ادەبيەت • 20 قىركۇيەك، 2021

ءچيليدىڭ شولپان جۇلدىزى

53 رەت كورسەتىلدى

ونىڭ ەسىمى نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن تۇڭعىش لاتىن­امەريكا­لىق اقىن رەتىندە تاريح بەتىنە جازىلىپ قالدى. سوناۋ 1945 جىلى ونىڭ تالانتى مەن ادەبيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگى ونى سىيلىقتىڭ تورىنە شىعاردى. التى جىل وتكەن سوڭ، چيلي ۇكىمەتى وعان ادەبيەت سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سىيلىعىن ۇسىندى. ادەبيەتكە دەگەن جانكەشتىلىگى مەن ادالدىعى تۋراسىندا ونىڭ قالامداستارى كوپتەگەن ەستەلىك ايتىپ، گابريەلا ميسترالدىڭ داڭقىن اسپانداتتى.

ءتىپتى سول ءداۋىردىڭ مىقتى ادە­بيەتتانۋشىسى، امەريكالىق جازۋشى ۋرسۋلا لە گۆين: «ول ولەڭنەن عانا بيىك ەمەس ەدى، بى­لايشا ايتقاندا، ول ءوزىن ءوزى تار­بيەلەگەن، سول ارقىلى وقىرمان­عا، كەيىنگى بۋىنعا دا وزگەشە اسەر ەتتى، ميسترال ءوزى سۇيگەن ادەبيەت سالاسىنا كۇن-ءتۇن دەمەي قىزمەت ىستەدى، شىنايى اقىن بولا ءبىلدى»، دەپ اعىنان جارىلادى.

بولاشاق اقىن ءدىندار اجەنىڭ قولىندا تاربيەلەندى، سول ءۇشىن ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ءىنجىل قاتتى اسەر ەتتى. بالا كەزىندە ميس­ترالدىڭ اجەسى ونىڭ كيە­لى كى­تاپ­تان ۇزىندىلەردى، اتاپ ايت­قان­دا، ءداۋىتتىڭ زابۋرىن وقىپ تۇ­سىنۋگە جانە تولىق جاتتاپ الۋى­نا كومەكتەستى. اقىرىندا، ول ۇزىن­دىلەردى كوكەيىنە توقىپ، جۇرت ال­دىندا جاتقا ايتاتىن بولدى. كەيى­نىرەك ميسترال ءوزىنىڭ «ميس ليب­روس» اتتى ولەڭىندە ءىنجىلدىڭ ولەڭ جازۋىنا ايرىقشا اسەر ەت­كەن كىتاپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتادى.

ميسترالدىڭ ولەڭدەرى قو­عام­داعى وسال توپتارعا جانا­شىرلىق تانىتقىسى كەلىپ تۇرادى، سەبەبى ونىڭ ءوزى بالالىق شاعىن، جاستىق عۇمىرىن كەدەيشىلىكتە وتكىزگەن بولاتىن. ونىڭ پوەزياسىنىڭ ەكىنشى قاناتى – بوستاندىقتى، دەموكراتيانى تالاپ ەتۋ بولدى. تەك لاتىن امەريكاسىندا عانا ەمەس، بۇكىل الەمدە الەۋمەتتىك، ساياسي جانە يدەولوگيالىق قاقتىعىس­تار كەزىندە بەيبىتشىلىككە شا­قىراتىن جىرلار جازدى. بۇل – سول تۇستاعى قوعام ءۇشىن ەرلىك­پەن پارا-پار ءىستىڭ ءبىرى. ول بالالارمەن، ايەلدەرمەن، جەرگىلىكتى امەريكالىقتارمەن، ەۆرەيلەرمەن، جۇمىسشىلار­مەن، كەدەيلەر­مەن قاتار قوعام تاراپىنان قاتى­­­گەز­دىككە ۇشىراعانداردىڭ جا­عى­­­نا شىقتى، ءسوزىن سويلەدى. پوە­زيا­­­نىڭ قارۋلى كۇش ەكەنىن، ونىڭ قۋات­تىلىعىن اينالاسىنا سە­زىندىر­­دى، ءاربىر ارەكەتى پوەزيا­مەن ۇندە­­­سىپ جاتتى. سول كەز­دەگى ميسترال­­­­دىڭ باستى الا­ڭى – لاتىن امەريكا­­سى مەن ونىڭ ما­دەنيەتىنىڭ بۇ­­لىڭ­عىر بولاشاعى، اسىرەسە جەرگى­لىكتى توپتاردىڭ تاع­دىرى تۋرالى بولدى.

ميسترال شىعارماشىلىعى التى پوەزيالىق جيناقتان جانە بىرنەشە تومدىق پروزا مەن حاتتاردان تۇرادى. ونىڭ العاشقى كىتابى Desolación دەپ اتالادى، بۇل ەڭبەك 1922 جىلى نيۋ-يوركتەگى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يسپان ءتىلى پروفەسسورى فەدەريكو دە ءونيستىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جارىق كوردى. ءورشىل اقىننىڭ جاڭا كى­تابى وقىرمانداردىڭ نازارىن بىردەن اۋداردى. ول تۇستاعى جىر­سۇيەر قاۋىم مەن ىزدەپ وقي­تىن وقىر­ماننىڭ ىقىلاسى ميسترال­عا دا اۋدى.

نوبەل سياقتى ۇلكەن سىي­لىق­تان لاتىن امەريكاسىنىڭ قورجىنى توق. ايتالىق گاب­ريەلا ميسترال (1945)، ميگەل استۋرياس (1967 )، پابلو نەرۋدا (1971)، گابرەل گارسيا ماركەس (1982)، وكتاۆيو پاز (1990)، ماريو ۆارگاس لوسا (2010) بولىپ كەتە بەرەدى. بىراق وسىلاردىڭ ىشىنەن وزگەشە سارىندى پوەزيا­سىمەن كوزگە ءتۇسىپ، اتاعى تۇتاس الەمدى شارلاپ كەتكەن گابريەلا ميسترال تەك اقىن عانا ەمەس، ديپ­لومات، اعارتۋشى جانە گۋما­نيست ەدى. ونىڭ ء«ولىم تۋرالى سونەتتەر»، «چيلي جىرلارى» ات­تى جىر كىتاپتارى اعىلشىنتىلدى وقىر­مانعا كەڭ تارالعان.

ء«تۇن قاڭىراپ قالدى،

تاۋلاردان تەڭىزگە دەيىن...

سارساڭ بوپ سەنى ىزدەپ ەدىم،

مەن جالعىز ەمەسپىن.

 

اسپان يەسىز قالدى،

تۇنشىقتى اي تەڭىزگە قۇلاپ.

ەسىل-دەرتىم وزىڭدە بىراق،

مەن جالعىز ەمەسپىن.

 

دۇنيە بوس قالدى،

قىپ-قىزىل ورتتەي

قايعىنى كوردىڭ.

قۇشاعىما ەن

تاعدىرىم مەنىڭ

مەن جالعىز ەمەسپىن».

اقىن «مەن جالعىز ەمەس­­پىن» دەۋى ارقىلى ءوزىنىڭ ىشكى جال­عىزدىعىنا ولەڭدى سەرىك ەتە­دى. ميسترالدىڭ ءداۋىرى جال­عىز­دىق­تىڭ ءداۋىرى بولسا كەرەك.

ونىڭ ەكىنشى ولەڭدەر جي­ناعى «نازىكتىك» دەگەن اتپەن 1924 جىلى يسپانياداعى Calleja Press باسپاسىندا جارىق كورە­دى. اتالعان كىتاپ 1945 جىلى وقىرمانمەن قايتا جۇزدەستى. بۇل جيناق اقىننىڭ اتىن الىسقا جەتكىزدى، ونىڭ ۇستىنە كىتاپتىڭ ساتىلىمى دا ويداعىداي بولدى. ميسترالدىڭ ءۇشىنشى كىتابى Felling يسپان دالاسىندا بولعان ازاماتتىق سوعىس كەزىندە جەتىم قالعان باسك بالالارىنا ارنالعان ەدى. ونىڭ پوەزياسىنداعى قوز­عاۋشى كۇشتەر، ارينە ۇلى تا­بي­عات، دالىرەك ايتقاندا، جارا­تىلىس ەكەنى داۋسىز. سەبەبى گاب­ريەلا بارلىق جاراتىلىسقا، ادامعا، ءتىپتى جانۋارلارعا دا اياۋ­شىلىقپەن قاراپ، ولەڭى ارقىلى سولارعا سىر ايتتى. ونىڭ «بيلەي المايتىندار» دەگەن ولەڭى بىلاي باستالادى:

«زاعيپ بالا

«مەن قالاي بيلەيمىن»، دەدى،

«جۇرەگىڭ بيلەسىن» دەدىك.

مىلقاۋ جان

«مەن قالاي اندەتەم» ، دەدى،

«جۇرەگىڭ اندەتسىن» دەدىك.

شوعاينا «مەن قالاي

تەربەلەم»، دەدى،

«جۇرەگىڭ جەلگە جولىقسىن»

دەدىك.

جىرداعى اقىننىڭ اق ادال سەزىمى، كىرشىكسىزدىگى وزىنە قا­راي شاقىرىپ تۇرعانداي. ول ءبىر سوزىندە «اقىن دەگەنىمىز تۇيىن­دەردى شەشۋشى» دەيدى. شىنىندا، ونىڭ زامانى ءۇشىن اقىننىڭ ءسوزى اسقاق، مىنەزى ءور بولعان، قازىر دە سولاي. بالالارعا كوبىرەك جىر ارناعان اقىننىڭ ءبىرى دە وسى گاب­ريەلا ميسترال.

«بەكەرگە ءاندى بۇزدىڭ،

ول مۇڭدى مولايتادى.

ميلليون بالا كۇن استىندا،

قوسىلىپ حور ايتادى.

 

قايعىعا دۋشار ەتتىڭ،

بەكەرگە ولەڭ بۇزىپ.

بالالار اندەتەدى،

قۇدايدان تومەن تۇرىپ».

ول – ءوزىنىڭ جەرلەسى اتاقتى ­پاب­لو نەرۋدامەن قاتار بيىك دەڭ­گەي­گە كوتەرىلگەن ماڭگىلىك جىر­دىڭ، ويدىڭ يەسى. ونىڭ ەسىمى بۇل كۇندە بۇكىل لاتىن امەريكاسى الەمىنىڭ يدەاليستىك ۇمتىلىستارىنداعى سيمۆول ىسپەتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

دەپۋتاتتى پىشاقتاپ كەتتى

الەم • 15 قازان، 2021

شەتەلدىك ۆاكتسينالار اقىلى بولادى

كوروناۆيرۋس • 15 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار