ايماقتار • 28 قىركۇيەك، 2021

التىن كەننەن نە پايدا، حالىققا قايىر بولماسا...

558 رەت كورسەتىلدى

تۇنەۋگۇنى كۇرشىم ءوڭىرىنىڭ تۇر­عىنى لايلانىپ، مايلانىپ كەتكەن قالجىر وزەنىنە قاراپ وتىرىپ، «بۇيتە بەرسە، بالىقتى قويىپ، حا­لىق تا قالمايدى» دەگەن-تۇعىن. ونسىز دا شەكارا شەبىندەگى مار­قاكول ءوڭىرى جالاڭاشتانىپ كەتتى. قويى قوزداپ، بوتاسى بوزداپ جات­قان اۋىلدار جوق. ەندى كەلىپ، التىن ىزدەگەندەر جەر-انانىڭ ويرانىن شىعارعان.

شىدامى تاۋسىلعان حالىق الپاۋىت كا­سىپورىندارعا قارسى شىقتى. كۇنى كەشە قال­جىر وزەنىنىڭ لايلانىپ جاتقانىن نازار­عا العان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى مەن شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە اتالعان پروب­لەمانى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىپ، كىنالى-­
­لەر­­دى جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.

«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك ­سيىرى» دەمەكشى، ورماننىڭ وتالىپ، وزەن سۋىنىڭ لايلانىپ جاتقانى قالجىرمەن قاتار، كۇرشىم اۋدانىنىڭ ىشكى جاعىنداعى مارالدى، جويىلىپ كەتكەن التاي اۋىل­دارىنا دا ءتان. «ەلىم، جەرىم» دەگەن ازا­ماتتاردىڭ جانايقايلارى قۇزىرلى ور­گاندارعا جەتسە ەكەن دەپ ءبىر توپ باق وكىل­دەرى ءتۇۋ تۇكپىردەگى مارالدىعا ارنايى بارىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىمەن ەگجەي-تەگجەي تانىستىق، اۋىلدىقتاردىڭ مۇڭىن تىڭدادىق. ورايى كەلىپ، التىن قازىپ جۇرگەن كاسىپورىن باسشىلارىمەن دە سويلەستىك. «قازىپ» دەگەنىمىز بەرگى جاعى. ورمانى وتالعان، وزەنى سۋالعان. سۋىندا بالىق تۇگىلى، باقا جوق. بارا-بارا تۇرعىندارى دا تابان اۋدارا ما دەگەن قاۋىپ بار. ونسىز دا مارالدىدا 500-دەن استام عانا حالىق قالعان. كۇنكورىس كوزى باياعى مال بولعاندىقتان، جايىلىم مەن شابىندىقتارى تارىلىپ كەتتى. ەندى ەرتەڭگى كۇندەرىنە الاڭداپ وتىر. جەرى­مىزگە يە بولماساق، وسكەلەڭ ۇرپاققا قاي بەتىمىزبەن قارايمىز دەسەدى. سەبەبى التىن ىزدەگەندەر، كەرەگىن الىپ، ورنىن قايتا قالپىنا كەلتىرمەيدى. مۇندايدا قازاق «اسىن ءىشىپ، تاياعىن تەۋىپ كەتتى» دەيتىن. ءدال سولاي بولىپ تۇر.

ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۋراپ قالعان اعاشتى كەسىپ، وزەنگە قارماق سالعان قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن جازالاۋعا شەبەر. التىن قازعىشتار زاڭدى بەلدەن باسىپ، تابيعاتتى تاس-تالقان ەتسە دە ءلام دەي المايدى. نەگە؟

ەسەسىنە، مارالدىلىقتاردان مازا كەتتى. جالپى كۇرشىم اۋدانىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. وبلىستاعى شەكارالىق ­اۋىلداردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ باسى دارداي، اياعى قىلداي بولدى. ءدال قازىرگى تاڭدا حالىق مارالدى مەن قال­جىردىڭ تۇمسا تابيعاتىن ساقتاپ قالعى­لارى كەلەدى. التىنعا ورتاقتاسايىق دەگەن ولار جوق. انىقتالعانداي، قالجىر وزەنىندەگى زياندى زاتتار 17 ەسەگە ارتقان.

– كورەتىن كوز، ەستيتىن قۇلاق بولسا، زار-مۇڭىمىزدى تىڭداسىن دەپ سىز­دەر­­دى شاقىردىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن بالا-شاعامىزدى مالمەن اسىراپ كەلگەن ەدىك. ەندى مىنە، شابىندىقتىڭ استى ۇستىنە شىعىپ جاتىر. التىن ىزدەگەندەر قويمادى. ەرتەڭ فابريكا سالامىز دەپتى. ويتسە، جۇزدەگەن گەكتار جەرىمىز قۇريدى. ونىڭ ۇستىنە، اۋىلداعى ەكىنىڭ ءبىرى وبىر اۋرۋىنا شالدىققان. جاستاردىڭ وزىندە دەنساۋلىق جوق. بىزگە كەرەگى – تابيعات، ەلدىڭ اماندىعى. قازىر لايلانىپ اققان بۇلاق وزەنگە قۇيادى، ارعى جاعىنان بۋرا­باي، تەرەكتى بۇلاق ارقىلى ەرتىسكە قو­سى­لادى. ەندى ويلاڭىز، بالىقتان نە قال­دى؟! جايقالىپ تۇرعان ورمان-توعاي قۋرا­عان. جولىمىز ول، قيا بەت، شاعىل تاس. ين­تەرنەتتىڭ يگىلىگىن دە كورىپ وتىرعان جوق­پىز. اۋدان اكىمىنە ايتتىق. قۇرعاق ۋادەدەن باسقا تۇك جوق. ال فابريكا كەرەك ەمەس بىزگە، – دەيدى زەينەتكەر مەيىرجان يتجانوۆ.

سۇرەڭ تارتقان اۋىلدارعا قاراپ، شەر­اعاڭنىڭ «التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە جا­لاڭ­بۇت وتىرمىز» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ءتۇس­تى. ءدوپ ايتىلعان. ەگەمەندىگىمىزگە وتىز جىل تولسا دا، ومىرشەڭدىگىن جوعالتپاي كەلە جاتقان ءسوز. وكىنىشتىسى دە سول. تا­بان­نىڭ استى التىن بولعانىمەن، تيتتەي پاي­داسىن كورىپ وتىرعان حالىق جوق.

التىن ىزدەۋشىلەردىڭ جۇمىستارى زاڭ­عا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر دەگەنىمەن، اۋىل­دىقتار گەكتار-گەكتار جەردىڭ قا­زى­­لۋىنا قارسى. سەبەبى التىن شىققان جەر­دە ۋران بار دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە كوم­پانيا جۇمىسشىلارى قازعان جەرگە رەكۋل­تيۆاتسيا جاسامايدى. ياعني جەردى قايتا قالپىنا كەلتىرمەيدى دەگەن ءسوز. نەگە دەسە­ڭىز، ەلدەگى كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا باي­­لانىستى جۇمىستاردى جالعاستىرىپ ۇل­گەر­مەگەن-مىس. جۇمىسى جۇرمەگەندەرگە پاندەميا سىلتاۋ بولدى.

– ءبىز 2015 جىلدان بەرى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى­مەن جاساسقان كەلىسىمشارت نەگىزىندە كەن قازىپ جاتىرمىز. وسىعان دەيىن زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ەشكىم قار­سىلىق بىلدىرگەن جوق. وكرۋگ اكىمىنىڭ جيناۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋ وتكەن. ءبارى كە­لىسكەن. كومپانيامىز مارالدى اۋىلىندا تىر­كەلگەندىكتەن، جول سالۋ، ءدارى-دارمەك، وتىن-كومىر جەتكىزۋ بويىنشا كومەكتەسىپ وتىرامىز. سالىقتى ۋاقتىلى تولەيمىز، – دەيدى «Maralikha» تاۋ-كەن كومپانياسى» جشس باسشىسى انۋار راحيموۆ.

الايدا اۋىلدىقتاردىڭ پىكىرىن­شە، كومپانيانىڭ شاپاعاتىن كورىپ جات­قان-
­دارى شامالى. كەرىسىنشە زيان شەگىپ وتىر. التىن شايۋشىلار اۋىلدىڭ باس جا­عىنداعى بۇلاقتىڭ سۋىن ارنايى قازىلعان شۇڭقىرعا بۇرىپ الىپ، سۋ تولتىرعان. ءسويتىپ، تەحنيكا ارقىلى جينالعان سۋمەن كەندى شايىپ، التىنىن الادى. قالدىق سۋ بولسا، قايتا قازانشۇڭقىرعا توگىلە­دى. سۇراق: حيميالىق زاتتاردى شايقاعان سۋدىڭ قۇرامى وزگەرىپ، جەرگە سىڭبەي مە؟ جەراستى سۋلارى ارقىلى وزەن-كول­دەر­دى ۋلاماي ما؟ بۇل ساۋالعا ەكو­لوگيا دەپار­تامەنتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك ەدى.

– كەندى اشىق تاسىمالدايدى. التىن بار جەردە ۋراننىڭ بارى بەسەنەدەن بەل­گىلى. ونىڭ زيانى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى، – دەيدى اۋىل ازاماتى قۇرمەت قاسايىنوۆ.

ايتپاقشى، قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىلدىقتاردىڭ باسىن قوسىپ، قو­عامدىق تىڭداۋ جۇرگىزبەگەن. جو-جوق، جي­نالىس بولىپتى. الايدا 500 تۇر­عىننىڭ بەسەۋى عانا قاتىسقان. ول جونىن­دەگى ءبىر پاراق قاعازدى كوزىمىز شالىپ قال­دى. تۇسىنگەنىمىز، بەسەۋدىڭ پىكىرى اۋىلدىق­تاردىڭ تاعدىرىن شەشە سالعان سەكىلدى.

«ماراليحا» جشس-ءنىڭ باس گەولوگى وڭعار سەيىتقازيننىڭ ايتۋىنشا، جوبانى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ماماندا­رى بەكىتىپتى. سودان بەرى بەس جىلعا جۋىق مارالدىنىڭ توڭىرەگىندە زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلگەن. زەرتتەۋگە بولا ات شاپتىرىم جەرلەر ب ۇلىنسە، قازبا جۇمىستارى تولىعىمەن باستالعاندا قالاي بولماق؟! ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. تابيعاتتان تۇك قالمايتىن سياقتى.

كەشەگى قالجىرداعى ماسەلە ءدال وسى مارالدى اۋىلىندا دا بار. پرەزيدەنتتەن تاپسىرما العان ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن وبلىس باسشىلىعى كۇرشىمنىڭ ىشكى جاعىنداعى اۋىلدارعا دا كوز قىرىن سالسا ەكەن. جو­عا­­رىداعى باسشىلار نازار اۋدارماسا، اۋدان كو­لەمىندە شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس بۇل.

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار