دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا وزىندىك تۇزەتۋلەرىن ەنگىزگەن پاندەميا قىلمىس الەمىن دە وزگەرتتى. قىلمىستىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولىپ, قاشىقتان جاسالاتىن زاڭسىزدىقتار بەلەڭ الدى. ونلاين ساۋدا-ساتتىق قىزعان سايىن ينتەرنەتتەگى الاياقتىق تا ءورشي ءتۇستى. ينتەرنەت ارقىلى تاۋار ساتامىن دەپ, بار اقشاسىنان ايىرىلىپ قالعانداردىڭ سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. الاياقتار ينتەرنەتتە كەڭ تارالعان پلاتفورمالار ارقىلى تاۋار تاسىمالداۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ۇتىستار سەكىلدى ءتۇرلى جالعان ۇسىنىستارىن ايتىپ, ەندى ءبىرى وزدەرىن بانك قىزمەتكەرىمىن دەپ تانىستىرىپ تالايدى سازعا وتىرعىزىپ كەتىپ ءجۇر. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى سوڭعى ءبىر ايدا ەلىمىزدە 3500-گە جۋىق ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ تىركەلگەنىن حابارلايدى. ال ءىىم-ءنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, الاياقتىق قازىرگى تاڭدا جالپى قىلمىستىڭ 27 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بۇل قىلمىس ءتۇرى 6 347-دەن 8 441-گە دەيىن, ياعني 33 پايىزعا ارتقان. ال ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ءوسۋى ءتىپتى 139 پايىزعا جەتكەن. بىلتىر ەلىمىزدە 1700-گە جۋىق ينتەرنەت الاياقتىق تىركەلسە, بيىل بۇل سان 4 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. زاڭعا قايشى جۇمىس ىستەپ كەلگەن 1600-دەن استام سايت بۇعاتتالسا, ءىىم ەلىمىزدە زاڭسىز ينتەرنەت رەسۋرستاردىڭ ۇزىن سانى 2 مىڭنان اسىپ جىعىلادى دەيدى.
سول سەبەپتى دە عاسىرلىق تاريحى بار كريميناليستيكا سالاسىندا دا «كومپيۋتەرلىك كريميناليستيكا» دەگەن جاڭا ۇعىم پايدا بولدى. بۇل – ۆيرتۋالدى الەمدە دە قىلمىسكەردىڭ «قولتاڭباسى» قالادى دەگەندى بىلدىرتسە كەرەك. «كومپيۋتەرلىك كريميناليستيكا» دەگەنىمىز نە؟ بۇل سالادا IT مامانداردىڭ الار ورنى قانداي؟ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى قىلمىستاردىڭ جولىن كەسۋدە كريميناليستيكانىڭ ء«داستۇرلى» تۇرلەرى قانشالىقتى قولدانىلىپ ءجۇر؟ وسى سۇراقتارعا ەگجەي-تەگجەي جاۋاپ بەرگەن ءىىم جەدەل كريميناليستيكالىق دەپارتامەنتتىڭ كريميناليسى جاقسىلىق كورپەباەۆ ونلاين الاڭدا جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ دا ءىزى قالاتىنىن جوققا شىعارمادى.
«قازىرگى ۋاقىت – كومپيۋتەرلىك, اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامىعان كەزى. وسىعان وراي كوپتەگەن قىلمىس ءتۇرى ۆيرتۋالدى كەڭىستىككە قاراي ويىستى. بۇل كەڭىستىكتىڭ شەكاراسى جوق بولعاندىقتان ءبىر قىلمىس بىرنەشە مەملەكەتپەن بايلانىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان مۇنداي قىلمىستاردى اشۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى دا جەتىپ ارتىلادى», دەيدى كريميناليست مامان. دەپارتامەنت قىزمەتكەرى ينتەرنەت كەڭىستىكتە دە قىلمىسكەرلەردىڭ ءارتۇرلى ىزدەرى قالاتىنىن ايتادى. بۇل ىزدەردى دە سول باياعى كريميناليستيكا زەرتتەيدى. «مۇنداي سالا قازىرگى ۋاقىتتا «كومپيۋتەرلىك كريميناليستيكا» دەگەن اتاۋعا يە. جاڭا سالادا دا ءبىز ارتتا قالىپ وتىرعانىمىز جوق. بۇگىندە دەپارتامەنتتە IT سالاسىنىڭ ماماندارى قىزمەتكە الىنىپ, زەرتتەۋ تۇرلەرىنىڭ ادىستەمەسىن دايارلاۋدا» دەگەن ج.كورپەباەۆ كريميناليستيكا قىزمەتىنىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىر-سىرىنا دا توقتالدى.
«كريميناليست سوت-مەديتسينا عىلىمىنىڭ نەگىزدەرىن ءبىلۋى ءتيىس. ال كەيبىر كريميناليستيكالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا عىلىمدارىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى, «پوليگراف» قۇرالىنىڭ كومەگىمەن ارنايى پسيحوفيزيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن كريميناليست «پسيحولوگ» ماماندىعىن جەتىك ءبىلۋى قاجەت. بالليستيكالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن فيزيكا مەن حيميا عىلىمدارىن تولىق مەڭگەرىپ, زاڭدىلىقتارىن قولدانا ءبىلۋ كەرەك. دنق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋ بيولوگيا مەن باسقا دا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن تولىق مەڭگەرۋدى قاجەت ەتەدى», دەگەن مامان وقيعا ورنىن قاراۋ بارىسىندا ەگەر كريميناليستىڭ كوكجيەگى كەڭ, وي-ءورىسى دامىعان, ويلاۋ قابىلەتى وزگەشە بولسا, قىلمىستىڭ قالاي بولعانىن, قىلمىسكەردىڭ قانداي ءىس-قيمىل جاساعانىن, ونى انىقتاۋ جولىن بىردەن تابا بىلەتىنىن ايتادى. كريميناليست فوتوگرافيانىڭ دا قىر-سىرىن ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى بۇگىندە بۇل سالا دا تولىققاندى ءبىر باعىتقا اينالدى. وسى سالا ارقىلى الەمگە ايگىلى بولىپ وتىرعان فوتوگرافتار دا بار. «بەلگىلى ءبىر شەكتەۋگە كەلمەيتىن شىعارماشىلىق سالانى جان-جاقتى مەڭگەرىپ, ونى قىلمىستى زەرتتەۋدە قولدانا ءبىلۋ دە ۇلكەن ونەر», دەيدى ول.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق كريميناليستەر كوپتەگەن شەتەلدىڭ وسى سالاداعى ماماندارىمەن تاجىريبە الماسىپ, ءبىلىم-بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ كەلەدى. بۇل ماقساتتا ءتۇرلى وقۋ كۋرستارى دا ۇدايى وتكىزىلىپ تۇرادى. جاقىندا ءىىم جەدەل كريميناليستيكالىق دەپارتامەنتتىڭ قىزمەتكەرلەرى فرانتسياعا ارنايى بارىپ, زاماناۋي داكتيلوسوكوپيالىق باعدارلامانى مەڭگەرىپ كەلدى. ودان بولەك ينتەرپول ۇلتتىق ورتالىق بيۋروسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن كريميناليستيكانىڭ ءارتۇرلى سالالارى بويىنشا ونلاين فورماتتا كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر.
100 جىلدان ارتىق تاريحى بار «داكتيلوسكوپيا», ياعني قول ساۋساق ىزدەرىن زەرتتەۋ سالاسى دا بۇگىنگى تاڭدا كوپ وزگەرىسكە ۇشىراعان. قازىرگى تاڭدا «داكتيلوسكوپيامەن» شەكتەسىپ جاتقان «دەرماتوگليفيكا» سەكىلدى بولەك عىلىم پايدا بولۋدا. بىراق وسى سالانىڭ ءوزىن تەرەڭ زەرتتەپ, قىزىعۋشىلىق بىلدىرەتىن قازاقستاندىق كريميناليستەر از ەمەس. ولاردىڭ بىرقاتارى ءىىم جۇيەسىنەن دە تابىلادى.
ء«بىزدىڭ قىزمەت الەمدىك كريميناليستيكادان ارتتا قالىپ جاتقان جوق» دەگەن پوليتسيا پودپولكوۆنيگى بۇل سالاعا مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋدىڭ كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ماسەلەن, بيىلدان باستاپ «داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنومدىق تىركەۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. زاڭ اياسىندا الەمدەگى ەڭ دامىعان تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ, كريميناليستيكالىق ەسەپتەر تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلىپ, تسيفرلاندىرىلۋدا. بۇل دەگەنىڭىز ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كريميناليستيكالىق ءادىس-تاسىلدەر تولىعىمەن پايدالانىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
ينتەرنەت الاياقتىق القىمنان الىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن وزگە دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كوبەيگەن سايىن ءىت ماماندارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ال قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشكەرەلەيتىن كريميناليستەر اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنان ساۋاتتى بولسا, قوعامعا قيانات جاسايتىنداردى اۋىزدىقتاۋ ايتارلىقتاي جەڭىلدەرى ءارى جەدەلدەتىلەرى انىق. ءبىر عانا دەرەك كەلتىرە كەتەيىك. بيىل 9-15 تامىز ارالىعىندا ەل كولەمىندە Anti-Fraud جەدەل-الدىن الۋ ءىس-شاراسى ءوتتى. وپەراتسيانىڭ باستى كوزدەگەنى – اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالعان قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ. وسى ءىس-شارا كەزىندە «كومپيۋتەرلىك كريميناليستەردىڭ» كومەگىمەن بۇرىن جاسالعان 433 قىلمىستىڭ بەتى اشىلعان.
