شىدامى تاۋسىلعان حالىق الپاۋىت كاسىپورىندارعا قارسى شىقتى. كۇنى كەشە قالجىر وزەنىنىڭ لايلانىپ جاتقانىن نازارعا العان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە اتالعان پروبلەمانى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىپ, كىنالى-
لەردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, ورماننىڭ وتالىپ, وزەن سۋىنىڭ لايلانىپ جاتقانى قالجىرمەن قاتار, كۇرشىم اۋدانىنىڭ ىشكى جاعىنداعى مارالدى, جويىلىپ كەتكەن التاي اۋىلدارىنا دا ءتان. «ەلىم, جەرىم» دەگەن ازاماتتاردىڭ جانايقايلارى قۇزىرلى ورگاندارعا جەتسە ەكەن دەپ ءبىر توپ باق وكىلدەرى ءتۇۋ تۇكپىردەگى مارالدىعا ارنايى بارىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىمەن ەگجەي-تەگجەي تانىستىق, اۋىلدىقتاردىڭ مۇڭىن تىڭدادىق. ورايى كەلىپ, التىن قازىپ جۇرگەن كاسىپورىن باسشىلارىمەن دە سويلەستىك. «قازىپ» دەگەنىمىز بەرگى جاعى. ورمانى وتالعان, وزەنى سۋالعان. سۋىندا بالىق تۇگىلى, باقا جوق. بارا-بارا تۇرعىندارى دا تابان اۋدارا ما دەگەن قاۋىپ بار. ونسىز دا مارالدىدا 500-دەن استام عانا حالىق قالعان. كۇنكورىس كوزى باياعى مال بولعاندىقتان, جايىلىم مەن شابىندىقتارى تارىلىپ كەتتى. ەندى ەرتەڭگى كۇندەرىنە الاڭداپ وتىر. جەرىمىزگە يە بولماساق, وسكەلەڭ ۇرپاققا قاي بەتىمىزبەن قارايمىز دەسەدى. سەبەبى التىن ىزدەگەندەر, كەرەگىن الىپ, ورنىن قايتا قالپىنا كەلتىرمەيدى. مۇندايدا قازاق «اسىن ءىشىپ, تاياعىن تەۋىپ كەتتى» دەيتىن. ءدال سولاي بولىپ تۇر.
ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۋراپ قالعان اعاشتى كەسىپ, وزەنگە قارماق سالعان قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن جازالاۋعا شەبەر. التىن قازعىشتار زاڭدى بەلدەن باسىپ, تابيعاتتى تاس-تالقان ەتسە دە ءلام دەي المايدى. نەگە؟
ەسەسىنە, مارالدىلىقتاردان مازا كەتتى. جالپى كۇرشىم اۋدانىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. وبلىستاعى شەكارالىق اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ باسى دارداي, اياعى قىلداي بولدى. ءدال قازىرگى تاڭدا حالىق مارالدى مەن قالجىردىڭ تۇمسا تابيعاتىن ساقتاپ قالعىلارى كەلەدى. التىنعا ورتاقتاسايىق دەگەن ولار جوق. انىقتالعانداي, قالجىر وزەنىندەگى زياندى زاتتار 17 ەسەگە ارتقان.
– كورەتىن كوز, ەستيتىن قۇلاق بولسا, زار-مۇڭىمىزدى تىڭداسىن دەپ سىزدەردى شاقىردىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن بالا-شاعامىزدى مالمەن اسىراپ كەلگەن ەدىك. ەندى مىنە, شابىندىقتىڭ استى ۇستىنە شىعىپ جاتىر. التىن ىزدەگەندەر قويمادى. ەرتەڭ فابريكا سالامىز دەپتى. ويتسە, جۇزدەگەن گەكتار جەرىمىز قۇريدى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلداعى ەكىنىڭ ءبىرى وبىر اۋرۋىنا شالدىققان. جاستاردىڭ وزىندە دەنساۋلىق جوق. بىزگە كەرەگى – تابيعات, ەلدىڭ اماندىعى. قازىر لايلانىپ اققان بۇلاق وزەنگە قۇيادى, ارعى جاعىنان بۋراباي, تەرەكتى بۇلاق ارقىلى ەرتىسكە قوسىلادى. ەندى ويلاڭىز, بالىقتان نە قالدى؟! جايقالىپ تۇرعان ورمان-توعاي قۋراعان. جولىمىز ول, قيا بەت, شاعىل تاس. ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىن دە كورىپ وتىرعان جوقپىز. اۋدان اكىمىنە ايتتىق. قۇرعاق ۋادەدەن باسقا تۇك جوق. ال فابريكا كەرەك ەمەس بىزگە, – دەيدى زەينەتكەر مەيىرجان يتجانوۆ.
سۇرەڭ تارتقان اۋىلدارعا قاراپ, شەراعاڭنىڭ «التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە جالاڭبۇت وتىرمىز» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ءتۇستى. ءدوپ ايتىلعان. ەگەمەندىگىمىزگە وتىز جىل تولسا دا, ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاي كەلە جاتقان ءسوز. وكىنىشتىسى دە سول. تاباننىڭ استى التىن بولعانىمەن, تيتتەي پايداسىن كورىپ وتىرعان حالىق جوق.
التىن ىزدەۋشىلەردىڭ جۇمىستارى زاڭعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر دەگەنىمەن, اۋىلدىقتار گەكتار-گەكتار جەردىڭ قازىلۋىنا قارسى. سەبەبى التىن شىققان جەردە ۋران بار دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە كومپانيا جۇمىسشىلارى قازعان جەرگە رەكۋلتيۆاتسيا جاسامايدى. ياعني جەردى قايتا قالپىنا كەلتىرمەيدى دەگەن ءسوز. نەگە دەسەڭىز, ەلدەگى كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا بايلانىستى جۇمىستاردى جالعاستىرىپ ۇلگەرمەگەن-مىس. جۇمىسى جۇرمەگەندەرگە پاندەميا سىلتاۋ بولدى.
– ءبىز 2015 جىلدان بەرى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىمەن جاساسقان كەلىسىمشارت نەگىزىندە كەن قازىپ جاتىرمىز. وسىعان دەيىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ەشكىم قارسىلىق بىلدىرگەن جوق. وكرۋگ اكىمىنىڭ جيناۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋ وتكەن. ءبارى كەلىسكەن. كومپانيامىز مارالدى اۋىلىندا تىركەلگەندىكتەن, جول سالۋ, ءدارى-دارمەك, وتىن-كومىر جەتكىزۋ بويىنشا كومەكتەسىپ وتىرامىز. سالىقتى ۋاقتىلى تولەيمىز, – دەيدى «Maralikha» تاۋ-كەن كومپانياسى» جشس باسشىسى انۋار راحيموۆ.
الايدا اۋىلدىقتاردىڭ پىكىرىنشە, كومپانيانىڭ شاپاعاتىن كورىپ جاتقان-
دارى شامالى. كەرىسىنشە زيان شەگىپ وتىر. التىن شايۋشىلار اۋىلدىڭ باس جاعىنداعى بۇلاقتىڭ سۋىن ارنايى قازىلعان شۇڭقىرعا بۇرىپ الىپ, سۋ تولتىرعان. ءسويتىپ, تەحنيكا ارقىلى جينالعان سۋمەن كەندى شايىپ, التىنىن الادى. قالدىق سۋ بولسا, قايتا قازانشۇڭقىرعا توگىلەدى. سۇراق: حيميالىق زاتتاردى شايقاعان سۋدىڭ قۇرامى وزگەرىپ, جەرگە سىڭبەي مە؟ جەراستى سۋلارى ارقىلى وزەن-كولدەردى ۋلاماي ما؟ بۇل ساۋالعا ەكولوگيا دەپارتامەنتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك ەدى.
– كەندى اشىق تاسىمالدايدى. التىن بار جەردە ۋراننىڭ بارى بەسەنەدەن بەلگىلى. ونىڭ زيانى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى, – دەيدى اۋىل ازاماتى قۇرمەت قاسايىنوۆ.
ايتپاقشى, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىلدىقتاردىڭ باسىن قوسىپ, قوعامدىق تىڭداۋ جۇرگىزبەگەن. جو-جوق, جينالىس بولىپتى. الايدا 500 تۇرعىننىڭ بەسەۋى عانا قاتىسقان. ول جونىندەگى ءبىر پاراق قاعازدى كوزىمىز شالىپ قالدى. تۇسىنگەنىمىز, بەسەۋدىڭ پىكىرى اۋىلدىقتاردىڭ تاعدىرىن شەشە سالعان سەكىلدى.
«ماراليحا» جشس-ءنىڭ باس گەولوگى وڭعار سەيىتقازيننىڭ ايتۋىنشا, جوبانى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ماماندارى بەكىتىپتى. سودان بەرى بەس جىلعا جۋىق مارالدىنىڭ توڭىرەگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. زەرتتەۋگە بولا ات شاپتىرىم جەرلەر ب ۇلىنسە, قازبا جۇمىستارى تولىعىمەن باستالعاندا قالاي بولماق؟! ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. تابيعاتتان تۇك قالمايتىن سياقتى.
كەشەگى قالجىرداعى ماسەلە ءدال وسى مارالدى اۋىلىندا دا بار. پرەزيدەنتتەن تاپسىرما العان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن وبلىس باسشىلىعى كۇرشىمنىڭ ىشكى جاعىنداعى اۋىلدارعا دا كوز قىرىن سالسا ەكەن. جوعارىداعى باسشىلار نازار اۋدارماسا, اۋدان كولەمىندە شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس بۇل.
