى. نيزاميدەن كەيىن, ناسيمي, فيزۋلي, ناۋاي, اباي جانە باسقا دا اقىن-جازۋشىلار ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ اسەرىنەن ۇلكەن تۋىندىلار جاساپ, يدەيالارىن دامىتتى», دەدى اكادەميا باسشىسى. جازۋشى, مارحابات بايعۇت ءوز سوزىندە ادامزاتقا ورتاق تۇلعالار ءاربىر حالىقتا, ءاربىر ۇلتتا بارىن اتاپ ءوتتى. «نيزامي بابامىزدىڭ ء«لايلى مەن ءماجنۇنىن» بىلمەيتىن قازاق جوق. كوبىسى جاتقا بىلەدى. ءبىزدىڭ اقىندارىمىزدىڭ كوپشىلىگى وسى داستانمەن تاربيەلەنگەن. ۇلى اباي ۇستاز تۇتقان. «ەسكەندىردى» نيزاميدىڭ كەيبىر جاقتارىن دامىتىڭقىراپ, جاڭاشا جىرلادى», دەدى مارحابات بايعۇت. ال بەلگىلى اقىن نارماحان بەگالى ازەربايجان مەن قازاقستان ەلدەرى اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىققا توقتالىپ, نيزامي جىرلارى اۋدارمالارىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. وقىرمانعا جول تارتقان ەڭبەككە نيزاميدىڭ قوس جىرىنىڭ تاير جاروكوۆ, قاسىم امانجولوۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, عالي ورمانوۆ, جاقان سىزدىقوۆ جانە باسقا دا كورنەكتى قازاق اقىندارى اۋدارعان تاڭداۋلى نۇسقالارى ەنگەن.
اقىننىڭ جاۋھار تۋىندىلارى شىعىس پەن باتىس پوەزياسىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ىقپالىن تيگىزدى. اسىرەسە, حافيز شيراز, جالال-اددين رۋمي, ساادي سىندى اقىندار ونىڭ ءنارلى پوەزياسىنان سۋسىندادى. مىسالى, ءامىر حۇسراۋ دەحلەۋي, الىشەر ناۋاي, اباي, گەتە تاعى باسقا اقىنداردىڭ داستاندارى ءنيزاميدىڭ اسەم الەمىنەن تامىر تارتىپ ءوربىدى. شىعىس شايىرلارىنىڭ بارشاسى ءنازيرا
ۇلگىسىندە ءنيزاميدى جاڭعىرتىپ قايتالايدى. «حۇسراۋ – شىرىندى» 1383 جىلى ساراي بەركەدەگى قىپشاق قۇتىپ تا جىرعا قوسادى. بۇل مەكتەپتەن باتىس كلاسسيكتەرى دە قۇرالاقان قالماعان. ايتالىق, «جەتى ارۋ» داستانىنىڭ «تۋراندوت حانشايىم» اتتى ءبولىمىن نەمىس اقىنى گەتە دە جىرلاعان. پارسى ءتىلدى ادەبيەتتە ساعدي, فيرداۋسي, ءانۆاريدى اقىنداردىڭ پايعامبارى دەسە, فيرداۋسي جازعان «شاحنامادان» اسىرىپ «حامسا» جازىپ, بەس داستاننان قۇرالاتىن جاڭا جانردى الەمدىك ادەبيەتكە ەندىرىپ, سونى باعىت قالىپتاستىرعان ءنيزاميدى «اقىنداردىڭ ءتاڭىرىسى» دەپ زامانا دانىشپاندارى اسپانداتىپ باعا بەرگەن, ال ونىڭ الدىندا دۇنيەگە تەڭدەسسىز تۋىندىلارى ارقىلى ءماشھۇر بولعان ءفيرداۋسيدى «شايىرلاردىڭ پايعامبارى» دەپ ۇلىقتاسا كەرەك.
ايتا كەتەلىك, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ 2021 جىلدى «نيزامي گانجاۋي جىلى» دەپ جاريالاعان بولاتىن. بۇل ورايدا تۇركى اكادەمياسى «نيزامي جىلىن» ماڭىزدى وقيعادان باستاعان-دى. ياعني اكادەميا وتكەن جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا نيزامي گانجاۋي حالىقارالىق ورتالىعىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل ورتالىق پەن اكادەميانىڭ بۇكىل الەم بويىنشا ۇلى فيلوسوف پەن اقىننىڭ يدەيالارىن ناسيحاتتايتىن العاشقى بىرلەسكەن ءىس-شارا ەدى. نيزامي شىعارمالارى ورتاعاسىرلىق تۇركيا, ارمەنيا, يراك, گرۋزيا, اۋعانستان, يراندا كەڭىنەن تانىمال بولدى. «حۇسراۋ - شىرىن», ء«لايلى مەن ءماجنۇن», «ەسكەندىر» داستاندارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادامزاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە تۇركى الەمىنىڭ ورتاق مۇراسىنا اينالدى. نيزامي گانجاۋيدىڭ 880 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان جيىن سوڭىندا مارتەبەلى قوناق ازەربايجان پارلامەنتى مەدجليسىنىڭ سپيكەرى ساحيبا گافاروۆاعا تۇركى اكادەمياسى باسىپ شىعارعان باعالى ەڭبەكتەر تارتۋ ەتىلدى.
