الەم عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, قازىرگى زاماندا ادامزات بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وراسان زور اپاتتار قارساڭىندا تۇر. جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى تاعدىرى ءبىزدىڭ وسى وزەكتى ماسەلەلەردى قانشالىقتى دارەجەدە وڭتايلى شەشە الۋىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى بولماق. جانە بۇل جۇرتتىڭ جاي ۇرەيىن تۋعىزىپ, قۇلاعىن تۇرگىزىپ, سوڭىنان جىلى جاۋىپ قويا سالاتىن كەزەكتى ءبىر اسىرە ناۋقاننىڭ اۋسەلەسى ەمەس. دۇنيەنى تۇگەل قۋسىرىپ كەلە جاتقان بۇل جولعى داڭعايىر داعدارىستىڭ ءجونى تىپتەن بولەك.
پروبلەمانىڭ باسى – ەكونوميكا
وسىعان وراي, جەر ءجۇزىنىڭ ساراپشىلارى جىل ۇزاعان سايىن جاھانعا قاۋپىن قاتتىراق ءتوندىرىپ كەلە جاتقان بۇل پروبلەمالاردى شەشۋگە قاجەتتى ەڭ باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەكونوميكانىڭ ءرولى بۇرىنعىدان بەتەر ارتا تۇسەتىنىن اۋىزعا الىپ وتىر. ەكونوميكا جالپى ادامزات تىرشىلىگىنىڭ ءبىر عانا بولىگى بولىپ تابىلاتىنىنا قاراماستان, ونىڭ تاياۋ جىلدارداعى دامۋىنىڭ بارىسى كوپ جاعدايدا ادام بالاسىنىڭ XXI عاسىرداعى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى مەن قورشاعان ورتاسىن, سونداي-اق مورالدىق, ءدىني جانە فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارىن, تۇتاستاي العاندا, الەمدى ساقتاپ قالۋ مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بارىنشا پارمەندى تۇردە ىقپال جاسايتىن بولماق. ال وتكەن جىلداردىڭ ورنەگىنە تاعى ءبىر مارتە كوز جۇگىرتىپ وتەر بولساق, جاھاندىق دەڭگەيدەگى بۇل پروبلەمالاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزى XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان العى كەزەككە شىعا باستاعانىن اڭعارار ەدىك. مىنە, تاپ وسى ۋاقىتتاردان باستاپ ولار ۇلتتىق جانە الەمدىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنا ايتارلىقتاي دەڭگەيدە اسەر ەتۋگە كىرىستى. تۇتاس ءبىر قۇرىلىم رەتىندەگى الەم شارۋاشىلىعى وعان دۇنيە ءجۇزىنىڭ مەيلىنشە كوپ ەلدەرى ارالاسا باستاعان XX عاسىردىڭ باسىندا قالىپتاسىپ بولدى. بۇل مەرزىمدە جەر بەتىن اۋماقتىق بولىنىسكە سالۋ پروتسەسى تولىق اياقتالىپ, الەم شارۋاشىلىعى ەكى پوليۋسكە ءبولىنىپ ۇلگەرگەن ەدى. وسى جىكتىڭ ءبىر باسىندا ونەركاسىبى دامىعان باقۋاتتى مەملەكەتتەر تۇرسا, وعان قاراما-قارسى ەكىنشى باسىن ولاردىڭ اگرارلىق-شيكىزات قويماسى ەسەپتى وتار ەلدەرى قۇرادى. بۇلاردىڭ سوڭعىلارى حالىقارالىق ەڭبەك بولىسىنە وزدەرىندە ۇلتتىق رىنوكتار پايدا بولعاننان كوپ بۇرىن ارالاسىپ كەتتى. بىراق وتار ەلدەردى الەم شارۋاشىلىعىنا ارالاستىرۋ شىن مانىندە ولاردىڭ ىشكى سۇرانىستارىنىڭ تۋىنا بايلانىستى ەمەس, يندۋستريالىق جاعىنان دامىعان داۋلەتتەردىڭ ۇستەمدىگى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. باسىندا ىرگەسىن وسىلاي قالاپ العان الەمدىك شارۋاشىلىق كەيىن وتار ەلدەر ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەرگە اينالعان سوڭ دا كوپكە دەيىن وزدەرىنىڭ ورتالىق جانە شەت ايماق مارتەبەسىندەگى اراقاتىناستارىن ساقتاپ قالدى. بىلە-بىلگەنگە, بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندىق دەڭگەيدەگى اۋقىمدى پروبلەمالار مەن سان ءتۇرلى كەرەعارلىقتار دا ءوزىنىڭ باستاۋىن سول كەزەڭدەردەگى اۋمالى-توكپەلى احۋالدان الىپ كەلە جاتىر. البەتتە, وراسان زور كولەمدەگى پروبلەمالاردى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن ءدال سونداي وراسان زور مولشەردەگى ماتەريالدىق جانە قارجىلىق قولداۋ كەرەك بولادى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى مەن ولاردى شەشۋدىڭ بارشا جولدارىن بەلگىلەپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ال جاھاندىق دەڭگەيدەگى پروبلەمالار دەگەنىمىزدىڭ ءوزى پلانەتالىق اۋقىمداعى مەيلىنشە ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەر مەن ولاردى ادام بالاسىنىڭ بىرلەسكەن كۇشىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءوزارا سايكەس كەلمەۋىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە ادام بالاسىنىڭ جاھاندىق پروبلەماسى جەر شارىنىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ ورتاق ومىرلىك مۇددەلەرىن العا شىعارىپ, ولاردى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسە شەشۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى زامانعى جاعدايدا مۇنداي پروبلەمالاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى قالىپتاستى. ساراپشىلاردىڭ ءتۇزىلىمى بويىنشا ولاردىڭ اراسىندا وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك تەكە-تىرەسى, كەدەيلىك, ازىق-ت ۇلىك, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا جانە تۇراقتى دامۋ, دەموگرافيا, ادامزاتتىڭ دامۋ الەۋەتى, ادام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, جەر بەتىندەگى مۇحيتتار الەمىن يگەرۋ سەكىلدى نەگىزگى پروبلەمالار بار.
جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ جىكتەلىسى
بۇگىندە حالىقارالىق ۇيىمدار قابىلداعان كلاسسيفيكاتسياعا ساي جاھاندىق پروبلەمالار وزدەرىنىڭ شىعۋ تەگىنە, سيپاتى مەن قابىلەتىنە قاراي باستى ءۇش توپقا ءبولىنىپ قاراستىرىلۋدا. بۇلاردىڭ ءبىرىنشى توبىن ادامزاتتىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ءمىندەتتەرىن ايقىنداپ بەرەتىن پروبلەمالار قۇرايدى. ولاردىڭ قاتارىنا الەمدى ساقتاپ قالۋ, بەيبىت ءومىردى قالىپتاستىرۋ, جاپپاي قارۋلانۋدى توقتاتۋ, عارىشقا ميليتاريزاتسيا جاساماۋ, الەمدىك الەۋمەتتىك پروگرەستىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, جان باسىنا شاققانداعى تابىستارى تومەن ەلدەردىڭ دامۋدا ارتتا قالۋشىلىعىن جەڭۋ سەكىلدى تارماقتار قاراستىرىلعان. ەكىنشى توپ «ادام – قوعام – تەحنيكا» دەپ اتالاتىن ۇشتىكتەن شىعادى. مۇندا توپتاسقان پروبلەمالار عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان ۇيلەسىمدى دامۋى مەن وعان تەحنيكانىڭ كەرى اسەرى ءتيۋىن بولدىرماۋ مۇددەسىنە, حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىنا, ادامنىڭ مەملەكەتتەگى قۇقىعى ساقتالۋىنا, ونىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار تاراپىنان شەكتەن تىس قاداعالانۋىنان بوساتۋعا, اسىرەسە, ادام قۇقىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن جەكە تۇلعا رەتىندەگى بوستاندىعىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىمدى پايدالانۋ تۇرعىسىنان ءوربيدى. ءۇشىنشى توپقا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر مەن قورشاعان ورتاعا, بىلايشا ايتقاندا, قوعامنىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى تۋىندايتىن ومىرلىك وزەكتى ماسەلەلەر توپتاسىپ وتىر. بۇعان شيكىزات, ەنەرگەتيكا جانە ازىق-ت ۇلىك پروبلەمالارى, بارعان سايىن قامتىعان اۋماعى مەن ادام ومىرىنە كەلتىرەتىن زالالى ۇلعايىپ بارا جاتقان قورشاعان ورتانىڭ داعدارىسىن جەڭۋ جاتادى. وسى رەتتە XX عاسىردىڭ سوڭى مەن XXI عاسىردىڭ باسى ەلدەر مەن ايماقتار دامۋلارى بارىسىندا تۋىنداعان بىرقاتار وزىندىك ەرەكشەلىكتى وڭىرلىك جايلارعا ەرەكشە ەكپىن بەرىپ, جاھاندىق پروبلەمالار قاتارىنا الىپ شىققانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الايدا, مۇنى تۋدىرۋدا الەمدىك كولەمدەگى ينتەرناتسيالاندىرۋ شەشۋشى ءرول اتقاردى. ال مۇنداي پروبلەمالار بارعان سايىن كوبەيىپ بارادى. قازىر ساراپشىلار ولاردىڭ جيىرماعا جۋىقتاعانىن ايتىپ وتىر. اۆتورلار ەندى بۇلاردى ەكولوگيالىق, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن قارۋسىزدانۋ, دەموگرافيالىق, وتىن-شيكىزات پروبلەمالارى دەپ اتالاتىن ءتورت نەگىزگى توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. سونىمەن بىرگە, قازىر جەكەلەگەن جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ اۋقىمى, ورنى مەن ءرولى وزگەرىپ كەتكەنى بايقالادى. ايتالىق, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن قارۋسىزدانۋ پروبلەماسى تاياۋدا عانا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان بولسا, قازىرگى تاڭدا ونىڭ ورنىن ەكولوگيا ماسەلەسى ەمىن-ەركىن تارتىپ الدى. سول سياقتى جاھاندىق پروبلەمالار ءوز ىشتەرىندە دە وزگەرىستەرگە تۇسۋدە. بۇل نەگىزىنەن كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بۇرىنعى قۇرامداس ماڭىزىن جوعالتىپ, ورنىنا باسقاسى پايدا بولۋىنان كورىنىپ جاتىر. ماسەلەن, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن قارۋسىزدانۋ پروبلەماسىندا نەگىزگى سالماق ەندىگى جەردە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى سانىن قىسقارتىپ, جاپپاي قىرۋ قارۋىن تاراتپاۋعا, اسكەري ءوندىرىستى كونسەرۆاتسيالاۋ جونىندە شارالار جاساپ, جۇزەگە اسىرۋعا تۇسىرىلسە, وتىن-شيكىزات تۇيتكىلىندە ورنى تولتىرىلمايتىن بىرقاتار تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلىپ ءبىتۋ ىقتيمالدىعى اقيقاتقا اينالدى, ال دەموگرافيالىق ماسەلەدە تۇرعىنداردىڭ حالىقارالىق كوشى-قونى مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ اۋقىمى كەڭەيە تۇسۋىنە بايلانىستى جاڭا مىندەتتەر تۋىنداي باستادى.پروبلەمالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى
ادەتتە جاھاندىق پروبلەمالار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ كەلەدى. مىسالى, حالىق سانى كوبەيۋىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنەن وزىپ كەتۋى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىنىڭ وتكىرلىگىن ەسەلەپ كۇشەيتە تۇسەدى. قازىر الەم عالىمدارىن قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى دە وسى. ال جاھان وقىمىستىلارى قازىر ادامزاتتى الدا الاپات اشتىق ءداۋىرىنىڭ كۇتىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. ولاردىڭ بولجامى بويىنشا, تاياۋداعى 40 جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ مۇعدارىندا, ياعني 2050 جىلعا قاراي پلانەتادا ازىق-ت ۇلىك قورى تاۋسىلادى. «بۇل ۋاقىتتا جەر تۇرعىندارى تاعى 2,5 ملرد. ادامعا كوبەيىپ, جالپى سانى 9,6 ميللياردقا جەتەدى. ال جەۋگە جارايتىن نارسەنىڭ ءبارى ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋىمەن بىرگە, ايتارلىقتاي ازايا تۇسەدى», دەگەن تۇجىرىم جاسايدى ولار. جالپىعا ورتاق اشتىقتى جەڭۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى ورمان القاپتارىن ەگىس تاناپتارىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلار ەدى. الايدا, ساراپشىلار جاپپاي جىلىمىق ءداۋىرى جىلجىپ كەلە جاتقان شاقتا اۋىلشارۋاشىلىق مۇقتاجى ءۇشىن اعاشتاردى جايپاپ سالۋ اۋاعا پارنيكتىك گازدىڭ كوپتەپ تاراۋىنا اپارىپ سوقتىرادى, دەپ الاڭداپ وتىر, دەگەن ويدىڭ ۇشتىعىن شىعارادى اعىلشىن عالىمدارى وسىعان وراي. بريتانيا زەرتتەۋشىلەرى سونىمەن بىرگە, الەمدىك اۋقىمداعى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنان قاشىپ قۇتىلۋ ءىس جۇزىندە ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تاعى العا تارتادى. مۇنى تەك ءداندى داقىلدار ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن عانا جەڭۋگە بولادى. ال اقش-تىڭ ميننەسسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى 40 جىلدان كەيىن مۇنىڭ ءوزى دە جەتكىلىكسىز بولىپ شىعاتىنىن دالەلدەپ بەردى. تالداۋشىلار ادامزاتقا الەمدىك اۋقىمداعى اشتىقتىڭ الدىن الۋ جولىندا بەس ءتۇرلى پروبلەمانى شەشىپ الۋدىڭ تۋرا كەلەتىنىن ەسكە سالادى. بۇل بەسەۋدىڭ قاتارىندا بيووتىننان باس تارتۋ, استىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تىڭايتقىشتى كۇشەيتۋ, ادامدار راتسيونىنداعى ەتتىڭ كولەمىن ازايتۋ جانە بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تاماق قالدىقتارىن قىسقارتۋ سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر بار. جەر بەتىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قىتاي مەن ءۇندىستان سەزىنە باستايتىنى دا قازىر ەشبىر قۇپيا بولىپ وتىرعان جوق. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باسشىسى روبەرت زەلليك سوڭعى كەزدەرى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى جەر بەتىنە اقىرىن جىلجىپ كەلە جاتقان كەڭ اۋقىمدى اشتىقتان قورعاۋدىڭ شارالارىن قابىلداۋعا شاقىرىپ باعۋدا. ونىڭ ويىنشا, اشتىقتىڭ ارانى قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن كەدەي ەلدەردىڭ توبەسىنە ءتونىپ تۇر. بانكير وسىعان وراي, ازىرگە ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتتى سانالاتىن مەملەكەتتەردىڭ تەز ارادا 500 ملن. دوللاردان قارجى جيناپ, ونى بۇكىلالەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمساۋلارى كەرەك ەكەنىن مالىمدەيدى. «اقش, ەۋروپا وداعى, جاپونيا جانە باسقا دا دامىعان ەلدەر تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ ىسكە كىرىسۋلەرى كەرەك, ءايتپەسە اشتىقتان زارداپ شەگەتىن ادامداردىڭ اۋقىمى وتە كوپ بولادى», دەيدى ول. جاسىراتىنى جوق, زەلليكتىڭ بۇلايشا دابىل قاعۋى ءتىپتى دە بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا استىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىنىڭ باعاسى شارىقتاپ, اسپانعا شىعا باستادى. ايتالىق, چيكاگو ساۋدا بيرجاسىندا بۇگىندە الەمدەگى ءۇش ميلليارد ادامنىڭ نەگىزگى داقىلى بولىپ تابىلاتىن كۇرىشتىڭ قۇنى تاريحي شارىقتاۋ شەگىنە دەيىن جەتىپ, 100 فۋنتىنىڭ (شامامەن 45 كگ) باعاسى 20,26 دوللارعا بارعان. باعانىڭ بۇلايشا سەكىرىپ شىعا كەلۋىنە الەمدەگى ءداندى داقىلدار ەكسپورتىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە ازايىپ كەتۋى سەبەپ بولعان. جاعدايدىڭ قاتتى ۋشىعىپ كەتكەنى سونداي, ءداندى داقىلدار مەن ەلەكتر ەنەرگياسى باعالارىنىڭ ءوسۋى قازىر الەمدەگى 33 ەلدە الەۋمەتتىك تۇرعىداعى ەرەۋىلدەر مەن كوتەرىلىستەردىڭ بۇرق ەتە قالۋ قاۋپىن ءتوندىرىپ تۇر. ال استىق قورىنىڭ مولشەرى بيىل سوڭعى 26 جىلدان بەرگى ءبىرىنشى رەت ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە جەتكەن. ەندى اگرارلى ەكونوميكا ەلدەرى ءوزىنىڭ ىشكى رىنوگىنا قاجەتتى رەزەرۆتى قالىپتاستىرىپ الۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە استىق شىعارۋدى دوعارا باستادى. ايتالىق, ۆەتنام ءوزىنىڭ ىشكى رىنوگىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن سىرتقا كۇرىش شىعارۋدى كۇرت قىسقارتاتىنىن جاريالاپ تا ۇلگەردى. ەگيپەت وتكەن جىلعى ساۋىردەن قازانعا دەيىن اتالمىش داقىلدى شىعارۋدى توقتاتا تۇردى. الەمدە كۇرىش ءوندىرۋ جونىنەن ءۇشىنشى بولىپ كەلە جاتقان يندونەزيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بىلتىر كۇزدە وسى «كواليتسياعا» قوسىلعالى تۇرعاندارىن مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ كوزقاراستارىنشا, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ بۇلايشا شارىقتاپ وسە بەرۋىنە مۇنايدىڭ قىمباتتاي ءتۇسۋى تىكەلەي اسەر ەتىپ كەلەدى. ەگەر مۇنايدىڭ باعاسى كوتەرىلۋىن توقتاتپاسا, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تۇراقتالا قويۋى تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى ارتىق. جىل ساناپ قارا بۇلتى قويۋلانىپ كەلە جاتقان داعدارىستىڭ ۋشىعا تۇسۋىنە بيووتىننىڭ دا قوسىپ وتىرعان ۇلەس سالماعى از ەمەس كورىنەدى. ونىڭ نەگىزىنەن جۇگەرىدەن وندىرىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل داقىل باعاسىنىڭ نەگە ۇدايى قىمباتتاپ بارا جاتقانىن ءتۇسىنۋ دە قيىنعا سوقپايدى. ال بۇل داقىل باعاسىنىڭ ارتۋى ءوز كەزەگىندە باسقا داقىلدارعا دا سەرپىندى ىقپال جاسايدى.
جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى
سوڭعى جىلدارى سانى ۇدايى ءوسىپ كەلە جاتقان پلانەتا تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باعدارلامانىڭ ماڭىزى مەن ءمانى بارىنشا ارتىپ, بارعان سايىن الدىڭعى لەككە قاراي جىلجي باستادى. مۇنى ازىق-ت ۇلىك قورىنىڭ الەمدەگى بارلىق ەلدەرگە تەڭ مولشەردە بولىنە بەرمەيتىنى ودان بەتەر كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. وسىنىڭ سالدارىنان تاعام تۇرلەرى بويىنشا مەيلىنشە مولشىلىقتا تۇرىپ جاتقان ەلدەرمەن قاتار تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى بولىگى ەڭ قاجەتتى دەگەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ وزىنە قولدارى جەتپەي جۇرگەن كەدەي مەملەكەتتەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ بىرىنشىلەرىنە ونەركاسىبى جوعارى قارقىنمەن دامىعان داۋلەتتەر كىرسە, سوڭعىلارىنىڭ ساپىن دامۋدىڭ جولىنا جاڭا تۇسكەن كەمباعال ەلدەر تۇزەدى. بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (ااۇ) بەرگەن ەسەپ بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا جەر بەتىندە ۇدايى اشتىق جاعدايىن باستان كەشىپ, تويا تاماق ىشە الاتىندار ساناتىنا كىرمەيتىن 1 ميللياردتان استام ادام بار ەكەن. ماڭىزدى تاعامدىق كومپونەنتتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءوز كەزەگىندە وسى ميللياردتاعان جانە سوعان جاقىن ادامداردىڭ دەنساۋلىق جاعدايلارىنا كەرى اسەر ەتىپ, ولاردىڭ جۇمىس كۇشى رەتىندەگى ساپاسىنا تومەندەتىپ وتىر. بۇل كوپتەگەن ەلدەردە جوعارى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرۋدە. ال بۇل تۇيىقتان شىعۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى سالاسىندا ونىمدەردى ءوندىرۋ, قايتا بولىسكە سالۋ جانە تۇتىنۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق بىرلەسكەن ستراتەگيانى جاساپ, جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. اعىلشىن ساراپشىلارىنىڭ ەسەبىنشە, جەر وڭدەۋدىڭ ءدال قازىرگى ءتاسىلىنىڭ وزىمەن-اق 10 ميللياردتان استام ادامدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭدا وڭدەلگەن جەردى پايدالانۋدىڭ بارىنشا بەتىمەن جىبەرىلىپ وتىرعانىن تاعى ءبىر مارتە ايعاقتاي تۇسەدى. وسى ورايدا دامۋشى ەلدەردىڭ پروبلەمالارىن ءتيىمدى شەشۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە زور. بۇل رەتتەگى باعدار ولارداعى ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ارتتا قالۋشىلىقتى جەڭۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزىن قالايتىن ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەۆوليۋتسياسىنا باستاپ, جەردى يگەرۋدىڭ ارتتا قالعان پىشىندەرىن جويۋ مەن وعان عىلىمي ادىستەردى ەنگىزۋ نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە جول اشىپ بەرەدى. رەسەي عالىمدارى وسى رەتتە كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ەڭ الدىمەن قۇنارلى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ساقتاۋ مەن ولاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساقتاۋ مەن بولۋگە باستى نازار اۋدارۋلارى كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. عالىمدار ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن ونەركاسىبى دامىعان ەلدەر مەن ارنايى كومەك كورسەتۋ باعدارلامالارىن جاساعان حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسۋرس الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن دە ۇسىنادى. جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ الەمدىك شارۋاشىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتۋى جايىن قاراستىرۋ ولارعا جەكە ەل تۇرعىسىنان دا, تۇتاستاي العانداعى جاھاندىق قوعامداستىق تۇرعىسىنان دا جان-جاقتى تالداۋدى تالاپ ەتەدى. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان قالىپتاسقان الەمدىك دامۋدىڭ بارشا ەرەكشەلىكتەرى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيانىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىن بارلىق جاعىنان دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن تۇراقتى فاكتورعا اينالۋىنان كورىنىس تاپتى. الايدا, وندىرگىش كۇشتەر دامۋىنىڭ جەدەلدەتىلۋى, تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جوسپارلى سيپاتى مەن كەڭ اۋقىمدى كولەمى باسقارۋدىڭ جەتىلگەن تەتىگىنەن قولداۋ الا المايتىن بولسا, ونىڭ اقىرى ورنى تولماس ولقىلىقتارعا اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن شەشۋ ماسەلەسىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار.حالىقتىڭ كوبەيۋ قاۋپى
قازىرگى تاڭدا ايرىقشا ءجىتى نازار اۋدارماسقا بولمايتىن جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ الدىڭعى لەگىنەن ءبىز جەر شارىنداعى تۇرعىندار سانىنىڭ قاۋىرت كوبەيىپ بارا جاتقانىن دا كورەر ەدىك. XX عاسىردىڭ 40-جىلدارى ۆ.ۆەرنادسكي, ن.مويسەەۆ سىندى كەڭەس عالىمدارى «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ» دەگەن اتاۋ بەرگەن بۇلايشا حالىق سانىنىڭ كۇرت وسە باستاۋ ءۇردىسى سوڭعى جارتى جۇزجىلدىقتا ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. جوعارىدا اتالعان وقىمىستىلار سول تۇستا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ قانشا ادامعا «توتەپ بەرە الاتىنىن» ەسەپتەپ شىعارىپ, بۇل شەكتەۋدى 500 ملن. تۇرعىنمەن تياناقتاعان ەكەن. سودان بەرى 70 جىلدان ءسال عانا استام ۋاقىت ءوتتى. ال جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ سانى الگىندەگى «شەكتەۋلى شەكتەن» قازىر 10 ەسەدەن دە اسىپ ءتۇستى. پلانەتا حالقىنىڭ بۇلايشا قاۋىرت ءوسۋى قازىرگى ءداۋىر ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىر سيپاتى بولىپ وتىر. ادامزات تاريحى ءوزىنىڭ بۇعان دەيىنگى كوپتەگەن مىڭجىلدىقتاردا ورىن الا قويماعان دەڭگەيدەگى حالىق سانى ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنىن باستان كەشە باستادى. بۇل پروبلەمانىڭ ەكىنشى ءبىر جاعى, حالىقتىڭ قازىرگى زامانعى ءوسۋ كورسەتكىشىنىڭ 80 پايىزدان استام اۋقىمىن ەندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر قۇرايدى. مۇنداي سەرپىندى ءوسىم نەگىزىنەن ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسى قۇرلىقتارىنداعى مەملەكەتتەرگە ءتان. بۇل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى ونسىز دا تومەن ايماقتارداعى احۋالدى بۇرىنعىدان دا قيىنداتا تۇسەدى. دامۋشى ەلدەردەگى حالىق سانىنىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتۋىنە ولارداعى ءولىم سانىنان تۋ مولشەرىنىڭ اناعۇرلىم كوپ بولىپ وتىرعانى ناقتىلى سەبەپ بولۋدا. ناتيجەسىندە ولارداعى دەموگرافيالىق احۋال قيىنداعان ۇستىنە قيىنداپ كەلەدى. اتالمىش پروبلەمانىڭ ەكىنشى جاعى, ەگەر دامۋ قارقىندارى تومەن ەلدەردە حالىق سانىنىڭ ۇلعايۋى قيسىندى ىقتيمالدىلىقتان دا جوعارى بولىپ تۇرسا, كەرىسىنشە, ونەركاسىبى وزگەشە وركەندەگەن وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش جىلدان-جىلعا مەيلىنشە ازايا تۇسۋدە. بۇل ەلدەردەگى مۇنداي دەموگرافيالىق داعدارىس ازىق-ت ۇلىك بولىنىسىندەگى تەڭسىزدىكتى بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيتۋمەن بىرگە, ولارداعى حالىقتىڭ نەگىزگى ءبولىگىنىڭ قارتايا باستاۋىنا اپارىپ سوقتىرىپ جاتىر. بىلايىنشا ايتقاندا, دامىعان داۋلەتتەردەگى ادامداردىڭ ءولىمى مەن ءوسىمى اراسىنداعى الشاقتىق تەڭ دەرلىك جاعدايعا جەتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ باسىم بولىگىن ەرەسەك كىسىلەردىڭ قۇراۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋدىڭ مەيلىنشە جوعارى بيىگىنە جەتكەن سايىن ولارداعى تۇراقتى تۋ ءۇردىسى مىندەتتى تۇردە تومەندەۋ تيەگىنە قاراي باعىت الا بەرەدى. ال دامۋشى ەلدەردىڭ دەموگرافيالىق دۇمپۋگە بايلانىستى تاپ بولاتىن كەلەسى ءبىر قيىندىقتارى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ شامادان تىس كوتەرىلىپ كەتۋىنەن كورىنەدى. ادەتتە ونەركاسىبى جوعارى قارقىنمەن وركەندەپ تۇرعان مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, دامۋشى ەلدەردە تۇرعىنداردى ماتەريالدىق جانە مادەني قۇندىلىقتارمەن, قاراپايىم عانا ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق, جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەن بولادى. جۇمىسسىزدىق پەن جۇمىس كۇشىن تولىق پايدالانا الماۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ارتتا قالعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ نەگىزگى «باس اۋرۋلارىنىڭ» بىرىنە اينالادى. مۇنداي مەملەكەتتەردە تۇرعىنداردىڭ اۋىلدىق جەرلەردەن ءوز ەلدەرىنىڭ ءىرى قالالارىنا, سونداي-اق, ونەركاسىبى دامىعان داۋلەتتەرگە قاراي اعىلىپ بارۋلارى ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە ۇلاسادى. مۇنداي كەزدەردە جۇرتشىلىقتىڭ كوشى-قون تاسقىنى نەگىزىنەن نە جۇمىس تاۋىپ الۋعا, نە نەعۇرلىم جوعارى اقىلى جۇمىسقا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ تالابىنان تۋىندايدى. الايدا, بۇل تىلەكتەردىڭ كوپشىلىگى ميگراتسيا كولەمىنىڭ شامادان تىس كوپتىگى مەن كەدەي ەلدەردەگى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى جۇزەگە اسپاي قالادى.عالامدىق ەكولوگيانىڭ جاي-كۇيى
جاھاندىق پروبلەمالار قاتارىنا ادامزاتتى تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە جاتادى. قازىرگى تاڭدا سونداي ادام بالاسىن ەرىكسىز ەرەكشە ويلاندىرىپ وتىرعان وزەكتى جايتتاردىڭ الدىڭعى بۋىنىندا بارعان سايىن ۋشىعىپ بارا جاتقان قورشاعان ورتا مەن ەكولوگيا ماسەلەلەرى دە بار. ەكولوگيا پروبلەماسى بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى دە شەشۋى قيىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلەنىڭ وتكىرلىگى سوندا, وسى كۇنى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى بىلاي قويعاندا, ونى ءدال قازىرگى قالپىندا ۇستاپ قالۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالىپ بارا جاتىر. پلانەتانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنىڭ ناشارلاي تۇسۋىنە دەموگرافيا سالاسىنداعى ءدۇمپۋدىڭ دە تيگىزىپ وتىرعان اسەرى از ەمەس. جۇرتشىلىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋى شارۋا ادامىنىڭ شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ مەيلىنشە تيىمدىرەك تاسىلدەرىن قاراستىرىپ, جۇزەگە اسىرۋىنىڭ الدىن وراپ كەتە بەرەدى. بۇل فاكتوردىڭ ىقپالى نەگىزگى ماقساتى تابىستى كوبەيتۋدىڭ شەگىنە جەتۋدەن گورى شىعىننىڭ مولشەرىن شەكتەۋگە باعىتتاعان كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ مىڭجىلدىقتار بويعى داعدىلارى مەن تاجىريبەسى توڭىرەگىن تالقانداپ شىعاتىن ايعاقتارىنان ايقىن كورىنەدى. وسىلايشا, بۇرىننان بار كوپتەگەن قۇندى دا قۇنارلى تابيعي جايىلىمدار ادام ءىس-ارەكەتىنىڭ ءتيىمسىز جاراتىلۋىنان بىرتە-بىرتە قۇلان دالا, قۇلا دۇزگە ۇلاسىپ, ءشولدى ساحاراعا اينالا بەرەدى. وسىنداي كەڭىستىكتى ەۆوليۋتسيانىڭ اسەرىنەن كەيىن كەلە رەسۋرستىق, وتىن-ەنەرگەتيكالىق, ازىق-ت ۇلىك پروبلەمالارى جانە سولار تۋعىزاتىن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر ايرىقشا وتكىر قالپىندا بوي كورسەتە تۇسەدى. ادامزات وندىرىستىك كۇشتەردى جەتكىلىكتى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋى ءۇشىن تابيعي رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى ۇدايى كەڭەيتىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوندىرىس قالدىقتارى مەن تۇتىنىم كولەمىن ارتتىرىپ جەبەرەدى. ال الەم شارۋاشىلىعى دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە تابيعات رەسۋرستارىنىڭ بىرنەشە كاتەگورياسى بويىنشا بەلگىلى ءبىر مولشەردە شەكتەۋ كەرەك ەتىلەدى. سوعان قاراماستان, پلانەتادا بۇگىندە تابيعي رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعى قالىپتاستى دەگەن تۇجىرىم شىعارۋعا ءالى ەرتە. بىراق بۇل ەكولوگيالىق پروبلەمانىڭ وزەكتىلىگىن تومەندەتە المايدى. باسقا دا جاھاندىق اۋقىمداعى پروبلەمالار ءتارىزدى, ەكولوگيا ماسەلەسىنىڭ دە تاريحى ارىدە جاتىر, ول دا XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ايتارلىقتاي ۋشىعا باستادى. ال جەر جۇزىندە ەكولوگيالىق ءتارتىپتىڭ بۇزىلۋى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يندۋستريانىڭ وركەن جايا باستاعان كەزىنەن باستاۋ الدى. پلانەتادا ەكولوگيالىق داعدارىس ۋشىعۋىنىڭ باستى باعىتتارىنا جەل جانە جەر ەروزياسىنان ب ۇلىنگەن ەگىنشىلىك تاناپتارىنىڭ تۇزدانۋى, حيميالىق تىڭايتقىشتاردى شامادان تىس قولدانۋ, تاعام ونىمدەرى مەن سۋعا, ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا حيميانىڭ كوبىرەك اسەر ەتۋى, ورمان القاپتارىنىڭ جويىلۋى, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن دەنساۋلىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن نارسەلەردىڭ ءبارى, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وزوننىڭ قورعانىس قاباتىن بىرتىندەپ بۇلدىرۋگە اپاراتىن اتموسفەراعا لاس زاتتار تاراۋىنىڭ ۇلعايۋى, قالدىقتار كولەمىنىڭ قاۋىرت كوبەيۋى, ادام قونىسىنىڭ ءتۇرلى ونەركاسىپ جانە تۇرمىستىق كۇل-قوقىسىمەن قوڭسىلىق قۇرۋى جاتادى. تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانباۋدىڭ ناتيجەسىندە قورشاعان ورتانى تيتىقتاتۋ, ونى قاتقىل, سۇيىق جانە گاز تەكتەس قالدىقتارمەن لاستاۋ, راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن ۋلاۋ جاھاندىق اۋقىمداعى ەكولوگيالىق پروبلەمانىڭ ايتارلىقتاي دەگراداتسياعا ۇشىراۋىنا اپارىپ سوقتىردى. بىرقاتار ەلدەردە ەكولوگيالىق پروبلەمانىڭ ۋشىعۋى ەكولوگيالىق داعدارىس جاعدايىنا جەتتى. وسى تۇستا ەكولوگيالىق داعدارىستى اۋدان جانە اپاتتى ەكولوگيالىق جاعداي دەگەن ۇعىمدار قالىپتاستى. مۇنىڭ اقىرىندا جەر كليماتىنىڭ باقىلاۋدان تىس وزگەرۋى, ستراستوفەرانىڭ وزون قاباتىنىڭ ءب ۇلىنۋى ءتۇرىندەگى جاھاندىق اۋقىمداعى ەكولوگيالىق قاۋىپ پايدا بولدى. اينالىپ كەلگەندە, وسى ەكولوگيالىق داعدارىس قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».
