تانىم • 28 قىركۇيەك، 2021

جاھاندى جالت قاراتقان داۋىس

140 رەت كورسەتىلدى

1941 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا ەكى جارىم ميلليون لەنينگراد حالقى نەمىس باسقىنشىلارى تا­را­پىنان قورشاۋعا الىنعان كەزدە:

«جاۋ تۇنەگى ارشىلار،

تاعى سايرار بۇلبۇلدار،

تاعى جاينار جۇلدىزدار،

ماسايراسار، ۇل، قىزدار!» – دەگەن زور داۋىس كەنەت ورتالىق ازيانى شارلاپ كەتتى.

بۇل يۋري لەۆيتاننىڭ داۋىسىنان ەشقا­لىس­پايتىن، ەسىمى اڭ­ىز­­عا اينالعان اقىن جام­بىل جا­باەۆ­تىڭ كۇي داۋىسى ەدى. اسى­لىندا اقىن دوم­بى­راسىنىڭ بۇل داۋىسى لەۆي­تان­­نىڭ سوعىس باستالعان كۇنگى ۇرەي­لى داۋىسىنا قارسى وعاش جانە ۇلتتىق داۋىسپەن تارادى.

تاريحي تامىرى تەرەڭ وسى ۇلتتىق داۋىس كەڭەس جاۋىن­گەر­لە­رىنىڭ ەرلىك ەڭسەسىن بەكەمدەي ءتۇستى. لەنينگراد قالاسى ءۇشىن سىنبايتىن رۋحاني تايانىش بولىپ، تىزە بۇگۋگە جول بەرمەيتىن رۋحاني قورعانعا اينالدى. اسى­رە­سە، ول ورتالىق ازيادان ماي­دان­عا اتتانعان جاۋىنگەرلەرگە ايتىپ جەتكىزگىسىز دەڭگەيدە رۋحاني مەدەۋ بەرىپ، جاۋىنگەرلىك سەنىممەن سوعىس ورتىنە باتىل كىرۋىنە سەبەپشى بولدى. اقىن داۋىسىنىڭ جاڭعىرىعى سيرەنادادان دا قاتتى ەستىلىپ، قالا قورشاۋىنان ءوتىپ، الەمدى كەزدى.

شىنىمەن دە، جامبىل جا­باەۆ­­تىڭ پوەتيكالىق داۋىسى قور­شاۋعا الىنعان اش-جالاڭاش لەنينگراد حالقىنا ىستىق نان ۇسىنعانداي كورىندى. قورشاۋداعى حا­لىق اقىننىڭ ورىس تىلىنە اۋدا­رىلعان قاعازدارىن قابىر­عا­لار مەن قاقپالارعا جابىستىرىپ، تولتىردى. جامبىلدىڭ جالىندى جىرلارىن راديولاردان ەستىگەن حالىقتىڭ ارمان-ۇمىتتەرى ەسەلەپ ارتتى. بۇل دالا داۋىسى كەڭەس حالقىن رۋحاني تۇر­عىدان بىرىكتىرگەن ەدى. نەمىس باس­قىن­شى­لارىنا قارسى قاجىماس جانە سىن­بايتىن جاۋىنگەرلىك رۋح سىي­لادى. سول ءۇشىن بۇل نە­مىس اس­كە­ري باسشىلىعى ءۇشىن كۇت­پە­گەن وقيعاعا اينالدى.

بۇل وقيعا ءدال 1941 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا ورىن العان ەدى. ول كەزدە كەڭەس ارمياسى ۇلكەن شىعىنعا تاپ بولىپ، كوپتەگەن جاۋىنگەرى تۇتقىندالىپ جاتسا دا، نەمىس باسقىنشىلارىنا ماسكەۋ جانىندا قاتتى سوققى بەرەدى. فاشيستەر كەڭەس جاۋىن­گەرلەرىنىڭ جاعىمسىز بەينە­سىن سومداۋ ءۇشىن تۇتقىنعا الىن­عان وزبەك، قازاق، ۇيعىر، قىر­­عىز­داردان تۇراتىن جاۋىن­گەر­لەر­دى دەرەۋ جيناۋعا كىرىستى. ولار­دىڭ باس-اياقتارىن ادەيى كىر، جيىركەنىشتى ەتىپ كورسەتتى. كيىم-كەشەكتەرى جىرتىلىپ، جۇ­لىم-ج ۇلىم بولعانشا كۇتىپ وتىر­دى. ولارعا تاماق تا بەرگەن جوق. بۇل از دەگەندەي، ساربازدار ەڭ اۋىر جۇمىستارعا جەگىلدى. كەيبىرەۋلەرىن بەكەردەن-بەكەر ۇرىپ-سوقتى. لاگەر كۇزەتشىلەرى ءتىپتى ولاردى «ادام بالاسى ەمەس» دەپ بالاعاتتادى. ولاردىڭ اق­سۇ­يەك نەمىستەرگە ۇقسامايتىن ادام­داردى تاڭداعانىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – سول بولاتىن. بارلىق جەردە قايعىلى جاعداي وكتەمدىك ەتتى. ادام توزىمدىلىگىنىڭ شەگى قايدا؟ ەشكىم بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە المايتىن...

ءبىر كۇنى سول جەرگە كينو تاس­پاسىنا تارتاتىن ءبىر توپ ادام جۇك ماشيناسىمەن كىرىپ كەلدى. تۇتقىندار جينالعان كامەرا ەسىگى كەڭ اشىلدى. ءسويتتى دە اقىل­دى­سىماق نەمىس وفيتسەرىنىڭ ءبىرى ولاردىڭ الدىنا جاڭا پىسىرىلگەن اق ناندى ورتاعا اكەلىپ قويادى. باسقىنشىلار نەشە كۇننەن بەرى اش قالعان تۇتقىنداردىڭ نان ءۇشىن ءوزارا تالاسىپ، ءبىر-ءبىرىن قىرىپ-جويعانىن كۇتىپ، تاسپاعا تارتىپ الۋدى كوزدەگەن ەدى. ولار الەمدى جابايى جانە مادەنيەتسىز ادامدار قاپتاعان دەپ تۇسىنەتىن. سوندىقتان دۇنيە ءجۇزىن «تەك ءناسىلى تۇرعىسىنان جو­عارى ءبىر حالىق باسقارىپ، جا­ھان­دىق ءتارتىپ ورناتۋى ءلازىم» دەگەن ۇعىمدى ۇگىت-ناسيحات ەتە­تىن. جاھاندىق ءتارتىپ ورناتۋ ۇلكەن يدەولوگيالىق ماقساتقا اي­­نالعان. ولار «ادام ەمەس، ما­قۇ­لىقتار» دەگەن يدەيالارىن تى­نىمسىز ايتاتىن جانە ناسيحات­تاۋ­دى جاقسى كورەتىن. بىراق فيلم ءتۇسىرۋ استە مۇمكىن بولما­دى. جاعداي ولار ويلاعانداي بول­مادى. الدىنا قويعان ءىس-جوس­پارلارى تارىداي شاشىلىپ كەتتى. كوز الدىندا سىنبايتىن ەڭ­سە، ۇلى رۋحاني ءتارتىپ كورىنىس تاپتى...

اش ساربازداردان ەشكىم نانعا جاقىندامادى. شۋلاعان دا جوق، ەشكىم دە ءوزارا سوعىسپادى. ءبىر كەزدە وزبەك ساربازدارىنىڭ ءبىرى الدىنا سابىرلى جانە تاكاپ­پار­لىق­پەن قادام باسىپ، ناننىڭ قا­سىنا كەلدى. قالعاندارى تى­نىش­تىقپەن شەڭبەر ءتۇزىپ، ءبىر-بى­رىنە يىعىن تىرەپ دوڭگەلەنە وتىردى. ول قاسيەتتى ناندى قو­لىنا الىپ، ونى ساربازداردىڭ ارا­سىنداعى ۇلكەن ءبىر كىسىگە ەرەك­شە سەنىم جانە قۇرمەتپەن ۇسىندى. ءوز كەزەگىندە جاسى جەتكەن كىسى الگى ناننان كىشكەنە ءۇزىپ الدى دا، سابىرلىقپەن شەڭبەردە وتىرعانداردىڭ اراسىنداعى جاس جاعىنان ەڭ كىشىسىنە بەردى. ول بارلىعىنا تەڭ ءبولىپ بەرگەن سوڭ بارىپ، سوڭعى ۋاعىن ءوزى الدى. الايدا جەۋگە اسىقپادى. ناندى جەۋدەن بۇرىن دۇعا وقىلدى. سودان كەيىن ونى سابىرمەن جەۋگە كىرىستى. سول مەزەتتە ولار تۇركى حا­لىقتارىنا ءتان زور مادەنيەت ۇل­گىسىن كورسەتتى. نەمىستەردىڭ شى­­دامى تاۋسىلدى. قاھارلانعان زا­لىم­داردىڭ شىداپ تۇرۋى دا مۇم­­كىن ەمەس ەدى. ولار ساربازداردى بەكەردەن-بەكەر ۇرىپ، قينادى. ۋاقىت ءوتىپ، ولاردىڭ بارلىعىن اتىپ تاستادى.

بۇل ءوز وتانىنان راقىمسىز كۇيدە ايىرىلىپ، الەمنىڭ ەكىن­شى بۇرىشىندا ورنالاسقان نيدەر­لاندى وڭىرىندە ورىن العان وزبەك ساربازدارىنىڭ ۇمى­تىل­ماس ەرلىگى ەدى. قىسقاسى، نە­مىس باسقىنشىلارى جامبىل جا­باەۆ­تىڭ كەڭەس وداعىندا شىق­­قان اقىندىق داۋىسىنا قارسى ۇيىمداستىرماق بولعان ساياسي ويىنى جۇزەگە اسپادى. ورتالىق ازيادان كەلگەن جا­ۋىن­­گەرلەردىڭ جاعىمسىز بەينەسى سوم­دالماي، ماسقارا بولىپ، كوز­دە­گەن ماقساتتارىنا جەتە الماي اۋرە بولدى. اقىر سوڭىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدان، پسيحو­لو­گيا­لىق تۇرعىدان جەڭىلىپ تىندى. كەڭەس حالقىنىڭ ورتاق بىرلىگى مەن قاجىماس قايراتىنا قارسى تۇرۋعا باسقا امالى قالماي، قاتتى ويسىرادى.

جامبىل جاباەۆتىڭ پوەتيكا­لىق كۇي داۋىسىنىڭ دا مىنە سونداي تاريحي تامىرى تەرەڭ. ول­ عا­سىردان-عاسىرعا ءوتىپ، جوي­قىن تاراپ جاتقان دالا كۇي-داۋىس­تا­رىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەجەلگى دالا داۋىسىنىڭ جاسىرىن سىرلارى دا سوعان تامىرلاس. ۇلى شايقاستار مەن قورىقپايتىن ارىستان جۇرەك باتىرلاردىڭ قاھارماندىققا تولى ومىرلەرى جونىندەگى ەستەلىكتەر مەن اڭىز­دار حالىقتىڭ اۋىزىندا ساق­تا­لىپ، كۇي-اۋەن ارقىلى ايتىلاتىن. تاريحي مالىمەتتەر مەن داستۇرلەردى ەسىندە ساق­تاي­تىن كىسىلەر تاڭعالارلىق تۇل­عالاردان ەدى. ولار اقىن-جى­راۋ­لار، عالىم-فيلوسوفتار، ساربازدار، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى – «جىراۋلار»، ياعني كۇيشى-جىرشىلاردان بو­لا­تۇ­عىن. مۇنداي كىسىلەردىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى جانە ادام­دارعا كورسەتەتىن اسەرى جو­عا­رى ەدى. ولار دا ءداستۇرلى ۇلت­تىق ادەت-عۇرىپتارىمەن وزگەشەلەنىپ، وزدە­رىنىڭ ونەرىن ۇنەمى كورسەتىپ تۇراتىن. مىنە، سونداي داڭقتى تۇلعالاردان اسان قايعى مەن قازتۋعان جىراۋ قازاق تاريحىندا ايرىقشا بەت اشتى. ولار شىڭعىس حان يمپەرياسى ىدىراي باستاعاننان بەرگى قازاق دالاسىندا ەتەك جايعان ساياسي-الەۋمەتتىك داعدارىستى توقتاتۋ جانە حالىقتى ۇلى يدەيالارعا جەتەلەۋ ءۇشىن بيىك مۇنارالاردان قاھارماندىق كۇي-جىرلارىن ايتىپ، ورتانى ءدۇر سىلكىندىرگەن ەدى. حالىققا رۋحاني جانە ماتە­ريال­دىق مەدەت بەردى. سونىڭ نا­تيجەسىندە، جالپى حالىق تىك تۇ­رىپ، سىرتقى دۇشپاندارعا قارسى كۇش الدى. قازاق باتىرلارى تاڭعالارلىق ەرلىكتەردى كورسەتكەن. اسان قايعى مەن قاز­تۋعان جىراۋلار ءوز حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ويلاعان ارماندارىنا سولاي جەتتى. بۇل ءداستۇردى كەيىنگى عاسىردا بۇقار جىراۋ دايەكتى جالعاستىردى.

جامبىلدىڭ ۇستازى ءسۇيىنباي دا جاس كەزىنەن جىراۋ بولىپ تا­نى­لىپ، اكەسى سياقتى جاۋىنگەر بولىپ جەتىلگەن. جامبىل دا «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي، ءسوز سوي­­لەمەن سىيىنباي» دەپ اقىن­دىق ونەرىن اداسپاي جال­عاس­تىر­دى. جامبىلدىڭ «لەنين­گراد­تىق ورەنىم! ماقتانىشىم سەن ەدىڭ!» دەگەن ءبىر عانا ءسوزى كەڭەس حالىقتارىن رۋحاني قانات­تان­دىردى. زەرت­تەۋ­شى­لەر بۇل پىكىردىڭ ارقا كورى­نى­سى بار دەپ ەسەپتەيدى. 1941 جىلى جام­بىل­دىڭ ۇلى العاداي سو­عىس­قا اتتانادى. ءاربىر قازاق وتباسى سوعىس زاردابىن تارتادى. ۇلى شايقاستاردىڭ بىرىندە ول ۇل قازا بولادى. بۇل جاعداي دا جامبىلدىڭ جۇرەگىن ازاپتايدى. سوندىقتان ول سوڭعى شايقاسقا دا ءوزىن اتاپ قويادى.

كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جام­بىل­دى باتىر دەپ تانىدى. قا­زاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلى رەتىن­دە مويىندادى. سوندىقتان ول ستالين سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. لەنين جانە قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. اقىن قۇرمەتىنە كوپتەگەن كوشەگە اتى بەرىلدى، ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. ولەڭ-داستاندار جازىلدى. ونىڭ شىعارمالارى كوپتەگەن شەت تىلدەرگە اۋدارىلدى. بۇگىنگى تاڭدا دا اقىننىڭ داۋىسى ەش توقتاعان ەمەس. بو­لا­شاقتا دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك.

 

اليمجان تيليۆالدي،

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار