ادەبيەت • 19 قىركۇيەك، 2021

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

1130 رەت كورسەتىلدى

ايگىلى شەر-اعانىڭ، شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعان توپىراعى تۋرالى تولعانعان تۋىندىلارى كورنەكتى جازۋشىنىڭ تاعدىرىمەن بىتە قايناسقان دۇنيەلەر. ءوزى جازعانىنداي، تۇسىنە ءجيى ەنەتىن مىڭبۇلاق، كەڭ ارنالى، كەلبەتى كوركەم، كەڭىستىگى شەكسىز كوكساي، ءبارى دە قالامگەردىڭ تامىرىندا تۋلاعان، قالامىن تەربەگەن قاسيەتى مول مەكەندەر.

اكەنىڭ جالعان جالامەن ۇستالىپ كەتۋى، جەتىم قالعان بالانىڭ جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەردەن كورگەن قۇ­قايى، تاعدىردىڭ تەپەرىشى، ءبارى دە سول توپىراقتا بولعان وقيعالار. ارا­دا قانشا ۋاقىت وتكەنىمەن بولعان وقيعا­نىڭ ءىزى وشپەيدى. بۇل كۇندە جۋالى اۋدانىندا تالاپتى دەپ اتالاتىن شاعىن اۋىل بار. مىڭبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. بۇل جەر – شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعان جەرى.

شەرحان مۇرتازا كورنەكتى تۇلعا بولىپ قالىپتاسقان كەزىندە دە ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىنان قول ۇزگەن جوق. توق­سانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە جۋالى اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ەرمەك ۇسەنباەۆ جازۋشىعا ارناپ تا­لاپتى اۋىلىنان ارنايى ءۇي سالىپ بەر­گەن. ەكى قاباتتى، ەڭسەلى عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن بار. اينالاسىن قايىڭ قور­شاعان اسقاق نىساننىڭ اۋلاسىندا تا­لانتتىڭ تۇما كوزىندەي بولىپ بۇ­لاق اتقىلاپ تۇر. تابيعاتى دا، تىل­سى­مى دا بولەك. وسى جەردە ايگىلى قالامگەر عۇمىرىنىڭ كەيبىر ساۋلەلى، شۋاقتى ساتتەرى وتكەن. «اتامىز باس باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن باسقارعاننان كەيىن، 1994 جىلى پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. بۇل ءۇي سول جىلدارى سالىندى. ول كىسى جازعى دەمالىس سايىن مىندەتتى تۇر­دە اۋىلعا كەلەتىن. اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسى­لەرىنەن باستاپ، بالالارعا دەيىن اتامىزدى كۇتىپ جۇرەتىن. اتا جۇمىس ىستەيمىن، شىعارما جازامىن دەپ كەلەدى نەگىزى. بىراق ول كىسىنى اۋىلداعى اعايىندارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى ۇيىنە قوناققا شاقى­راتىن. مەن دە ول كىسىلەرگە قىزمەت قىلىپ ءجۇرىپ، اتامىزدىڭ قانداي شى­عارما جازۋ ۇستىندە ەكەنىن ءبىلىپ الاتىنمىن»، دەيدى جازۋشىنىڭ كەلىنى گۇلسىم شوڭعاروۆا. قالامگەردىڭ ءىزى قالعان اۋىلدىڭ ءار تۇرعىنى شەراعا تۋرالى ساعىنىشپەن سويلەيدى. تۋعان توپىراعى دا پەرزەنتىن ساعىنىشپەن ەسكە الاتىنداي بولىپ تۇرادى.

شەراعا تۇرعان ءۇي بۇل كۇندە قۇندى جادىگەرلەرگە تولى. جازۋشىنىڭ ءوزى ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن شاعىندا ارنايى الىپ كەلگەن الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى دا سورەلەردە ءتىزىلىپ تۇر. ۋاقىتتىڭ ءتۇرلى سىنىنا كۋا بولعان كىتاپتار بولمىسىنا بار قۇپياسىن ساق­تاعان كۇيى كورگەن ادامدى تىلسىم تۇڭ­عيىققا تارتادى. جازۋشىنىڭ وزىمەن قاراپايىم ستۋدەنت كەزىنەن باستاپ، قا­زاقتىڭ شەراعاسى، شەرحان مۇرتازا بول­عانعا دەيىن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان باعا جەتپەس بايلىق. جازۋشىعا مول ءىلىم-ءبىلىم بەرگەن، ادەبيەت دەيتىن كۇر­دەلى الەمنىڭ تاعدىرىن تانىتقان رۋحاني ولجاسى. سول سياقتى قالامگەر ۇيىندە ساقتال­عان قولجازبالاردىڭ ءوزى ءبىر توبە. جازۋشى­نىڭ «جول»، «شو­يىن شارباق» جانە تاعى دا باسقا اڭگىمە­لەرىنىڭ قولجازباسى بار مۇندا. بۇ­دان بولەك، شەرحان مۇرتازا ءومىرىنىڭ ءبىر بو­لىگىنەن سىر شەرتەتىن كۇن­دەلىك قول­جازبالارىنىڭ ءوزى ءبىر الەم. ماسەلەن، جازۋشىنىڭ 1985-1986 جىلدارى جاز­عان كۇندەلىكتەرى ساقتالعان. قالىڭ داپ­تەرلەرگە مۇقيات جازىلعان ءاربىر دە­رەك قالام­گەردىڭ كورنەكتى كۇندەرىنىڭ، عيب­راتتى عۇمىرىنىڭ ءبىر پاراسى بولسا كە­رەك. كۇندەلىكتەرىندە اكىم تارازي، قادىر مىرزا ءالى، يران-عايىپ جانە باس­قا دا تانىمال ادەبيەتشىلەرمەن كەزدەسۋى، سۇحباتتاسۋى تۋرالى جاز­عان­دارى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن جازۋ­شى­نىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ تاعدىرىن تول­عا­عان «قىزىل جەبە» رومانىنان باس­تاپ، بارلىق شىعارمالارى دەرلىك كى­تاپ بولىپ باسىلدى. ال كۇندەلىكتەرى جا­رىق كورگەن جوق. سونىمەن قاتار جازۋ­شى تۇرعان بۇل ۇيدە ونىڭ «جۇلدىز» ادە­بي جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولىپ جۇر­گەن كەزدەگى ءوزى جۇرگىزگەن جيىن­داردىڭ قولجازبالارى دا بار ەكەن. سول كەز­دەگى «لەتۋچكا» دەپ اتالاتىن رەداك­تسيا جيىنىنىڭ قولجازباسىندا دا وت­كەن تاريح تۇنىپ تۇر. جالپى، شەرحان مۇرتازانىڭ رەداكتورلىق قى­رى دا بۇل كۇندە اڭىزعا بەرگىسىز ايتى­لادى عوي. مىنە، بۇل جازبالار دا كە­يىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن قۇن­دى دۇنيەلەر بولسا كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، مۇندا شەرحان مۇرتا­زانىڭ «قازاق سسر مەملەكەتتىك سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى» اتاعىنىڭ جانە ءتۇرلى دارەجەدەگى اتاقتارىنىڭ قۇجات­تارى دا ساقتالعان. اسىرەسە قالامگەردىڭ الداعى شىعارماشىلىق جولىنا شام­شىراق بولعان «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازى­مىنا تاعايىندالعان كۇنى العان قىزمەتتىك كۋالىگى دە باعا جەتپەس رۋحاني بايلىقتاردىڭ قاتارىندا.

تالاپتى اۋىلىنىڭ ەڭ شەتكى كوشە­سىندە ورنالاسقان ەڭسەلى ءۇي شەرحان مۇرتازا ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە كۋا بولعان مەكەن. ءۇي دە شەتكى كوشەنىڭ سوڭىندا. ودان تومەن جازۋشىنىڭ بالالىق شاعى وتكەن جۇرتى جاتىر. كوزكورگەندەر جازۋشى اۋىلىنا كەلگەن سايىن سوندا بارىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى ويعا شومىپ وتىراتىنىن ايتادى. «مەندە بالالىق شاق دەگەن بولعان جوق»، دەپ قالامگەردىڭ ءوزى ايتاتىنىنداي، بالكىم ول بولماعان بالالىق شاعىمەن قايتادان بەتپە-بەت كەلىپ وتىراتىن بولار. ودان اياڭداپ، قايتادان ۇيىنە كەلەدى ەكەن. وسى ۇيدە كەڭ ءارى ىڭعايلى بالكون بار. سول جەردە قالامگەر ءوزىنىڭ تاع­دىرىنان سىر شەرتەتىن اتاقتى «اي مەن ايشا» رومانىن جازىپتى. ءتىپتى سول شى­عارماسى الماتى قالاسىنداعى مۇح­تار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما ­تەاترىندا قويىلعاندا، بۇكىل تالاپتى ­اۋىلى سپەك­تاكلدى تاماشالاۋعا بارعان ەكەن. بۇل كۇندە شەراعا ۇيىنە بارۋشىلاردىڭ قا­تارى سيرەگەن. ەشكىم تۇرماعان سوڭ ۋاقىت وتكەن سايىن نىساننىڭ دا توزىعى جەتىپ بارادى. بۇگىندە جازۋشىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ءاليجان مۇرتازا سول ۇيگە قاراپ وتىر. ول دا ەندىگى جەردە قالامگەر تۇرعان ءۇي مۋزەيگە اينالسا دەگەن نيەتتە. ال سول ۇيدەگى جا­زۋشى مۇرالارىن شاشاۋ شىعارماي ۇستاپ وتىرعان اعايىن كەلىنى گۇلسىم شوڭ­عاروۆا بولسا، كەلەسى جىلى تۇلعانىڭ توق­سان جىلدىعىنا وراي وسى ءۇي مۋزەيگە اينالسا دەگەن ويى بار ەكەنىن ايتتى. بىزگە جازۋشىنىڭ قۇندى مۇرالارىن كورسەتكەن ول مۇنىڭ ءبارى دە كەيىنگى شىعارماشىل جاستارعا ۇلگى ەكەنىن جەتكىزدى.

ۇلى رۋحاني كەڭىستىكتە «تولستويدىڭ ءۇيى»، «كافكانىڭ ءۇيى» دەگەن بار. وزگە دە ۇلى قالامگەرلەردىڭ ۇيلەرى تۋرالى مالىمەت مول. ۇلى جازۋشىلار تۇرعان ءۇي، شىعارمالارىن جازعان مەكەن كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرماسى انىق. سونداي-اق الماتى قالاسىندا «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءۇيى» تۇر. سول سياقتى «شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى» بولۋى كەرەكتىگى تالاي ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. جازۋشى دۇنيە سالعالى بەس جىلعا جۋىقتاسا دا بۇل باستاما شەشىمىن تاپپاعان. كەلەسى جىلى جازۋشىنىڭ تۋعانىنا توقسان جىل تولا­دى. وسىنشا باعا جەتپەس رۋحاني بايلىق قا­زىر ءبىر بولمەنىڭ ىشىندە عانا تۇر. بىراق ­ول تۇتاس ۇلتتىڭ رۋحاني ولجاسىنا اينال­عالى قاشان. قازاقتا شەرحان مۇرتازا جال­­عىز. ءوزى دە جاي وتىنداي جارقىراپ، اقيقات­تى اياماي ايتقان، شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراعان تۋرابي تۇلعا رەتىندە ەل ەسىندە ماڭگى قالدى...

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار