ادەبيەت • 12 قىركۇيەك، 2021

قۇبىلىس

362 رەت كورسەتىلدى

 

 جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، 1979 جىلى اقىن قايتىس بول­عاننان كەيىن جارىق كورگەن ءبىر عانا ء«ومىر-وزەن» كىتابىنىڭ كولەمى (14 جارىم باسپا تاباق) كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن بەس كىتابىنىڭ كولەمىنە پارا-پار ەكەن. كوزى تىرىسىندە شىعارعان اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ەڭ ۇلكەن كىتابى «قۇدىرەتتى كومەديانىڭ» اۋدارماسى مەن تاڭدامالىسى ء«ومىرداستان» عانا ەكەن. ء«ومىرداستاننىڭ» ءوزى ولەرىنەن ءبىر اي بۇرىن عانا جارىق كوردى، سوندىقتان ونى جۇرت اقىن قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ وقى­دى. سوعان قاراعاندا، «تاعدىردىڭ ءبىر جا­رىت­پاي-اق قويعانى-اي!» – دەگەندى اقىن اق­شا­عا عانا قاتىستى ەمەس، پەيىلگە دە جا­رى­ما­عاندىقتان ايتقان بولۋ كەرەك».

 (سوڭى. باسى 171-نومىردە)

2001 جىلى «جالىن» باسپاسى اقىن مۇ­راسىنىڭ ەر-تۇرمانىن تۇگەندەپ، ءار قاي­سىسىنىڭ كولەمى 20 باسپا تاباقتان اساتىن ءتورت تومدىعىن وقىرمانعا ۇسىندى. جانى جىبەكتەي نازىك ليريكتىڭ قۇدىرەتتى قالامىنان تۋعان شىعارمالارىنىڭ ءبارى وسى ءتورت تومدىقتا قامتىلدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، مۇقاعاليدىڭ ارتىنا قالدىرعان ادەبي مۇراسىنىڭ كولەمى 80 باسپا تاباقتان اسىپ تۇسەدى. سوندا جىر سۇلەيىنىڭ كەم دەگەندە الپىس باسپا تاباقتاي شىعارماسى كوزى تىرىسىندە جارىق كورمەگەن بولىپ شىعادى. ءتىپتى ودان دا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. اقىننىڭ قىزى شولپان جازۋشى، جۋرناليست قانات تىلەۋحانعا بەرگەن سۇحباتىندا جەتپىسىنشى جىلدارى اكەسىنىڭ باسپاعا بەرگەن ءبىر توم ولەڭدەرىنىڭ ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ، سول كۇيى تابىلماي كەتكەنىن ايتىپ بەردى. ءساتى ءتۇسىپ سويلەسكەن كەزىمدە بۇل دەرەكتى ۇلى جۇلدىز دا راستادى. بىلسەڭىز ايتىڭىزشى، مۇقا­عاليمەن ءبىر داۋىردە ءومىر سۇرگەن اقىن­داردىڭ ىشىندە وسىنشاما مول شىعار­ما­سى كوزى تىرىسىندە جارىق كورمەگەن كىم­دەر بار؟ مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 70 جىلدىعىنا وراي ءىشى-سىرتى ادەمى بەزەن­دىرى­لىپ، وقىرمان يگىلىگىنە اينالعان كى­تاپ­تارعا جازعان بەكسۇلتان اعامىزدىڭ العى­سو­زىنەن ۇققانىمىز، بۇل ءتورت تومدىق تا اقىننىڭ ارتىنا امانات ەتىپ قالدىرعان بۇكىل شىعارمالارىن تولىق قامتي الماپتى. «قولىمىزعا سان قيلى سەبەپتەرمەن تۇس­پەي قالعان، نازارىمىزدان تىس قالعان ءالى دە شىعارمالارى، جازبالارى تابىلىپ قا­لار. ونىڭ ءار ءسوزى الدەبىر شىندىقتىڭ بەتىن اشا كەتۋى مۇمكىن. مۇقاعاليدىڭ اقىن­دىعى، شىعارماشىلىق عۇمىرى ءالى جان-جاقتى زەرتتەلە قويعان جوق، ءالى تەك ج­ي­ناقتالۋدا».

تولىق بولماسا دا اقىننىڭ نەگىزگى شىعارمالارى قامتىلعان ءتورت تومدىقتىڭ قو­لىمىزعا تيگەنىنە دە تابانى كۇرەكتەي جي­ىرما جىل وتە شىقتى. قۇدايعا شۇكىر، توق­سانىنشى جىلدارداعى بايتال تۇرماق باس قايعى بولعان، كىتاپ وقىماق تۇگىل، تا­ما­عىمىزدى تابا الماي قينالىپ، «تار جول تايعاق كەشكەن» كۇندەر ارتتا قال­دى. 

بۇگىندى تاڭدا بيلىكتىڭ تەسىك قالتاسى بۇ­­تىندەلىپ، ۇكىمەتتىڭ رۋحاني سالاعا، ونىڭ ىشىن­دە ادەبيەتكە دە كوڭىل ءبولىپ، قام­قور­لىق تانىتا باستاعانى ءسونىپ بارا جات­قان ءۇمىتىمىزدى قايتا جاققانداي بولدى. ەن­دى­گى جەردە، كەزىندە جاقسى باستالىپ، قارجى تاپ­شىلىعىنىڭ كەسىرىنەن ورتا جولدا تۇ­را­­لاپ قالعان مۇقاعاليتانۋعا بايلانىس­تى جۇمىستار قايتا قولعا الىنىپ، قايتا جان­­دانسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سەنىم كۇشتى، رۋح مىقتى، نيەت ءتۇزۋ بولسا، الىن­باي­­تىن قامال جوق.

اقىن قايتىس بولعاننان بەرى وتكەن جارتى عاسىرعا تاياۋ مەزگىل ىشىندە مۇقاعالي شى­عارماشىلىعى جان-جاقتى سارالاندى ما؟ اندرە مورۋا، ستەفان تسۆەيگ، رومەن روللانداردىڭ بار ىنتا-جىگەرىن سالىپ بايرون، بالزاك، تولستويلاردىڭ تۋىن­دىلارىن تالداعان ەڭبەكتەرىندەي قۇند­ى كىتاپتار ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە مۇ­­قا­ع­اليعا بايلانىستى جازىلدى ما؟ يۆان ءبۋنيننىڭ «تولستويدىڭ ازاتتانۋى» سياقتى ءوز ۇستازىن ساعىنىپ جازعان ەسسە­سىندەي شىعارمالار اقىننىڭ كوزىن كور­گەن ىنىلەرىنىڭ قالامىنان تۋدى ما؟ قىرىق بەس جىل ىشىندە ساحنالانعان ءبىر-ەكى درامالىق قويىلىمدا مۇقاعالي بەينەسى قان­شالىقتى جان-جاقتى اشىلدى؟ ءوز ۇل­تىنىڭ ادەبيەتىن حالقىنا تانىتۋ ءۇشىن ورىستىڭ رەجيسسەرلارى، ستسەناريستەرى جىلت ەتە قالعان تالانتتارىنا دەيىن اياعىن جەرگە تيگىزبەي كوككە كوتەرىپ، كوركەم فيلم­­دەردى ايتپاعاندا، تۇتاس سەريالدار ءتۇ­سى­رىپ تاستادى. ال ءبىز بيىل عانا، ايتەۋىر اۋپى­رىمدەپ ءجۇرىپ، جازۋشى جۇسىپبەك قور­عاس­بەكتىڭ جازعان ستسەناريى بويىنشا مۇ­قا­عالي تۋرالى ارەڭ دەگەندە ءبىر كوركەم فيلم تۇسىردىك-اۋ!

ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەندى ءبىز باسقالارعا قاراعاندا ءجيى ايت­قاندى ۇناتاتىن ەلمىز. ءجيى اۋىز­عا ال­عانىمىزبەن، كوپ جاعدايدا ءبىزدىڭ ءسو­زى­مىز بەن ءىسىمىزدىڭ قابىسپاي جاتا­تى­نى وكىنىشتى. ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى جۇ­رە­گىڭىزگە اۋىر الا كورمەڭىز، بىراق، ءدال قازاق­تارداي كوزى تىرىسىندە ارعىماقتان گورى ما­س­تەكتى قۇرمەتتەپ، ولگەننەن كەيىن دە ۇلى تالانت­تاردان حالقىنىڭ ماحابباتىن قىز­­عا­نىپ، نەشە ءتۇرلى سوزدەردىڭ قولام­تا­سىن قوز­دى­را­تىن باسقا جۇرتتى ءوز باسىم بىل­مەي­مىن.

زادى، كەز-كەلگەن ەلدىڭ ءوز ۇلتىنىڭ كە­مەڭگەرىنە، عۇلاما عالىمىنا، كورنەكتى قاي­راتكەرىنە، سىرشىل سۋرەتكەرىنە، تالانتتى اقىنىنا كورسەتەتىن قۇرمەتىنە قاراپ، سول حالىقتىڭ مادەنيەتىن بايقاپ، زيالى قاۋىمىنىڭ وي-ورەسىن تانىپ، ادام­گەرشىلىك پاراساتىن باعالاۋعا بولادى. بالزاك دۇنيە سالعانداعى فران­تسۋز­داردىڭ جۇرەگىن جىلاتقان گيۋگونىڭ نەمەسە پۋشكيننىڭ قايعىلى قازاسىنان كەيىن بىر­نەشە جىلدان سوڭ ەل الدىندا سويلەگەن دوس­توەۆسكيدىڭ ءسوزىن ەسىڭىزگە ءتۇسى­رىپ كورى­ڭىز­شى. دانىشپان گيۋگو «بالزاك ۇلى­لار­دىڭ – ەڭ العاشقىسى، تاڭ­داۋ­لى­لاردىڭ – ەڭ ۇزدىگى» دەسە، كەمەڭگەر دوستوەۆسكي ورىستىڭ ۇلى اقىنىن اۋليەگە تەڭەپ «پۋش­كين وزىمەن بىرگە و دۇنيەگە ۇلى جۇم­باقتى الىپ كەتتى» دەگەن جوق پا ەدى. مادەنيەتى بيىك ەلدەردەگى ۇلى اقىنداردىڭ ءبىر-بىرىنە كورسەتەتىن ءىلتيپاتى ءسۇيسىندىرىپ قانا قويماي، ولاردىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە دەگەن ىقىلاسىڭدى، شىعارمالارىن وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعىڭدى وياتادى. 

قۇدايىم-اۋ! ءدال بۇگىنگىدەي، ۇساق­تالىپ كەت­پەي تۇرعانىمىزدا بىزدە دە مۇنداي كىسى­لىك، كەسەك مىنەز بولدى عوي. بولدى. «قا­زاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباەۆ. ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زا­ماندا قازاق دالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق» (احمەت بايتۇرسىنوۆ)، «ماعجان – كۋلتۋراسى زور اقىن» (جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ)، «ات تۇيا­عىن تاي باسار دەگەن ءسوز كوركەمونەر دۇ­نيەسىنە جۇرمەيدى. بۇدان بىلاي مۇح­تار­دىڭ ورنىن وزىنەن قالعان اسىل مۇراسى عانا تولتىرادى. مۇحتار بىزگە ورنىن قال­­دىرعان جوق» (عابيت مۇسىرەپوۆ) دەپ ۇلى­لارىمىزدىڭ دارالىعىن جازباي تا­نى­عان، قازاقى بولمىسىمىزداعى تولى­باي سىنشىلىقتىڭ قۇدىرەتى قازىر قايدا كەتتى؟

ۇلى اقىندى قاپىسىز تانىپ، شىن باعاسىن بەرە ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلىلىق ەكە­نىن بىلە تۇرساق تا، «وزىمەن بىرگە و دۇ­نيە­گە ۇلى جۇمباقتى الىپ كەتكەن» مۇ­قا­ع­­ا­ليى­مىز تۋرا­لى وسىنداي پارا­ساتتى ءسوزدى ايتۋعا تۋرا كەلگەندە، نەگە بۇگىن ءبىز­دىڭ كەجەگەمىز كەيىن تارتا بەرەدى؟ نەگە بۇگىنگى ءبىزدىڭ مۇقاعالي تۋرا­لى ءسوزىمىز ۇلى اقىننىڭ اراق ىشكەنىن وسەك­­تەپ، ىشكەن-جەگەنىن تۇگەندەگەن، پەن­دە­شىلىك پىش-پىش اڭگىمەلەردىڭ اۋلاسىنان ۇزاپ كەتە الماي ءجۇر؟ قۇداي ءۇشىن، اي­تى­ڭىز­شى نەگە؟

شىن مانىسىندە دە مۇقاعاليداي قۇبى­­لىس­تىڭ باعالانباۋى، كولەمى بىر­نەشە توم­نان اساتىن ولەڭدەرىنىڭ كوزى تىرىسىندە جا­رىق كورمەي، ءجىبى ءتۇزۋ ءبىر جىر جيناعىن شى­عارىپ بەرە الماعان پەندەشىلىگىمىز، جۇ­­مىسسىز قالدىرىپ، شاقشاداي باسىن ش­ا­راداي ەتىپ قويعان وسالدىعىمىز اقىن ول­گەننەن كەيىن ءبىزدى ويلاندىرۋعا، ۇيالتۋعا ءتيىس-تۇعىن. بىراق ءبارى كەرىسىنشە بولىپ، ۇيا­لۋدىڭ ورنىنا ءبىز قازىر «مۇقاعالي ەش­كىمنەن قىسىم كورگەن جوق، جاعدايى جاق­سى بولدى، كىتابى جىل سايىن شىعىپ تۇردى» دەگەن ماعىناداعى ءسوزدىڭ ساۋمالىن ساپىرىپ، انت-سۋ ءىشىپ اقتالىپ جاتىرمىز. شىندىعىندا دا جاعدايى جاقسى بولسا، نەگە ول تىرشىلىكتەن ءتۇڭىلىپ، اقىر سوڭىندا اۋىر ءحالىن تاپىشتەپ ءتۇسىندىرىپ، شاراسىزدىقتان قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆقا حات جازدى. 

تاۋەكەلى سارقىلىپ، جاقسىلىقتىڭ سوڭ­عى ساۋلەسىنەن ۇمىتتەنگەن مۇقاعاليدىڭ ءوز حا­تىندا قوناەۆتىڭ الدىندا اقتالۋعا تى­رىسپاي، ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتەردى جاسىرماي بايانداعان ادالدىعى سۇيسىن­دى­رەدى. «مەن ءوزىمنىڭ وزەكتى ورتەگەن وكى­نىش­تى سالدىر-سالاق ءومىرىم تۋرالى، تۋعان ادەبيەتكە قالاي كەلگەنىم تۋرالى، ون ەكى جىل بويى قازاق كەڭەس جىرىنا نە قوس­قا­نىم تۋرالى، تىرشىلىگىمدە (ايتە­ۋىر شى­عار­ماشىلىق تا ەمەس) سۇيىنگەن جانە كۇيىنگەن ساتتەرىم تۋرالى ايتقىم كە­لە­دى...». «1973 جىلى وقىعىم كەلىپ، تىلەك بىلدىرگەنىمدە قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى مەنى ماسكەۋدەگى جوعارى ادەبي كۋرس­قا جىبەردى، دەگەنمەن كەيبىر ءوز باسىم­دا­عى جەكە كەمشىلىكتەرىمە بايلانىستى وقۋدى جالعاستىرا المادىم...». «با­رىنە دە داريعا اقىن جۇرەك كىنالى. ايتسە دە با­رىمدى سالىپ، ەڭبەكتەندىم. ءبارى­بىر جەڭىل ەمەس ەدى. قول قالامنان قالت ەت­كەندە جاعالاعان جاعىمپاز دوستارمەن، ءدال­دۇرىش اقىندارمەن ىشە باستادىم. ولار­دىڭ ىرقىنا قالاي تۇسكەنىمدى باي­قا­ماي قالعاندايمىن. ءالسىن-ءالسىن مەنىڭ سەرىلىك ءومىرىم باستالدى. ءوزىم ۇياتتان ورتەنىپ تۇرسام دا، قۇرداستارىمنىڭ ءسال قۋانىشتارىنا سىلتەيتىن بولدىم. ىشكەنىمدى جاسىرمايمىن، بىراق ۇيىمە دە، باسقالاردىڭ كۇيىنە دە زيان كەلتىرگەن جوقپىن، ال رۋحاني جاعىن قايدام؟! بال­كىم، مەنىڭ قامىمدى جەگەندەر بولعان شى­عار، ءوز-ءوزىمدى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورە تۇ­رىپ، الدەنەگە قورىناتىن بولدىم. وسىن­داي ساتتەردە ءوز ويلارىممەن وڭاشا­دا قالىپ، پوە­زيا پىرىنە سىيىناتىن ەدىم. ايلاپ جازۋ ستولىنىڭ جانىندا تاپجىلماي وتىر­دىم. تەك، جىر عانا مەنىڭ جانىما داۋا بولىپ، دەرتىمدى ەمدەدى. ول ماعان ادال، تازا قىزمەت ەتتى. مەن دە وعان قا­رىز­دار بولىپ قالعانىم جوق.»

مۇقاعاليدىڭ بار قاسىرەتىن بايانداپ جازعان حاتىنان ۇققانىمىز دەر كەزىندە ۋا­قىتىلى جارنا تولەمەگەندىكتەن سوكپ قا­تارىنان شىعىپ قالعان. ارينە، ءدال قازىر ءبىز­دىڭ قوعامدا پارتيا قاتارىندا بول­عان­نىڭ، بولماعاننىڭ ەش ماڭىزى جوق. ال كەڭەس زامانىندا پارتيادان شىعارىلۋ كەلەشەگىڭدى تاس-تالقان ەتەتىن – ۇلكەن تراگەديا. پارتيا قاتارىندا جوق ادامعا جۇرت قىلمىسكەردەي قارايتىن.

اڭگىمەنى رەت-رەتىمەن باياندايتىن بول­ساق، وسىنداي قيىن جاعدايعا قالاي ۇشى­راعانىن اقىن ءوز حاتىندا قوناەۆقا سو­قىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن مازالاپ، ۇزاق جىلدار بويى جانىن جەگىدەي جەگەن ۋايىم-قايعىسىن ايتىپ حات جازۋعا اقىن العاشقىدا باتا الماپتى.

حاتىنىڭ باسىندا ول قاراپايىم شار­ۋا­­نىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنىن تىل­گە تيەك ەتىپ، سوعىس كەزىندە اۋلەتىنىڭ قان­­داي قيىنشىلىقتى باسىنان كەشكەنىنە قىس­­­قاشا توقتالادى. اكەسى 1942 جىلى قان ماي­داندا قازا تاۋىپ، ارتىندا كارى شە­شە­سى، ايەلى مەن ءۇش ۇلى قالعان.

ينتەرناتتا ونجىلدىقتى بىتىرگەننەن كەيىن وتباسىنىڭ اۋىر تۇرمىسى قولباي­لاۋ بولىپ، مۇقاعالي جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان. قارا شا­ڭى­راقتىڭ جالعىز تىرەۋى ءوزى بول­عان­دىق­تان، امالسىزدان ءتۇرلى قىزمەتتەردى اتقا­رىپ، بىرنەشە جىل جەتى جىلدىق مەكتەپتە ۇس­تازدىق ەتكەن. ۇيلەنىپ، بالالى-شاعالى بول­عان.

1962 جىلى مۇقاعاليدىڭ ومىرىندە تاع­­دىرىن تىعىرىققا تىرەگەن جاڭا قيىن­دىق­تار باستالعان. اۋداندار قوسىلىپ، اقىن تۋعان ۇجىمشار ەكى شاقىرىم جەر­دە­گى جاڭا قونىسقا كوشىرىلەدى. ءوز ءۇيىڭدى قي­راتىپ، جاڭادان شاڭىراق تۇرعىزۋ كىم-كىمگە دە وڭاي ەمەس. قولى ۇزىن ەمەس، جاع­دا­يى تومەن جاندارعا ەكىباستان.

اۋدان ىرىلەنگەن سوڭ ءبىراز قىزمەت تە قىس­قارىپ، مۇقاعالي جۇمىسسىز قالا­دى. قايتپەك كەرەك؟ ايەلى، ءتورت بالاسى، اناسى مەن ءىنىسىن اسىراۋدىڭ قامىن قا­راس­تىرعان بولاشاق اقىن تاۋەكەلدىڭ ار­قا­نىمەن بەلىن بۋىپ، استاناعا اتتانىپتى. وتىز سومعا قالادان ءبىر بولمەنى جالداپ، تىرشىلىك قامىن جاساۋعا كىرىسىپ «سو­تسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ادەبي قىز­مەتكەر بولىپ تۇرادى. ايەلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى بولسا دا مەك­تەپتەردەن جۇمىس تابىلماي قويادى. جا­لعىز ادامنىڭ تابىسى جەتى بىردەي جان­دى اسىراۋعا جەتپەي، مۇقتاجدىقتان مۇ­قا­عاليدىڭ تۇرمىسى اۋىرلاعان ۇستىنە اۋىرلاي بەرەدى.

تىرشىلىكتىڭ تارتقىزعان تاۋقىمەتى ازداي، التىنشى سىنىپتا وقيتىن ۇلكەن قىزى اپات­قا ۇشىراپ قازا تابادى. تاعدىردىڭ تالكەگى مۇنىمەن دە بىتپەي، ءبىرىنشى مامىر مەرەكەسى قارساڭىندا اۋىلىنا كەتىپ، ءۇش كۇن كەشىككەنى ءۇشىن اقىندى جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەدى. باسىنا بۇرىنعىدان دا بەتەر اۋىر كۇندەر تۋعان بەيباق ورمانداي تەڭسەلىپ، نە ىستەرىن بىلمەي قاپالانادى.

«سوتسياليستىك قازاقستانداي» بەدەل­ءدى باسىلىمنان كەتكەننەن كەيىن قىز­مەت­كە ورنالاسۋ دا وڭاي بولمايدى. الايدا، كەلە­شەكتەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن اقىن بو­يىنداعى قۇداي بەرگەن قابىلەتىنە سەنىپ، ءبىر­جولا شىعارماشىلىققا دەن قويادى. حال­قىنا بىرنەشە جىر جيناعىن ۇسىنىپ، جازۋ­شى­لار وداعىنا مۇشەلىككە وتەدى.

ءبىرىنشى باسشىعا جازعان حاتىندا اقىن كە­زىندە جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپارا­تىڭ­دا دا، "جۇلدىز" جۋرنالىندا دا قىز­مەت ەتكەنىمەن، ارىپتەستەرىنىڭ قارىم-قاتى­ناسىنان ۇنەمى سالقىندىق سەزىپ كەل­گەنىن جاسىرماي ايتادى. حاتىنىڭ سوڭىن «ار­داقتى ديماش اعا! مەن قىرىق ەكى جاسقا تولىپ، جان تىنىشتىعىن باس­قا تا­راپتان ىزدەگەنىمدى ءتۇسىندىم. وزىمە-ءوزىم كەلىپ، كىنامدى جۋىپ-شايىپ، ءوز اقى­ماق­تىعىمنان جوعالتقانىمدى قال­پى­نا كەلتىرۋگە كومەكتەسىڭىز. اجال الدىندا تۇر­­عاندايمىن، قۇتقارا كورىڭىز!» دەگەن ايا­­نىشتى تۇيىنمەن اياقتايدى.

مۇقاعاليدىڭ شاراسىزدىقتان جازعان سوڭعى حاتى اقىن تاعدىرىنىڭ اۋىر بول­عا­نىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ سوعان قاراماستان، ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ ونى مو­يىنداعىمىز كەلمەي، شىندىقتى
مويىن­داۋدان تايساقتاي بەرەتىنىمىزدىڭ سەبەبى نە؟ وندا تۇرعان نە بار؟ ادامزاتتى شىعارمالارىنا تا­بىن­دىر­عان، الەمنىڭ ۇلى اقىندارى ەميلي ديككينسون، ەدگار پو، دجون كيتستەردىڭ تالانتى دا ولگەننەن كەيىن مويىندالدى ەمەس پە؟ ال ءبىز قازاقتار كوزى تىرىسىندە قاي اقىنىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلىپ، تالانتىن تامىرشىداي تاپ باسىپ، تاني الىپ ەدىك.

بۇگىنگى تاڭدا كوپ ايتىلىپ، ءجيى تال­قى­لانىپ، داۋ-دامايعا ۇلاسىپ، ادەبي ور­تانىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ جات­قا­نىنا قاراماستان، ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەندى ونداعان جىلداردان كەيىن، مۇقاعالي مۇ­را­­سى جالعىز قازاقتىڭ عانا ەمەس، شەكس­پير مەن بايرونداردىڭ تۋىندىلارىنداي بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگىنە اي­نال­عاندا، مۇنداي اڭگىمەلەردىڭ ماڭىزى بول­ماي قالادى. مىسالى، ءبىز، قاراپايىم ادامدار ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىن» نەمەسە سەرۆانتەستىڭ «دون كيحوتىن» ءسۇي­سى­نىپ وقىعانىمىزدا، ەكى ءىرى تالانتتىڭ ءوز تۋىندىلارىن قانداي قيىن جاعدايدا ءجۇ­رىپ جازعانىن مۇلدە ەسىمىزگە المايمىز دا عوي. ءدال سول سياقتى مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ، عاجايىپ دۇنيەلەر جازعان گە­تەنى ءبىز «جاس ۆەرتەردىڭ قاسىرەتى»، «فاۋست»، «باتىس-شىعىس ديۆانى» ت.س.س. شى­­عارمالارى ارقىلى قالاي باعالاساق، كە­­لەشەكتە كەكىلباەۆتى تاپ سولاي بيلىككە قىز­مەت ەتىپ، باراقات تىرشىلىك كەشكەنىنە قاراپ ەمەس، «شىڭىراۋ»، «بايگەتورى»، «اڭىزدىڭ اقىرى» سياقتى عاجايىپ تۋىن­دى­­لارى ارقىلى عانا باعالايتىن بو­لامىز.

پەندەشىلىك تىرلىككە قاتىستى دۇنيە­لەر­دىڭ ءبارىن دە ۋاقىت تىپ-تيپىل ەتىپ جويىپ جىبەرەدى. ءبارىن دە ۇمىتقىزادى. مارتەبەلى ۋاقىتتىڭ كۇشى جەتپەيتىن جال­عىز قۇدىرەت بار، ول اقىندىق جۇرەكتەن تۋعان - ۇلى شىعارمالار. ەندەشە، قى­سىر سوزگە قۇمارتىپ، پەندەشىلىك ارزان اڭگىمەلەردى الدانىشقا اينالدىرا بەرمەي، ەندىگى جەردە مۇقاعاليدىڭ ۇلى تۋىندىلارىن تالداعان عىلىمي ەڭ­بەك­تەردىڭ، مونوگرافيالاردىڭ، كىتاپ­تار­دىڭ جازىلۋىنا جاعداي جاساپ، كينو­تۋىن­دىلاردىڭ تۇسىرىلۋىنە مۇم­كىن­دىك تۋعىزۋ قاجەت. كارتينالار سالى­نىپ، تالان­تىنىڭ كۇردەلى تابيعاتى ءتۇر­لى قىرى­نان زەرتتەلگەن، اقىندىق بولمى­سىن­­داعى قايشىلىقتار جان-جاقتى اشىل­عان درامالىق قويىلىمدار ساحنالانىپ، كورە­ر­مەندەردىڭ ءوز مۇقاعاليىن تابۋىنا كومەك­تەسۋىمىز كەرەك.

ارينە، مۇقاعاليدان ابىزدىڭ، كۇرەس­كەر­دىڭ، قايراتكەردىڭ بەينەسىن سومداپ تىراشتانۋدىڭ قاجەتى شامالى. حان-ءتا­ڭى­رىنىڭ مۇزبالاعى ار الدىندا شىنىن اي­تىپ اقتالعاندا، ءوزىن ۇنەمى دار الدىندا تۇرعانداي سەزىنىپ، ءوز بويىنداعى كەم­شىلىكتەردى دە جاسىرماي ايتا بىلگەن، جۇ­رە­گى تازا - ادال اقىن.

 وزىمنەن ءوزىم اسا الماي،

ء وزىمدى ءوزىم باسا الماي،

 اۋىزدىق سالعان اساۋداي،

 بارار جەر، باسار ءىزىم جوق،

 بۇعالىقتان بوسانباي،

 بايلاۋدا تۇرام قاشانعى-اي!

 

 وزىممەن ءوزىم الىسىپ،

 بولمايتىن جەردە قارىسىپ،

 جانى يگى جاقسى جانداردىڭ

 جاعاسىنا جابىسىپ،

 جاماندىقپەنەن تابىسىپ،

 جابىلارمەنەن جارىسىپ،

 سەكىلدى كۇندەس ابىسىن،

ء ولاپات مەنىڭ نامىسىم.

 

ء وزىمدى-ءوزىم تانىماي،

 وزگەگە كوڭىل جارىماي،

 جاقسىلىعىما قورىماي،

 جاماندىعىما نالىماي،

 تاۋىققا شاشقان تارىداي

 تاۋسىلار بولدى شارۋا-اي!

 

 وزىممەن ءوزىم ءجۇز جىرتىپ،

 وزىمە ءوزىم مۇز بۇركىپ،

 وزىمنەن وسكەن پالۋانعا

ء وز موينىمدى ءۇزدىرتىپ،

 تابىنتقان مەنى تاعدىر-اي،

 وزگەگە كوزدى ءسۇزدىرتىپ!..

جۇرەگىنىڭ ينەدەيىن تازا ەمەستىگىن جاريا ەتكەن كەمەڭگەر ابايدان كەيىن شىن­دىعىن جاسىرماي ايتىپ، ءوزىن-ءوزى اشكە­رە­لەۋ­دەن قورىقپاعان مۇقاعاليدان باسقا قانداي اقىندى بىلەسىز. 1972 جىلى، ياعني، قىرىقتىڭ قىرقاسىنان اسقان شاعىندا جىر الىبىنىڭ جۇرەگىندە تۋعان وسى ولەڭ مۇ­قاعاليدىڭ بويىندا اقىندىق قابى­لەت­تەن بولەك، اۋليەلىك قاسيەتتەردىڭ دە بولعانىن ايعاقتايدى.

اۋليەلىك قۇدايدىڭ نازارى تۇسكەن ادام­­دارعا عانا قونادى. اراب تىلىنەن ەن­گەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قاسيەتتى دەگەن ۇعىم­دى بىلدىرەدى. بۇل ءسوز قۇران كارىمدە اللا مەن پايعامبارعا قاتىستى جەبەۋشى، جارىل­قاۋشى دەگەن ماندە دە كەزدەسەدى. ال حاديستەردە جاقىن بولۋ دەگەن ماعىنادا، ياعني، ءۋالي - اللاعا جاقىن، دوس، اللانىڭ مەيىرى تۇسكەن دەگەن ۇعىمدا ۇشىراسادى.

بويىندا اۋليەلىك قاسيەت بار تۇلعا جۇرەگىن تازا ۇستاپ، وزگەلەردەن گورى ءوز بو­يىن­داعى كەمشىلىكتەرگە كوبىرەك ءۇڭىلىپ ۇل­كەن جاڭالىق اشادى، اللاعا جاقىنداي ءتۇ­سىپ، مۇلدە باسقا تۇرگە ەنەدى.

قاپەلىمدە بايقاماي جۇرگەمىن بە؟

قانات ءبىتىپ كەلەدى كۇننەن-كۇنگە.

مىنا ومىردەن ءبىر كەتىپ،

ءبىر كەلدىم بە؟

ءتۇسى بولەك باياعى گۇلدەردىڭ دە،

كىمدەردىڭ دە، كۇن مەنەن تۇندەردىڭ دە.

وسى مەن...

الدە باسقا تۇرگە ەندىم بە؟

 

بال اراداي شىقپايتىن اينالامنان،

باۋىر، جولداس، دوس،

قۇربى قايدا قالعان؟

قىسىلتاياڭ كەزدەردە پايدالانعان،

جوقتى قۋعان قايداسىڭ،

قايران ارمان؟

 

ارمىسىڭ!

ەسى دۇرىس ميات كۇنىم!

ءولىپ قايتا تىرىلگەن سياقتىمىن.

جارقىن ءومىر، جان ءومىر، جاسىل شۋاق،

الدارىڭدا سەندەردىڭ ۇياتتىمىن...

 

الىپ ۇشىپ بارادى قاناتتارىم،

كۇندى ۇزاتىپ، كۇتەمىن تاڭ اتقانىن.

ءدال وسىنداي ساتىڭنەن اداستىرما،

اداستىرما، وتىنەم، جاراتقانىم!

 اۋليە پۋشكين سياقتى مۇقاعالي دا و دۇنيەگە وزىمەن بىرگە ۇلى جۇمباقتى الىپ كەتتى. كوڭىلىمىزگە مەدەۋ تۇتىپ، باسى­مىز­دى دۋالاپ، جانىمىزدى سيقىرلاپ تاس­تاعان بۇل جۇمباقتىڭ سىرىن ءبىز ءالى تا­لاي جىلدار بويى شەشە الماي تالقى­لاي­تىن بولامىز. قازاقتىڭ قارا ولەڭىن قۇدىرەت ساناپ، ادەبيەت الەمىنىڭ اسپانىندا جۇلدىزى ەرەكشە جارقىراعان مۇقاعالي پوەزياسىنان جالعىز ءبىز عانا ەمەس، ومىرگە كەلەتىن ءالى تالاي ۇرپاق رۋحاني ءلاززات الادى. شامامىز جەتىپ، قولىمىزدان كەل­­­گەنشە ءوز ۇلەسى­مىزدى قوسىپ، نەگىزىن قا­لاۋ­عا ارەكەت ەتىپ جاتقان ءىسىمىزدىڭ اياق­سىز قالماي، كەلەشەك­تە مۇقاعاليتانۋ عى­لىمىنىڭ ءورىسى ۇلعايىپ، ءسوز ونەرىنىڭ سۇبەسى مول، سوقتالى سالاسىنا اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن.

مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ جۇمباعىن اشقىمىز كەلىپ، جىر الىبىنىڭ ولەڭ كىتاپتارىنا قايتا-قايتا ۇڭىلگەنىمىزدە، ءبىز ءتىپتى، ۇلى شايىرىمىزدىڭ شەكسپير، دانتە، پۋشكين، لەرمونتوۆ، ەسەنين­دەر­دىڭ اقىندىق قۇدىرەتى جەتكىزە الماعان سوز­دەردى ايتىپ كەتكەنىن وقىپ، قايران قال­دىق.

ويىم بار مەنىڭ،

ويىم بار مەنىڭ ەرەكشە.

جاقسىلىق جاۋىپ،

دۇنيەنى مىناۋ سەل ەتسە،

جاۋىزدىقتاردىڭ،

جاماندىقتاردىڭ بارلىعىن

كورگە الىپ كەتەم كەرەكسە.

جالعانعا جاقسىلىقتىڭ جاڭبىرىن جاۋعىزۋ ءۇشىن، جاۋىزدىقتاردىڭ، جامان­دىق­تاردىڭ بارلىعىن و دۇنيەگە وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋگە دايار ەكەنىن مالىمدەگەن سىرشىل ليريكتى ءبىز ءتىپتى الەم ادەبيەتىنەن دە كەزدەستىرە المادىق. سونداي-اق:

جەر!

سەنىڭ ەسىگىڭدى قاعىپ تۇرمىن،

سەن بەسىگىم بولماساڭ، ناعىپ تۋدىم؟!

ءوز ۇيامدى وزىمە قيمايسىڭ با،

نەگە مۇنشا پەندەڭدى سابىلتتىردىڭ؟!

جەر!

سەنىڭ ەسىگىڭدى قاعىپ تۇرمىن!

 

ءوتتى مەنەن،

ءبارى دە ءوتتى مەنەن،

ۇلىڭمىن تىلەۋىڭدى كوپ تىلەگەن.

جەر!

مەنمىن...اداممىن عوي...

اياساڭشى!

اداممىن،

كۇندە سەنىڭ ارقاڭدى تەپكىلەگەن.

 

ءوزىڭنىڭ ءسابيىڭمىن قۇنداقتاعان،

ءتۇسىندىم...

سەنسىز، انا، كۇن جوق ماعان..

اسىلىپ جاۋىر قىلعان ارقاڭنان دا

قويىنىڭ الدەقايدا قىمبات ماعان! – دەگەن مۇڭلى جىردى دا مۇقاعاليدان باسقا اقىن جازا العان ەمەس.

 

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار