ەلوردا • 19 قىركۇيەك، 2021

ەلوردا – ەركىندىكپەن ەگىز ۇعىم

47 رەت كورسەتىلدى

ەگەمەندىكپەن بىرگە ەڭسە تىكتەگەن ەلوردامىزدىڭ وتكەنى – ورنەكتى، بۇگىنى – بەرەكەلى، ەرتەڭى – ەل سۇيسىنەرلىك.

بوستاندىقتىڭ بولمىسىن ايشىقتاپ تۇرعان باس قالامىز قارىشتاپ دامى­عان قازاقستاننىڭ جەتىستىگىنە، تۇعىردان تۇسپەيتىن تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالدى. جەمىستى جەتىستىگى دە، تولاعاي تابىسى دا بار. وعان نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى دوستىق ۇيىندە وتكەن «تاۋەلسىز قازاقستان: جاسامپازدىققا تولى جىلدار. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ باستى جەتىستىكتەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە كوز جەتكىزدىك.

ەڭسەلى ەلوردا – ەڭ الدىمەن قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتول تۋىندىسى. ازاتتىقتىڭ ارحيتەكتورىنا اينالعان ەلباسى ءبىر سوزىندە «استانانىڭ سالىنۋى­مەن قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. بىرىنشىدەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ بارلىق ينستيتۋتى ورنىقتى. استانا بۇكىل الەم تانىعان جاڭا ساياسي ورتالىققا اينالدى»، دەگەن بولاتىن. حالقىمىز ىقىلىم زامانداردان جاز جايلاپ، قىس قىستاعان وسىناۋ قۇتتى مەكەن ەل قامىن جەگەن ەدىگەدەن باستاپ، ءاز-تاۋكەگە دەيىنگى قازاق حاندارىنىڭ ورداسى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. بۇل توپىراق ەلدىگىمىزدىڭ ايبارى، تاريحىمىزدىڭ قاينارى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى رەتىندە جاريالاعان بولاتىن. ازات­تىقتىڭ اتاۋلى داتاسى تاريحي مانگە، ايرىقشا ماڭىزعا يە. تاعىلىمدى كەزەڭدە جاس مەملەكەتتىڭ قاناتى قاتايىپ، بۋىنى بەكىدى. وعان ۇلت بولىپ ۇلەس قوسىپ، ەل بولىپ ەڭبەك سىڭىردىك. ال ەل پرەزيدەنتى جۋىردا «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ بەردى. جولداۋدا پرەزيدەنت «ەگەمەندىك دەگەنىمىز – جالاڭ ۇران مەن جالىندى ءسوز ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءار ازاماتتىڭ تاۋەلسىزدىك يگىلىگىن سەزىنە الۋى. ونىڭ باستى كورىنىسى – ەلدەگى بەيبىت ءومىر، قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق. سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى جانە جاستاردىڭ بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراۋى»، دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتىرعان تاۋەلسىزدىك تاعىلىمىن، ەلوردانىڭ جەمىستى جەتىستىگىن دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار دا وتىرىستىڭ وزەگىنە اينالدىردى.

– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىز ءبىر ۇلت بولىپ ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىردى، ەڭسەلى استانامىز سالىندى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاماسى جۇرتىمىزدىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنە ۇلاسىپ، ساۋلەتتى شاھار بوي كوتەردى. باس قالامىز از ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني-مادەني ورتالىعىنا اينالعانى ايقىن، – دەدى نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى، ءىس-شارا مودەراتورى اسحات ورالوۆ.

قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءوز سوزىندە ەلوردادا 2010 جىلى ەۋروپا، ورتالىق ازيا مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ 56 ەلىن بىرىكتىرەتىن الەمدەگى اسا ءىرى وڭىرلىك قۇرىلىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ جيى­نى، 2017 جىلى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى وتكىزىلگەنىن ەسكە سالدى. ەلباسى باستاماسىمەن جانە ۇلتتىق جىگەرمەن سا­لىنعان ۇلى قۇرىلىستار بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى جەڭىستەردى قولدان بەرگىز­بەيتىن سيقىرلى كۇش ەكەنىن العا تارت­تى. ونىڭ ايتۋىنشا، وسى وقيعالار ۇلتتىڭ رۋحى مەن ماڭگىلىك جەڭىس تۋرالى سەنىمىن ارتتىرا تۇسەدى. نۇر-سۇلتان قالاسى – ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى، ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ كورىنىسى. شىن مانىندە، ەلوردامىزدى جاڭا قازاقستاننىڭ سيمۆولى دەۋگە بولادى.

– ەل ەگەمەندىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا قادام باستىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇنەمى ەلدىڭ بىرلىگىن، تىنىشتىعىن، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ويلاپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل يگى شارانىڭ دوستىق ءۇيى عيماراتىندا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىنا قۋانىپ وتىرمىن. 1992 جىلى مەملەكەتتىك ەلتاڭ­بانى قابىلداپ جاتقان كەزدە ءرامىزدىڭ جوعارى تۇسىنداعى بەس بۇرىشتى جۇلدىزعا دەپۋتاتتار قارسى بولدى. سوندا ەلباسى «جولداس دەپۋتاتتار، جۇلدىزعا تالاسۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز جولى، ءوز جۇلدىزى»، دەپ جۇلدىزدى ەنگىزگەن بولاتىن. مىنە، ازاتتىقتىڭ 30 جىلىندا داڭعىلىمىزدى دارالاپ، مەملەكەتىمىزدى دۇنيە جۇزىنە تانىمال ەتتىك، – دەدى مەم­لەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ اۆتورى جان­داربەك مالىبەكوۆ.

ساۋلەتشىنىڭ ايتۋىنشا، ەلوردانىڭ قالىپتاسۋى مەن جاڭارۋى – ەلباسىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. «قازاق جەرىندە بۇرىن-سوڭدى ءدال مۇنداي شىرايلى شاھار بوي كوتەرمەگەن بولاتىن. ەڭ باس­تىسى، نۇر-سۇلتان قالاسى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋشى كۇشكە يە. مەن ونى ءبىر جۇزدەسۋىمىزدە «ەلوردانىڭ قۇرىلىسىن باستاي وتىرىپ، ءسىز قازاقتىڭ ۇلتتىق ارحي­تەك­تۋراسىنىڭ، ينتەرناتسيونالدىق ارحيتەكتۋرانىڭ نەگىزىن قالادىڭىز»، دەپ ەلباسىنىڭ وزىنە دە ايتقان بولاتىنمىن»، دەدى ج.مالىبەكوۆ.

بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكە­تىمىزدىڭ تەك ساياسي-اكىمشىلىك قانا ەمەس، سونىمەن قاتار رۋحاني ءارى عىلىمي ورتا­لىعىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارى دا وسىندا ورنالاسقان.

– كۇن ساناپ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىنا تاياپ كەلەمىز. بيىلعى ءىس-شارا­لاردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى ەگەمەندىكتىڭ مەرەيلى جىلى اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. سول ارقىلى ازاتتىق دەپ اتالاتىن ۇلى ۇعىمدى انىق تۇسىنۋگە بولادى. ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «بوستاندىققا اپاراتىن جول – ۇلتتىق ىنتىماق قانا»، دەگەن ءسوزى بار. قاي كەزدە دە ۇلتتىق ىنتىماق، ەلدىك ىنتىماق كەرەك ەكەنىن سەزىنەمىز. تۇراقتى، باياندى مەملەكەت قانا جاھانداعى جاقسىلىققا ۇمتىلادى. ءاربىر مەملەكەت ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشىپ، الەمدىك ۇيلەسىمدىلىككە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ۇيلەسىم دەگەنىمىز – بەيبىتشىلىك. نۇر-سۇلتان قالاسى وسىنداي ۇيلەسىمنىڭ، تاتۋلىقتىڭ، ەلدىك سالتاناتتىڭ بەرەكە-باستاۋىنا اينالدى. حالقىمىزدىڭ مىڭجىلدىق اسىل ارمانى ورىندالدى، – دەدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى.

عالىم تاۋەلسىزدىكتىڭ الداعى تابىسىن بىرنەشە باعىتتا كورگىسى كەلەتىنىن دە جەتكىزدى. د.قامزابەك ۇلى ەڭ الدىمەن ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن، وتانشىلدىعىمىزدى العا تارتتى. تۇتاستىق – ءار وتانداسىمىز وزىنە، وزگەگە سەنگەن كەزدە، مەيماندوستىق بولعان كەزدە تۇعىرلى بولاتىنىن ايتتى. ەكىنشىدەن، عالىم قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە توقتالدى. ماسەلەن، ەلوردامىز باتىس پەن شىعىستىڭ بەرەكەلى ورتالىعىنا اينالدى. ءۇشىنشى باعىتتى اكادەميك مادەني مۇرانىڭ، «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ىسكە اسۋىمەن ساباقتاستىردى. مۇنداي مۇرانى حالىق، مادەني-رۋحاني كەڭىستىك جاسايدى. مىڭجىلدىق تاريحىمىزدى تارازىلاپ كورسەتۋ ارقىلى بارىمىزدى باعامدايمىز. قاي كەزەڭدە بولسىن قازاق حالقى وزگە ءناسىلدى، ەتنوس­تى كەمسىتىپ كورگەن جوق. اتا تاريحىمىز اشىق، جارقىن. سول قاسيەتىمىزدەن اجىراماي، ۇلىق ۇستانىمدى ۇلىقتاپ، ءارى قاراي جالعاستىرۋىمىز، كەلەسى ۇرپاققا اماناتتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. ءتورتىنشى باعىت، التىن ارقاۋ رەتىندە عالىم ءىلىم مەن ءبىلىمدى ۇسىندى. كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ءبىلىمدى ۇرپاق اينالاسىنا جارىق نۇر شاشادى. بىرلىككە، ىنتىماققا ۇمتىلادى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ادامعا ەڭ قىمبات نارسە – جۇرتتىڭ قامى، جۇرتتىڭ ءىسى»، دەيدى. جۇرت بولىپ تۇندىگىمىزدى باتىسقا قاراتىپ تۇردىك. باتىستىڭ ءىلىم-عىلىمىنا، تەحنولوگياسىنا جول اشتىق. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋىنا، الەمدىك ۇيلەسىمدى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى. ال سونىڭ قاينار-بۇلاعى ەل سۇيسىنگەن ەلوردادان باستاۋ الادى.

– ەلىمىز وسى 30 جىلدىڭ مۇعدارىندا عالامات جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەلوردا­مىزدى الەم جۇرتشىلىعى تانىپ، ماق­تا­نىشىمىزعا اينالدى. ىنتىماعى جاراسقان بەيبىت، اشىق اسپان استىندا عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. ءححى عاسىردىڭ وزىندە مۇنداي جەتىستىك كوپ حالىقتىڭ اڭساعان ارمانى، قولى جەتپەگەن مۇراتى. ءبىز سونى باعالاۋعا، قادىرلەۋگە ءتيىسپىز. ءبىزدىڭ بارلىق ورتاق تابىسىمىز – وسى تاتۋلىقتىڭ، تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. ونىڭ كوش باسىندا قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ مودەلىن قالىپتاستىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوس ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر، – دەدى وزبەك مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى شەرزاد پۋلاتوۆ.

ازاماتتىق قوعام – تاۋەلسىز ەلىمىزدى العا باستايتىن الىپ كۇش ەكەنى انىق. سوندىقتان قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەلەدى. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قۇر­داسى، نۇر-سۇلتان قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورمەن جۇمىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەردوس التىنبەكوۆ باياندادى.

– تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ ما­ڭىزدى وقيعالار ەلوردادا ورىن الىپ، تۇبەگەيلى شەشىمدەر قابىلداندى. ەلوردا – بۇل جاستاردىڭ قالاسى. نۇر-سۇلتان قالاسى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، ونەر مەن مادەنيەتتىڭ، ەكونوميكالىق دامۋ مەن يننوۆاتسيانىڭ، حالىقتار دوستىعىنىڭ وشاعىنا اينالعانى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسىنىڭ جاستارعا جاساعان جاعىمدى جاعدايى ەل دامۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەردى، – دەدى ە.التىنبەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەلى بەرى كوپتەگەن زياتكەرلىك مەكتەپ، وزىق ۇلگىدەگى جوعارى وقۋ ورنى اشىلدى. سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1993 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسى قولعا الىندى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ جاستارى الەمدەگى 30-دان استام ەلدە ورنالاسقان ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم ال­دى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق گرانت­تاردىڭ، ءوز قاراجاتتارىنىڭ جانە ءارتۇرلى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇسىنعان گرانت­تارىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الىپ جات­قان جاستاردىڭ سانى 100 مىڭنان اسادى. بۇل جاستار – ەلىمىزدىڭ اۆانگاردى، تەحنولوگيا مەن شەتەلدىك وزىق دا­مۋدىڭ ۇلگىلەرىن كورگەن، سول يدەيالاردى ەلىمىزگە ترانسفورماتسيالاۋشى كۇش. بۇل ەلباسىنىڭ جاستار ءۇشىن، بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن جاساعان سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ە.التىنبەكوۆ جاس­تار اراسىندا ۆولونتەرلىك دامىپ كەلە جاتقانىن دا العا تارتتى. بۇگىندە جاس­تار ازاماتتىق قوعامدىق قوزعالىستارعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ ءجۇر. وسىلايشا، وزگەگە كومەك­تەسسەم، ەلگە جاردەم بەرسەم دەگەن ۆولونتەر جاستاردىڭ قاتارى كوبەيدى.

– قازاقتا «ۇشار كوگىڭ، قونار كولىڭ باياندى بولعاي» دەگەن ەسكى ءسوز بار. ەلىمىزدىڭ ۇشار كوگى دە، قونار كولى دە باياندى بولعاي. جادىمىزدا ۇلى دالا ەلى، ماڭگىلىك ەل يدەياسى دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدار بار. ماڭ­گىلىك ەل ۇعىمى كۇلتەگىن، ورحون جا­زۋ­لا­رىندا بار. باعزى تاريحىمىز، ارحەو­لو­گيالىق جەتىستىكتەرىمىز وسى ۇلى دالا­نىڭ يەسى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەكەنىن دالەلدەپ تۇر. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ماڭگىلىك ەل داڭعىلى – سيمۆولىمىزعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ، مادەنيەتىمىزدىڭ، ءتىلىمىزدىڭ، ءداستۇرىمىزدىڭ سيمۆولى. داڭعىلدىڭ ءوزى بولاشاعىمىزدى دارالاپ تۇر. ەركىندىك – ءبىزدىڭ ەڭ قىم­بات قازىنامىز، – دەدى فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.

جيىن سوڭىندا ا.ورالوۆ دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا قاتىسقان ەل اعالارىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار