ادەبيەت • 15 قىركۇيەك، 2021

جاقسىنىڭ اتى ولمەس...

105 رەت كورسەتىلدى

الاش ارىستارىنىڭ اراسىندا ەسىمى حالىققا كەڭىنەن تانىلماعانداردىڭ ءبىرى – جۇماعالي تىلەۋلين. ول قازاقتان شىققان العاشقى دارىگەرلەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ورىن­بوردا العاشقى حالىق اعارتۋ كوميسسارى بول­عاندا بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا قازاق تىلىندە بىرنەشە مەديتسينالىق كىتاپ جازعان جانە شەتەلدىك اتاقتى دارىگەر­لەردىڭ شىعارمالارىن قازاقشا اۋدارعان جان.

1923 جىلى ورىنبور قالاسىندا «دەنساۋلىق»، 1924 جىلى پەتروپاۆلدا «گيگيەنا»، 1926 جىلى ماسكەۋدە «جۇق­پالى ناۋقاستار مەن ولارعا قارسى قولدا­نى­لاتىن شارالار» اتتى كىتاپتار مەن 1927 جىلى قىزىلوردادا «گيگيەنا» اتتى مەدي­تسينالىق وقۋلىق جازىپ، باستى­رىپ شىعارعان. سونىمەن بىرگە ول اتاق­تى دارىگەرلەر – د.گلوبانىڭ «كوز اۋرۋى»، ە.مۋرا­لەۆيچتىڭ «مەرەز دەرتى»، ە.كلوتو­ۆانىڭ «قولداعى حايۋانداردان ادامدار­عا جۇعاتىن ناۋقاستار» اتتى شىعارما­لا­رىن تارجىمەلەپ، باستىرعان. اۋدارمالارى جوعارى ساپالى، قازاقتىڭ ۇعىمىنا قا­نىق، بىردەن تۇسىنۋگە بولادى. باسقاسىن ايت­پاعاندا از ۋاقىتقا حالىققا اۋاداي قاجەتتى وسىنشا كىتاپ شىعارعان ادامنىڭ ەڭبەگى كەڭەس وداعى جىلدارىندا الاش پارتياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى سەبەپتى ايتىلماي كەلدى. ءتىپتى تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا ونىڭ ەسىمى اتالا قويعان جوق.

جۇماعالي تىلەۋلين 1890 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىر­تاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەگە كەل­گەن. 1910 جىلى ومبىداعى اسكەري-فەلد­شەرلىك مەكتەپتى بىتىرگەن. ءوزى تۋعان وڭىردە بولعان «لوكتىر قۇسايىن» دەگەن ادامنىڭ شاكىرتى بولىپ، ادامدى قازاقتىڭ قارا ەمىمەن دە، ەۋروپالىق مەديتسينا ءىلىمى ارقىلى ەمدەۋدى دە بالا جاسىنان بويىنا سىڭىرگەن. ال الاش قوزعالىسى باستالعاندا ونىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولادى. ول الاش قوزعالىسىنىڭ بارلىق ءىرى قاي­راتكەرلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناستا بول­عان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاق» ولەڭى «قۋعىندالعاندا» قىزىل­جاردا ءبىر مىڭ داناسىن جاندارمەريادان جاسىرىپ قالعان دا جۇماعالي.

1913-1918 جىلدارى ول قىزىلجار قالا­سىنداعى ويازدىق اۋرۋحانادا دارىگەر بولىپ ىستەگەن. كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالعان. ونى ءبىزدىڭ توڭىرەكتەگى قازاقتار اراسىنان شىققان ديپلومدى تۇڭعىش دارىگەر دەپ تە اتاۋعا ابدەن بولادى.

1918 جىلى قىزىلجاردا «سوۆدەپ» ورناعاندا دارىگەر بولىپ جۇرگەن جۇماعالي تىلەۋليندى تۇرمەگە جابادى. سوندا ماعجان ءوزىنىڭ «گ-عا» دەگەن اتاقتى ولەڭىن جازىپ، تۇتقىنداعى جازىقسىز جولداسى جۇماعاليعا رۋحاني قۋات بەرگەن. وندا مىناداي جولدار بار:

«ارداقتى ەر!

ۇمىتىلماس ەتكەن ءىسىڭ،

كۇنى ەرتەڭ ايبىندى الاش جيناپ ەسىن،

كوكسەگەن كوپ زاماننان تىلەگىڭدى

جارىققا شىعارۋعا جۇمسار كۇشىن!».

بەرتىن جۇماعالي تىلەۋلين تۋرالى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايروللا مۇقانوۆ ورىس تىلىندە كولەمدى كىتاپ جازدى. جۋرناليستيكانىڭ اقتاڭگەرى سارباس اقتاەۆ اعامىز «انا ءتىلى» گازەتىنە كولەمدى ماقالاسىن شىعاردى. 2008 جىلى ءوزىمىز دە «ماعجان ولەڭىنىڭ كەيىپكەرى» دەگەن اتپەن «ەگەمەنگە» ماقالا شىعارعان ەدىك. كەيىن كوكشەتاۋلىق ارىپتەسىمىز بايقال ءبايادىل دە «وسى جۇرت جۇماعاليدى بىلە مە ەكەن؟» اتتى ماقالا باستىردى. قازىر كوكشەتاۋ قالاسىندا جۇماعالي تىلەۋليننىڭ اتىنا كوشە اتى بەرىلگەن. تەك پەتروپاۆل قالاسىندا ونىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ قولعا الىنباي تۇر.

وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعانداي جۋىردا پەتروپاۆل قالاسىندا جۇماعالي تىلەۋلين ەڭبەكتەرىنىڭ توتە جازۋدان كيريلل ارپىنە اۋدارىلعان جيناعى جا­رىق كوردى. ونى جەرگىلىكتى جۋرنا­ليست، ادەبيەتشى عالىم زارقىن تايشى­بايدىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق ارحيۆ قۇراستىرعان ەكەن. بۇل ەڭبەكتىڭ جا­رىق كورۋىنە اسىرەسە ارحيۆ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. جۇما­عالي تىلەۋليننىڭ جيناعىمەن قاتار ولار قىزىلجاردا 1918-1919 جىلدارى باسىلىپ تۇرعان «جاس ازامات» گازە­تىنىڭ دە كيريلل ارپىندەگى نۇسقاسىن جەكە كىتاپ ەتىپ، باستىرىپ شىعاردى. جۋىر­دا س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحا­نادا قىزىلجار جۇرتشىلىعىنىڭ زيا­لى قاۋىمى قاتىسقان جيىندا وسى ەكى كىتاپ­تىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعى­مەتوۆ تە ءسوز سويلەپ، «رۋحاني جاڭ­­عى­رۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اتقا­­رىل­عان بۇل يگى ىسكە العىسىن ءبىلدىردى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وبلىس باسشىسىنىڭ ەسىنە وسىنداعى مەديتسينالىق كوللەدج­گە جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى بۇرىنعى ءوتىنىشىمىزدى ەسكە سال­دىق. مۇنى جينالعان حالىق تا، عاني نىع­مەتوۆ تە قولدادى.

 

پەتروپاۆل

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تەڭىز تۇيسىگى

ونەر • كەشە

اڭشىلىق – اسىل ونەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار