نۇر-سۇلتان قالاسى Universitical Medical Center كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ رەسپۋبليكالىق دياگنوستيكالىق ورتالىعىنداعى ماماندار SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنىڭ ادام اعزاسىنىڭ قاي تۇسىندا وسالدىق بار ەكەنىن جازباي تاباتىنىن ايتادى. بىرەۋدىڭ جۇرەگى ءالسىز بولسا, بىرەۋدىڭ جۇيكە جۇيەسى وسال, ال تاعى بىرەۋدىڭ تىنىس الۋ, ءزار شىعارۋ, اسقازان-ىشەك قۇرىلىسى, سۋسامىرى, قالقانشا بەزى ۆيرۋسقا قارسى تۇرا المايدى. قىسقاسى نە كەرەك, بۇل ۆيرۋس ۇيىقتاپ جاتقان نەبىر دەرتتەردى, ونكواۋرۋلاردى, ءتىپتى پالەنباي جىل بار-جوعى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن الدەبىر گەنەتيكالىق اقاۋدى وياتىپ, ادامنىڭ اياعىن التەك-تالتەك باستىرىپ جىبەرەدى.
پاتسيەنت جازىلىپ شىققاننان كەيىن ونىڭ اعزاسىنا كوروناۆيرۋستىڭ تيگىزەتىن اسەرىمەن كۇرەسپەسە بولمايدى. ادامداردىڭ ءمان بەرمەي, كەيىن وزدىگىنەن قالپىنا كەلەر دەگەن ۇمىتتەرى اقتالماي قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالىپ, اۋرۋ مەڭدەپ, تەرەڭدەپ كەتپەۋىنىڭ الدىن العان ابزال. قوش, سونىمەن دارىگەرلەرگە كەزەك بەرەيىك.
نەۆرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلجان جولامانوۆا عالىمدار زەرتتەۋلەر ارقىلى ۆيرۋس جۇعۋىنىڭ اسەرىنەن بولعان اسقىنۋلارمەن قاتار, ونىڭ پسيحو-ەموتسيالىق جۇگىنەن تىس, ورتالىق نەرۆ جۇيەسىنە زاردابى بار ەكەنىن انىقتاعانىن ايتتى.
– ادامداردىڭ جۇيكە جۇيەسى 10 جىل شاماسىندا قارتايىپ, كوگنيتيۆتى فۋنكتسيالارى تومەندەپ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلەدى, ءدال وسى مەزگىلدە دارىگەرگە قارالۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ادام ەگەر بۇرىنعىداي ەمەس, جادىنىڭ توزىپ بارا جاتقانىن بايقاسا, ۇيالماي ءوزى نەمەسە جاقىندارى ول ادامدى دارىگەرگە الىپ كەلگەنى ءجون. كەيدە ول باستا كيستانىڭ بولۋىنان, الدە ءبىر ىسىكتىڭ اسەرىنەن ورىن الۋى مۇمكىن. زەرتتەي كەلە تابيعاتىن تانۋ ارقىلى مانيپۋلياتسيا جاسالادى. ماسەلەن, ىسىكتى, كيستانى الىپ تاستاعان سوڭ, قاجەتتى تەراپيادان سوڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى قالپىنا كەلەدى. وتكەندە عىلىم كانديداتى, ساليقالى كىسى كەلىپ جادىنىڭ توزۋىنا شاعىم ايتتى. اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا عىلىمي تۇرعىدا ويلاي الاتىن قابىلەتتى ادامنىڭ جاڭا عانا ايتىلعان كەيبىر جايتتى قايتىپ ەسىنە تۇسىرە الماۋىن, قاراپايىم ساعاتتىڭ سۋرەتىن سالا الماعانىن كوردىك. ال مۇنداي اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالعاندا, ونىڭ 1 جانە 2-كەزەڭدەرىن ەمدەپ جازۋعا بولادى. 3-كەزەڭدە كەلسە جازىلۋى قيىن, پاتسيەنت بىرەۋدىڭ قولىنا قاراپ قالادى. تاماق ءىشۋى, كيىنۋى, ءجۇرىپ-تۇرۋى مەن وزگە دە ومىرلىك قاجەتتىلىگىن وتەۋدى وزدىگىنەن اتقارا المايدى. ەرەسەك ادام ءبىر جاسقا دەيىنگى نارەستەنىڭ كۇيىن كەشەدى. بۇل, ارينە, وتە قيىن جاعداي عوي. سونىمەن قاتار پوستكوۆيدكە ءتان تاعى ءبىر سيپات – ادامداردىڭ بويىن قورقىنىش بيلەۋ, ۇيىقتاي الماۋى. بۇلاردىڭ بارلىعى ءىزسىز وتپەيدى. سوندىقتان وسى كەزەڭدەردە پسيحولوگتەر مەن ماسساج جاساۋشىلاردىڭ جۇمىستارى دا كوبەيدى. ءتىپتى SARS-CoV-2 مەديتسينادا اتى بار بولعانىمەن كۇندەلىكتى دارىگەرلىك پراكتيكادا كەزدەسە بەرمەيتىن اۋرۋلاردى سۋ بەتىنە قالقىتقانداي الىپ شىقتى. اتىن ەستىگەنىمىز بولماسا, ءومىرى ەمدەپ كورمەگەن اۋرۋ شىققاندا ەمىن قايتەمىز دەپ ادەبيەت ىزدەستىرۋگە ماجبۇرلەدى, – دەيدى گۇلجان مۇسليمانبەكقىزى.
دارىگەر ۆيرۋستىڭ نەيروندار قىزمەتىنە, نەيروترانسميتتەر مەتابوليزمىنە كەرى اسەر ەتۋمەن قاتار, نەرۆ جۇيەسىندەگى قابىنۋدان, يشەميادان ترومبىلار ءتۇزىلىپ, ادام اعزاسى زارداپ شەگەتىنىن ايتا كەلە, پاتسيەنتتەردىڭ 10 كۇننەن ارتىق ءوزىن ءوزى وقشاۋلاۋدا بولۋىنىڭ سەراتونين, دوفامين, ادرەنالين ءتارىزدى ماڭىزدى نەيرومەدياتورلاردىڭ بولىنۋىنە كەدەرگى جاسايتىنىن دا ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر بىرنەشە ايعا سوزىلعان لوكداۋننىڭ سالقىنىن بۇگىندە جاسوسپىرىمدەرگە دەيىن تارتىپ جاتىر. ۇيدە كومپيۋتەر مەن گادجەتتەرگە ۇڭىلگەن قيمىلسىز وتىرىستار وستەوحاندروز اۋرۋىن كوبەيتىپ جىبەرگەن. بۇل رەتتە مامان كوبىرەك جاياۋ ءجۇرىپ, سپورتپەن اينالىسپاساق, ەندى 5-6 جىلدا بۋىندارى سىرەسكەن, ومىرتقالارى يىلمەيتىندەردىڭ تۇتاس اسكەرى قالىپتاساتىنىن ايتادى.
مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, ەندوكرينولوگ ايگۇل دۋرمانوۆا سۋسامىر دەرتىنە شالدىققان ادامداردىڭ COVID-19 جۇقتىرۋى وزگەلەرگە قاراعاندا ون ەسە كوبىرەك ەكەنىنە توقتالدى. قاننىڭ قۇرامىندا قانتتىڭ جوعارى بولۋى ۆيرۋستىڭ وكپە ەپيتەليىنە جىلدامىراق وتۋىنە جول اشادى. مۇنىمەن قوسا ۇيقى بەزى ارالشىقتارىنىڭ بەتا-جاسۋشالارىنىڭ ءتۇزىلۋى بۇزىلىپ, ينسۋلين بولىنۋىنە نۇقسان كەلەدى. ءسويتىپ سۋسامىر (قانت ديابەتى) ەكىنشى فورماسىنداعى بۇرىن تابلەتكامەن ەمدەلىپ جۇرگەن پاتسيەنتتى ينسۋلين قابىلدايتىن كۇيگە وتكىزىپ جىبەرەدى. سونىمەن قاتار SARS-CoV-2 بۇرىن مۇنداي اۋرۋمەن اۋىرماعانداردى, ەندوكرينولوگتىڭ ەسەبىندە ەشقاشان تۇرماعان جانداردىڭ ءوزىن سۋسامىرعا الىپ كەلىپ جاتىر. سوندىقتان كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ, اۋىرىپ, جازىلىپ شىققان ادامدار جارتى جىل كولەمىندە قان قۇرامىنداعى گليۋكوزا مولشەرىن اي سايىن ولشەتىپ تۇرۋى قاجەت. ويتكەنى پاتسيەنت اعزاسىندا كومىرسۋلار الماسۋى بۇزىلۋى ابدەن مۇمكىن جايت. ال بۇل قانت ديابەتىنىڭ الدى بولۋى عاجاپ ەمەس.
– بۇرىندارى جەدەل تيرەويديت اتتى قالقانشا بەزىنىڭ اۋرۋى سيرەك كەزدەسەتىن ەدى. بۇل كوكتەم مەن كۇزدە ينفەكتسيالىق ۆيرۋستى اۋرۋلار قوزاتىن كەزدە عانا بايقالىپ قالاتىن. قازىر بۇل اۋرۋ ماۋسىم تاڭداماي جيىلەپ كەتتى. پاتسيەنتتىڭ دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ, تاماعىنىڭ تۇسى اۋىرىپ, تەرشەڭدىك بەلەڭ الىپ, جۇرەك سوعۋى جيىلەيدى. كوبىنە مۇنى تاجىريبەسى از جاس دارىگەرلەر تيرەوتوكسيكوزبەن شاتاستىرىپ الادى. بىراق بۇل SARS-CoV-2 تۋدىرعان جەدەل تيرەويديت, ال ونى انىقتاۋ ءۇشىن ەندوكرينولوگ مامانعا جۇگىنۋ كەرەك. ايتپەسە ونىڭ سالدارى گيپوتيرەوزعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە ادامنىڭ دەنەسى قۇرعاپ, شاشى ءتۇسىپ, ءىسىنىپ, ۇلكەن دارەتكە بارۋى قيىنداپ, دەپرەسسياعا ۇشىراپ, ءسال نارسەگە اشۋلانىپ, مىنەزى دە بۇزىلادى. ەگەر وسى بەلگىلەر بايقالسا, كىدىرمەي ەندوكرينولوگقا جۇگىنۋ كەرەك, – دەيدى ايگۇل قالىبايقىزى.
مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى, رەۆماتولوگ ايدا تابەنوۆا COVID-19 اۋىر نەمەسە جەڭىل وتكەنىنە قاراماستان ونىڭ سالدارىنان اۋتويممۋندى اۋرۋلار قاتارى كوبەيىپ كەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ال بۇرىننان مۇنداي اۋرۋلارى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن SARS-CoV-2 جۇقتىرۋدىڭ قاۋپى وزگەلەرگە قاراعاندا اۋىرىراق جۇرەدى. ونىڭ ۇستىنە رەۆماتولوگتا ەسەپتە تۇراتىن پاتسيەنتتەردىڭ اۋتويممۋندى اۋرۋىنان وزگە قوسىمشا ارتەريالى گيپەرتونيا, جۇرەك اۋرۋلارى, سۋسامىر, برونح اۋرۋلارى, دەمىكپە, تاعى سول سياقتى دياگنوزدارى بولۋى زاڭدى دۇنيە. وسى اۋرۋدىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جەكە بولۋىنىڭ ءوزى اعزاعا ۇلكەن جۇك ارتادى, ال ءبىزدىڭ پاتسيەنتىمىزگە COVID-19 جۇققاندا جاعدايدىڭ قانشالىقتى اۋىر بولاتىنىن وسىدان-اق ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز.
– بۇرىن رەۆماتولوگ ماماننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسەڭىز, مىنا ۆيرۋس ءسىزدى ونىڭ تۇراقتى پاتسيەنتىنە اينالدىرۋى دا مۇمكىن. ەگەر بۋىندارىڭىز اۋىرىپ, دەنەڭىزدە الدەبىر بورتكەندەر شىقسا, قىزۋ ۇزاق ۋاقىت كوتەرىلىپ, السىزدىك بولاتىن بولسا, جەدەل ۋچاسكەلىك تەراپەۆتكە بارىڭىز. سكرينينگتەن قاشپاي, ۋاقتىلى ءوتۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندا عانا جۇيەلى اۋتويممۋندى اۋرۋدىڭ الدى الىنادى. اۋرۋ بەلگىلەرى جازىلىپ شىققان سوڭ بىردەن بايقالماي, ارادا بىرنەشە اي وتكەن سوڭ ءبىلىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان ابايلاۋ كەرەك, وسىنى وقىرماندارعا جەتكىزسەڭىز, – دەدى ايدا ايتبايقىزى.
دارىگەرلەرمەن سويلەسىپ, اڭگىمەمىزدى تۇيىندەپ جاتقاندا گۇلجان مۇسليمانبەكقىزى جاقسى ءبىر جاڭالىعى بار ەكەنىن قوسا كەتتى.
– جوعارىدا ايتىلعان جادى ەسكىرگەن جاندارعا كومەكتەسەتىن «ترانسكارانيالدى ماگنيتتى ستيمۋلياتور» اتتى اپپاراتتى جۋىردا قوندىرامىز. بۇل ميدىڭ قىزمەتىن وتە جاقسارتىپ, بىزگە قاجەتتى مي بولىگىنە توق جىبەرۋ ارقىلى اقاۋى بار جەردى وياتىپ, قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرەدى. سوندىقتان ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرامىز. بۇل – شىنىندا ۇلكەن قۋانىش. جاقىندارىنىڭ ىشىندە ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەگەن ادامى بار وتباسىلار مۇنى وتە جاقسى تۇسىنەدى. ويتكەنى ونداي ادامدى باعۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ال اپپارات اۋرۋى اسقىنعان ءۇشىنشى دارەجەدەگى ەمەس, الدىڭعى ەكى كەزەڭدەگى پاتسيەنت ءۇشىن تاپتىرمايتىن كومەك بولماق, – دەيدى نەۆرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
