1923 جىلى ورىنبور قالاسىندا «دەنساۋلىق», 1924 جىلى پەتروپاۆلدا «گيگيەنا», 1926 جىلى ماسكەۋدە «جۇقپالى ناۋقاستار مەن ولارعا قارسى قولدانىلاتىن شارالار» اتتى كىتاپتار مەن 1927 جىلى قىزىلوردادا «گيگيەنا» اتتى مەديتسينالىق وقۋلىق جازىپ, باستىرىپ شىعارعان. سونىمەن بىرگە ول اتاقتى دارىگەرلەر – د.گلوبانىڭ «كوز اۋرۋى», ە.مۋرالەۆيچتىڭ «مەرەز دەرتى», ە.كلوتوۆانىڭ «قولداعى حايۋانداردان ادامدارعا جۇعاتىن ناۋقاستار» اتتى شىعارمالارىن تارجىمەلەپ, باستىرعان. اۋدارمالارى جوعارى ساپالى, قازاقتىڭ ۇعىمىنا قانىق, بىردەن تۇسىنۋگە بولادى. باسقاسىن ايتپاعاندا از ۋاقىتقا حالىققا اۋاداي قاجەتتى وسىنشا كىتاپ شىعارعان ادامنىڭ ەڭبەگى كەڭەس وداعى جىلدارىندا الاش پارتياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى سەبەپتى ايتىلماي كەلدى. ءتىپتى تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا ونىڭ ەسىمى اتالا قويعان جوق.
جۇماعالي تىلەۋلين 1890 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1910 جىلى ومبىداعى اسكەري-فەلدشەرلىك مەكتەپتى بىتىرگەن. ءوزى تۋعان وڭىردە بولعان «لوكتىر قۇسايىن» دەگەن ادامنىڭ شاكىرتى بولىپ, ادامدى قازاقتىڭ قارا ەمىمەن دە, ەۋروپالىق مەديتسينا ءىلىمى ارقىلى ەمدەۋدى دە بالا جاسىنان بويىنا سىڭىرگەن. ال الاش قوزعالىسى باستالعاندا ونىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولادى. ول الاش قوزعالىسىنىڭ بارلىق ءىرى قايراتكەرلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاق» ولەڭى «قۋعىندالعاندا» قىزىلجاردا ءبىر مىڭ داناسىن جاندارمەريادان جاسىرىپ قالعان دا جۇماعالي.
1913-1918 جىلدارى ول قىزىلجار قالاسىنداعى ويازدىق اۋرۋحانادا دارىگەر بولىپ ىستەگەن. كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالعان. ونى ءبىزدىڭ توڭىرەكتەگى قازاقتار اراسىنان شىققان ديپلومدى تۇڭعىش دارىگەر دەپ تە اتاۋعا ابدەن بولادى.
1918 جىلى قىزىلجاردا «سوۆدەپ» ورناعاندا دارىگەر بولىپ جۇرگەن جۇماعالي تىلەۋليندى تۇرمەگە جابادى. سوندا ماعجان ءوزىنىڭ «گ-عا» دەگەن اتاقتى ولەڭىن جازىپ, تۇتقىنداعى جازىقسىز جولداسى جۇماعاليعا رۋحاني قۋات بەرگەن. وندا مىناداي جولدار بار:
«ارداقتى ەر!
ۇمىتىلماس ەتكەن ءىسىڭ,
كۇنى ەرتەڭ ايبىندى الاش جيناپ ەسىن,
كوكسەگەن كوپ زاماننان تىلەگىڭدى
جارىققا شىعارۋعا جۇمسار كۇشىن!».
بەرتىن جۇماعالي تىلەۋلين تۋرالى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايروللا مۇقانوۆ ورىس تىلىندە كولەمدى كىتاپ جازدى. جۋرناليستيكانىڭ اقتاڭگەرى سارباس اقتاەۆ اعامىز «انا ءتىلى» گازەتىنە كولەمدى ماقالاسىن شىعاردى. 2008 جىلى ءوزىمىز دە «ماعجان ولەڭىنىڭ كەيىپكەرى» دەگەن اتپەن «ەگەمەنگە» ماقالا شىعارعان ەدىك. كەيىن كوكشەتاۋلىق ارىپتەسىمىز بايقال ءبايادىل دە «وسى جۇرت جۇماعاليدى بىلە مە ەكەن؟» اتتى ماقالا باستىردى. قازىر كوكشەتاۋ قالاسىندا جۇماعالي تىلەۋليننىڭ اتىنا كوشە اتى بەرىلگەن. تەك پەتروپاۆل قالاسىندا ونىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ قولعا الىنباي تۇر.
وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعانداي جۋىردا پەتروپاۆل قالاسىندا جۇماعالي تىلەۋلين ەڭبەكتەرىنىڭ توتە جازۋدان كيريلل ارپىنە اۋدارىلعان جيناعى جارىق كوردى. ونى جەرگىلىكتى جۋرناليست, ادەبيەتشى عالىم زارقىن تايشىبايدىڭ باستاماسىمەن وبلىستىق ارحيۆ قۇراستىرعان ەكەن. بۇل ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە اسىرەسە ارحيۆ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. جۇماعالي تىلەۋليننىڭ جيناعىمەن قاتار ولار قىزىلجاردا 1918-1919 جىلدارى باسىلىپ تۇرعان «جاس ازامات» گازەتىنىڭ دە كيريلل ارپىندەگى نۇسقاسىن جەكە كىتاپ ەتىپ, باستىرىپ شىعاردى. جۋىردا س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا قىزىلجار جۇرتشىلىعىنىڭ زيالى قاۋىمى قاتىسقان جيىندا وسى ەكى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆ تە ءسوز سويلەپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اتقارىلعان بۇل يگى ىسكە العىسىن ءبىلدىردى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وبلىس باسشىسىنىڭ ەسىنە وسىنداعى مەديتسينالىق كوللەدجگە جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى بۇرىنعى ءوتىنىشىمىزدى ەسكە سالدىق. مۇنى جينالعان حالىق تا, عاني نىعمەتوۆ تە قولدادى.
پەتروپاۆل
