ەلىمىزدە قۇرىلىس قارقىن العالى بەرى ايدالادا جاتقان قۇمنىڭ دا يەسى تابىلىپ, قۇنى ارتا باستاعانى انىق. مىنە, «التىن قۇم» جشس ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى شاعىن كاسىپورىن بولىپ اشىلىپ, قۇرىلىسقا قاجەتتى قۇم وندىرۋمەن اينالىسىپتى. بۇگىندە ەڭسەسىن تىكتەپ, 70-80 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپورىن جىلىنا قازىناعا 10-15 ميلليون تەڭگە سالىق تولەيدى ەكەن. ايتسە دە سوڭعى كەزدەرى بۇل سەرىكتەستىك باسشىلارىن ءبىر ماسەلە قاتتى مازالاپ جۇرگەن كورىنەدى. جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تىلشىلەر قوسىنىنا باس سۇققان «التىن قۇم» جشس-ءىنىڭ ديرەكتورى ءابۋتالىپ ەرىمبەتوۆتىڭ اڭگىمەسىنەن تۇسىنگەنىمىز, بۇل كاسىپورىن ءبىر كەدەرگىلەرگە كەزدەسكەن سياقتى.
ەلىمىزدە قۇرىلىس قارقىن العالى بەرى ايدالادا جاتقان قۇمنىڭ دا يەسى تابىلىپ, قۇنى ارتا باستاعانى انىق. مىنە, «التىن قۇم» جشس ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى شاعىن كاسىپورىن بولىپ اشىلىپ, قۇرىلىسقا قاجەتتى قۇم وندىرۋمەن اينالىسىپتى. بۇگىندە ەڭسەسىن تىكتەپ, 70-80 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپورىن جىلىنا قازىناعا 10-15 ميلليون تەڭگە سالىق تولەيدى ەكەن. ايتسە دە سوڭعى كەزدەرى بۇل سەرىكتەستىك باسشىلارىن ءبىر ماسەلە قاتتى مازالاپ جۇرگەن كورىنەدى. جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تىلشىلەر قوسىنىنا باس سۇققان «التىن قۇم» جشس-ءىنىڭ ديرەكتورى ءابۋتالىپ ەرىمبەتوۆتىڭ اڭگىمەسىنەن تۇسىنگەنىمىز, بۇل كاسىپورىن ءبىر كەدەرگىلەرگە كەزدەسكەن سياقتى.
«2012 جىلى ارىس قالالىق سالىق باسقارماسى ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا جوسپارلى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى, – دەيدى ءابۋتالىپ ەرىمبەتوۆ. –بىراق باسقارمادا پايدالى قازبالارعا سالىناتىن سالىق ءتۇرىن بىلەتىن مامان بولماعاندىقتان بولار, وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىنەن ن.نامىسوۆ دەگەن قىزمەتكەر شاقىرىلدى. ناۋرىزدا باستالعان تەكسەرۋ ءتورت ايعا سوزىلدى. قازىناعا ءار توقسان سايىن ءوندىرىلگەن قۇمنان 5,6 پايىز رويالتي (ندپي) سالىعىن تولەيمىز. ءبارى دە زاڭ تالاپتارىنا ساي. الايدا, تەكسەرۋشىلەر اكتىگە وندىرىلگەن قۇمنىڭ قۇنى تۋرالى جازىپ كەلىپ, ەسەپكە وڭدەلگەن قۇمنىڭ ساتىلۋ باعاسىن العانى ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. سونىڭ سالدارىنان سالىق مولشەرى 10 ەسەگە ۇلعايدى دا كەتتى. سەبەبى, وندىرىلگەن قۇمنىڭ قۇنى 200 تەڭگە بولسا, وڭدەلگەن قۇمنىڭ باعاسى 1600 تەڭگە تۇرادى.
العاشقىدا ماسەلەنى ۋشىقتىرماي وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن شەشپەكشى بولدىم. بىراق, ەشقايسىسى تىڭداعىسى كەلمەدى. سالىق سالاسىنان بۇل ىسكە تورەلىك ايتاتىن ادامدى تاپپاعان سوڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنا ارىزداندىم. توراعالىق ەتۋشى سۋديا س.كارىم ماسەلەنى 2 اي مەرزىمدە قاراپ, قۇزىرلى مەكەمەلەردەن انىقتاما الدىردى. مامانداردى شاقىردى. ناتيجەسىندە سالىق ينسپەكتورى مەن «التىن قۇم» جشس-ءىنىڭ بۋحگالتەرى ءوزارا ەسەپتەسىپ, قوسىمشا سالىنعان سالىقتى 83 382 تەڭگەگە قىسقارتتى. بۇل تۋرالى سالىق ينسپەكتورى سۋديا س.كارىمگە حات تا جازىپ بەردى. ەكىنشىدەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى مەن «التىن قۇم» جشس اراسىنداعى 2000 جىلعى تۇزىلگەن № 37 كەلىسىمشارتى ارقىلى ولارمەن تولىق ەسەپتەسكەنىمىز تۋرالى انىقتاما بەردىك. ۇشىنشىدەن, سوتتىڭ رويالتي سالىعى پايدالى قازبالاردى وندىرۋشىلەرگە ارنالعانىنا كوزى جەتتى. سۋديا س.كارىم مامانداردىڭ پىكىرلەرىن تىڭداپ, تالداۋ جاساي وتىرىپ, وتە دۇرىس شەشىم شىعاردى.
سالىق باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتا جەڭىلىس تاپقان سوڭ, ءىستى اپەللياتسيالىق ساتىدا سۋديا ا.تاشەۆا قارادى. بىرىنشىدەن, العاشقى سوت شەشىمىنە شاعىم بەرۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتسە دە (16-شى كۇنى) ول وندىرىسكە قابىلدانىپ الىندى. ەكىنشىدەن, سۋديا ىسكە مامانداردى ارالاستىرمادى, «قاجەتتىلىگى جوق» دەي سالدى. سودان سۋديا سالىق تۇرلەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەي, شاتاستىرىپ الدى. سويتە تۇرا وڭدەلگەن قۇمعا كوڭىل بولەدى؟ وڭدەلگەن قۇمعا ءوز الدىنا تولەنەتىن سالىقتىڭ تۇرلەرى بار ەمەس پە؟ «جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 45-بابىنىڭ 1-بولىمىندە جازىلعانداي, «وڭدەۋ ءوندىرۋ پروتسەسىنەن كەيىنگى بولاتىن جۇمىس جانە پايدالى قازبالار وپەراتسياسىنا جاتپايدى». ودان بولەك ا.تاشەۆا ءوزىنىڭ انىقتاماسىندا «سالىق كوميتەتىمەن تەكسەرۋ بارىسىندا قۇمنىڭ ءبىر تەكشە مەترى 2000 تەڭگەدەن ساتىلعان» دەپ جازىپتى. ءبىز جۋىلعان قۇمدى 2000 تەڭگەدەن ەشۋاقىتتا ساتقان ەمەسپىز, ەڭ جوعارعى باعا 1600 تەڭگە بولعان. ا.تاشەۆانىڭ ويىنشا, «قۇم جۋىلعاننان كەيىن دە قۇم بولىپ قالا بەرەدى» ەكەن. تابيعي قۇم وڭدەلگەن كەزدە ءۇش ءتۇرلى فراكتسياعا بولىنەدى جانە ونىڭ 15 پايىزى جوعالادى ەمەس پە؟ نە كەرەك, ا. تاشەۆا العاشقى سوت شەشىمىنىڭ كۇشىن جويىپ, سالىق باسقارماسىنىڭ ءۋاجىن ورىندى دەپ تاپتى. مەن سۋديانىڭ بۇل ارەكەتىنە شاعىمدانىپ, وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى ن.ءشارىپوۆتىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولدىم, ءمان-جايدى تۇسىندىرمەك بولدىم. بىراق ول سۇراقتارىما كوڭىل اۋدارعان جوق.
سوت قاۋلىسىنا كەلىسپەي, كاسساتسيالىق ارىز ءتۇسىردىم. توراعالىق ەتۋشى ن.ءشارىپوۆ سول باياعى ا. تاشەۆانىڭ ءىس-ارەكەتىن قايتالادى. ەگەر كاسساتسيالىق قاۋلى كۇشىندە قالاتىن بولسا, قۇرىلىس قۇمىن وڭدەسەڭ – ون ەسە سالىق سالىنادى. سوندىقتان وڭدەۋ جۇمىستارى توقتاتىلادى. وڭدەۋمەن اينالىسىپ جاتقان جۇمىسشىلار سانى قىسقارتىلادى. مەكەمە بانكروتقا ۇشىرايدى. ءبىز عانا ەمەس, نەگىزگى شيكىزات كوزى جۋىلعان قۇم بولىپ ەسەپتەلەتىن كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى توقتايدى. وسىنى تۇسىنەتىن, وسىعان الاڭدايتىن جان بار ما؟».
مىنە, كاسىپكەردىڭ جانايقايى وسى. ارينە, قول استىنداعى 70-80 ادام جۇمىسسىز قالىپ, كاسىپورىن قۇردىمعا كەتەتىن بولعاننان كەيىن شىرىلداپ جاتقانى انىق. سوندا جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بۇل كاسىپورىننىڭ باسىنداعى بۇل داۋ نەگە بۇگىن پايدا بولىپ وتىر؟ ءبىز بۇل ءىس بويىنشا ءمان-جايدى وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتى مەن وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسىنان سۇرادىق.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا سالىق دەپارتامەنتىنىڭ بۇل ءىس بويىنشا بىزگە جولداعان ارنايى حاتىندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «التىن قۇم» جشس ارىس قالاسى بويىنشا سالىق باسقارماسىنىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىسىمەن كەلىسپەي, ءبىزدىڭ دەپارتامەنتكە شاعىم كەلتىرگەن. بىراق, شاعىم قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلدى. وعان كەلىسپەگەن «التىن قۇم» جشس وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنا 11 036 515 تەڭگە پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى, 3 621 340 تەڭگە ءوسىمپۇل, 523 051 تەڭگە قوسىمشا قۇن سالىعى, 365 588 تەڭگە ءوسىمپۇل جانە 333 245 تەڭگە شىعىنداردى وتەۋ بويىنشا تولەم, 161 728 تەڭگە ءوسىمپۇل دۇرىس ەسەپتەلمەگەنى جانە جوعارىداعى حابارلامانىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى تالاپ-ارىز بەرگەن. اتالعان تالاپ-ارىز ءىشىنارا قاناعاتتاندىرىلدى. بۇدان كەيىن ارىس قالاسى بويىنشا سالىق باسقارماسى جوعارىداعى سوت شەشىمىمەن كەلىسپەستەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەرى بويىنشا اپەللياتسيالىق سوت القاسىنا شاعىمىن جولدادى. سوت شەشىمدى بۇزىپ, ارىس قالاسى بويىنشا سالىق باسقارماسىنىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىن قاناعاتتاندىردى. «التىن قۇم» جشس ەندىگى كەزەكتە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ كاسساتسيالىق سوت القاسىنا شاعىم كەلتىردى. القا قاۋلىنى ءوز كۇشىندە قالدىردى. ءا.ەرىمبەتوۆ قر جوعارعى سوتىنا جۇگىنۋگە قۇقىلى».
ال, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ اپەللياتسيالىق القاسىنىڭ سۋدياسى ءاليا تاشەۆا تومەندەگى ءۋاجدى ايتادى. «نەگىزىندە كاسىپكەر ءاۋ باستا ارىس وزەنىنىڭ بويىنان قۇم ءوندىرۋ ءۇشىن كارەر ساتىپ العان. جۇمىستى باستاعان العاشقى جىلدارداعى جوسپارىندا 1 تەكشە مەتر قۇمدى 300 تەڭگەدەن الامىز دەپ كورسەتەدى. سالىق كوميتەتى تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە ءىس جۇزىندە قۇمنىڭ تەكشە مەترىن 2000 تەڭگەدەن ساتقان, ال ەسەبىندە 200 تەڭگەدەن دەپ كورسەتەدى. سالىق كوميتەتى «وسىدان ون جىل بۇرىن 300 تەڭگەدەن ساتىپ, قازىر قالايشا 200 تەڭگەدەن ساتاسىڭ؟» دەگەن ساۋال قويادى. بارلىعى قىمباتتاپ جاتقاندا قۇمنىڭ وسىنشالىقتى ارزانداپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس قوي. 200 تەڭگەلىك قۇم قازىر ەش جەردە جوق. سالىق كوميتەتىنىڭ ءۋاجى دۇرىس. سونداي-اق, «التىنقۇم» جشس توراعاسى جۋىلماعان قۇمدى 200 تەڭگەدەن, ال 2000 تەڭگەدەن ارنايى جۋىلعان قۇمدى ساتتىق دەگەن ءۋاج ايتادى. جۋىلعان قۇمدى ساتۋ ءۇشىن وعان ارنايى رۇقسات, قوسىمشا سالىق تولەۋى كەرەك. ول جوق. سالىق كوميتەتى وسىنىڭ بارلىعىن ەسەپتەپ, شىققان ايىرماشىلىعىنا سالىق سالادى. ونى وندىرەدى جانە مۇنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, پايدا تاپتىڭىز با, سالىقتان دا قاشپاۋ كەرەك».
ارينە, كاسىپكەر ءا.ەرىمبەتوۆتىڭ بۇل جان كۇيزەلىسى كاسىبىنە دەگەن جاناشىرلىقتان تۋىنداپ وتىر. ەكى سۋديا ەكى ءتۇرلى شەشىم شىعارعاننان كەيىن كاسىپكەردىڭ ءارى-ءسارى كۇيدە قالعانى دا انىق. قاي سۋديانىڭ شەشىمى دۇرىس؟ جاقىندا ءابۋتالىپ ەرىمبەتوۆ جوعارعى سوتقا ارىزداندى. كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن جوعارعى سوت انىقتاپ بەرەدى دەگەن سەنىم بار.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
