الەم • 12 قىركۇيەك، 2021

قاراباقتىڭ بۇگىنگى كەلبەتى: قايتا دامۋ مەن جاڭعىرۋ جولى

355 رەت كورسەتىلدى

تۇركى كەڭەسىنە مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ جۋرناليستەرىمەن بىرگە جۋىردا ازەربايجانعا ساپارلاپ، قاراباق پەن وتىز جىلعا جۋىق ارميان اسكەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان وزگە دە ايماقتاردىڭ قازىرگى احۋالىنا كۋا بولىپ قايتتىق.

تۇركيا، قازاقستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، وزبەكستان، ماجار­ستان، سونىمەن قاتار سەر­بيا، بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا، سولتۇستىك ماكەدونيا ەلدەرىنەن كەلگەن باق سالاسىنىڭ 20-دان استام قىزمەتكەرى ءۇش كۇن­گە سوزىلعان ساپار بارى­سىندا ازەربايجاننىڭ في­زۋ­لي، ءجابرايىل، اگدام اۋدان­دارىندا جانە شۋشا، گانجا قالالارىندا بولىپ، اۋماقتاردا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىسپەن جانە ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ جوسپارىمەن تانىسىپ قايتتى.

شيرەك عاسىر بويى تولى­عىمەن نەمەسە جارتىلاي ار­مە­نيانىڭ باقىلاۋىندا بولعان وڭىرلەردىڭ بۇگىنگى احۋالى جايلى ايتپاس بۇرىن، ءبىر جىل بۇ­رىن­عى وقيعاعا شەگىنسەك. بىل­تىر قىركۇيەكتىڭ اياعىندا ازەر­بايجان مەن ارمەنيا ارا­سىنداعى قاراباق داۋى قاي­تا شيەلەنىسىپ، قاقتىعىس باس­تالىپ، ونىڭ سوڭى اسكەري ءىس-قي­مىلدارعا ۇلاسقانى ەسىمىزدە. ەكى ەل اراسىنداعى بۇل جانجالدىڭ تامىرى ۋاقىت تۇرعىسىنان نە قۇندىلىقتار جاعىنان بولسىن تەرەڭدە جاتىر. 44 كۇنگە سوزىل­عان سوعىس 2020 جىلى قارا­شادا توقتاپ، تاراپتار ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن-ءدى. ازەر­بايجان، ارمەنيا مەن رەسەي باس­شىلارى قول قويعان قۇجاتقا ساي­كەس ارميان اسكەرىنىڭ باقى­لاۋ­ىندا بولعان ايماقتار قاي­تا­رى­لىپ، قوس تاراپ وڭىردەگى تۇراق­تىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۋاعدالاسقان.

شەتەلدىك جۋرناليستەر سا­پاردىڭ العاشقى كۇنى ازەر­باي­جاننىڭ فيزۋلي اۋدانىنا اتتاندى. ەل استاناسى باكۋ­دەن 360 كم قاشىقتىقتا ورنا­لاسقان اۋداندى مينادان تا­زار­تۋ جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. العاشقى ايال­داما فيزۋلي اۋدانىنىڭ گار­گا­بازارى اۋىلى بولدى. اۋ­دان دەگەنىمىز – بىزدىڭشە وبلىس­تى بىلدىرەدى. ارنايى ۇيىمداس­تى­رىلعان ءباسپاسوز جيىنىن­دا ازەربايجان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مينادان تازارتۋ جونىن­دەگى اگەنتتىگىنىڭ (ANAMA) سۋپەرۆايزەرى ناتيگ اسادوۆ في­زۋلي-ءجابرايىل جولىن م­ينادان تازارتۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءجۇرىپ جاتقانىن باياندادى. ساپەرلەرگە كومەك رەتىندە ارنايى ۇيرەتىلگەن يتتەر دە جۇمىلدىرىلعان.

ء«بىز فيزۋلي اۋدانىنىڭ گارگابازارى اۋىلىندامىز. مۇندا فيزۋليدەن ءجابرايىل اۋدانىنا باراتىن جولدى مينادان تازارتىپ جاتىرمىز. جول ۋچاسكەسىنىڭ ءبىرىنشى بولى­گىندەگى (3،4 كم) جۇمىس اياقتالدى. ول جەردە جول سالىنىپ، ءتيىستى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر»، دەدى ANAMA وكىلى ناتيگ اسا­دوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، جۇمىس­تىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەڭ­دەرى دە اياقتالىپ قالعان. ودان بولەك جۋرناليستەرگە زالال­سىز­داندىرىلعان مينالار مەن سنا­ريادتاردىڭ تۇرلەرى تانىس­تىرىلدى.

اۋداندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اسكەريلەر تازارت­قان اۋماقتا اسفالت توسەلىپ، جول سالۋدان باستالىپ جاتقانى بىردەن بايقالادى. بۇل – جىل­دار بويى تىرشىلىكسىز قالعان ەل­دى مەكەندەردى جان-جاقتى دا­مى­تىپ، ءومىر سۇرۋگە قولايلى ەتۋ­گە جانە حالىقتى تەزىرەك قو­­نىس­تاندىرۋعا باعىتتالعان جۇ­­مىس­تاردىڭ باستاپقى بولىگى.

«قاراباقتىڭ اۋە قاقپاسى» دەگەن اتقا يە بولعان، جەتى ايدا بوي كوتەرگەن فيزۋلي حالىق­­ارالىق اۋەجايى دا وسى تا­زارتىلعان اۋماقتا ورنالاسقان. جاقىندا عانا سىناق رەتىندە العاشقى جولاۋشىلار ۇشاعىن قابىلداعان زاماناۋي اۋەجاي – قاراباقتا سالىنادى دەگەن ءۇش اۋەجايدىڭ ءبىرى. ازەرباي­جان­دىقتار جوبا قاراباقتىڭ قايتا جاندانىپ، تۇرعىندار مەن قوناقتاردىڭ ءجيى كەلەتىن مەكەنىنە اينالۋىنا سەپ بولادى دەگەن سەنىمدە.

توپپەن ءارى قاراي جولعا شىعىپ، ءجابرايىل اۋدانىنا ايالدادىق. مۇندا دا فيزۋلي­دە­گىدەي تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى جوق. اۋماقتا اسكەري رەجىم قاتاڭ ساقتالعان. جول ءجابرايىل ارقى­لى ازەربايجاننىڭ مادە­ني استاناسى اتانعان شۋشا قالا­سىنا ءتۇستى. فيزۋليداعى حالىق­ارالىق اۋەجاي بولاشاق­تا ءدال وسى شۋشاعا كەلەتىن تۋريس­تەردى قابىلداۋعا ارنال­عان ەكەن. قالاعا مادەني استا­نا دەگەن اتاق ازەربايجان پرەزي­دەنتى يلحام اليەۆتىڭ بۇيرى­­عىمەن بەرىلگەن. ماقسات – قا­لا­نىڭ تاريحي كەلبەتىن قال­پى­نا كەلتىرىپ، بۇرىنعى داڭ­قىن قاي­تارۋ جانە ءداستۇرلى ماز­مۇن­­دى مادەني ءومىردى قايتا جاڭ­عىرتۋ.

قاراباق جوتاسىنىڭ ەتە­گىن­دە، تەڭىز دەڭگەيىنەن 1368 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان قالا­عا جە­تۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. جو­عارى-تومەن ويىسىپ وتىرا­تىن جول تاۋدىڭ ۇشار باسىنا كوتەرىلگەندەي اسەر قالدى­رادى. شۋشانىڭ وسىعان دەيىن كور­گەن مەكەندەردەن وزگە بەينەسى مەن ەرەكشە كورىنىسى بىردەن باي­قالادى. قاتىسۋشىلاردى قالاداعى مادەني-تاريحي ورىن­دار­مەن تانىستىرىپ، ءجۇرىپ جات­قان قۇرىلىس جۇمىستارىن كور­سەتتى. ەڭ الدىمەن، ازەر­باي­جان مەن تۇركيانىڭ مەملە­كەت باسشىلارى شۋشا دەكلارا­تسيا­سىنا قول قويعان ورتالىق الاڭ­عا بەت الدىق. كەرۋەنساراي، حان سارايى سەكىلدى تاريحي-مادە­ني ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ كوردىك. جەرگىلىكتى باق وكىل­دەرى قالانىڭ تاريحي ارحيتەك­تۋ­رالىق نىساندارى ساقتالىپ، تۋريستەرگە ارنالعان كورنەكتى ورىندارعا اينالاتىنىن حابار­لادى. الاڭنىڭ ورتاسىندا قال­پىنا كەلتىرىلىپ جاتقان عيما­رات جەرگىلىكتى بيلىك وكىل­دەرىنە بەرىلمەك. وسىلايشا شۋ­شانىڭ تۋريزم ورتالىعىنا اينا­لا­تىنداي الەۋەتىنە كۋا بول­دىق. قاتىسۋشىلار سونداي-اق Yukhari Govhar Agha مەشىتىن­دە بولىپ، قالانىڭ باي تاري­حىنا قانىقتى. مۇندا ازەر­باي­جاننىڭ بىرقاتار كورنەكتى عا­لىمدارى مەن مادەنيەت قايرات­كەرلەرى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. تاريحي-مادەني بايلىعى مەن تابيعي سۇلۋلىعىنىڭ ارقاسىندا شۋشا ازەربايجاننىڭ سيم­ۆولى دەسە دە بولادى. جەرگى­لىكتى تۇرعىندار قالانى «ازەر­باي­جان مادەنيەتىنىڭ، ءان ونەرىنىڭ بەسىگى» دەپ تە اتايدى ەكەن.

شەتەلدىك قوناقتارعا XVIII عاسىردا قاراباق حاندىعىن جاۋلاردان قورعاۋ ماقساتىندا سالىنعان شۋشا بەكىنىسى دە تا­نىستىرىلدى. تاۋلى ايماقتىڭ تاماشا تابيعاتىنا تامسانعان باق سالاسىنىڭ وكىلدەرى تاڭ­دانىسىن جاسىرمادى. ايت­پاقشى، شۋشا قالاسىنىڭ اتاۋى دا قالانىڭ تازا اۋاسىنا باي­لانىستى ەكەن. شۋشا، ياعني قازاقشا اۋانىڭ «شيشاداي» تازا ەكەنىن بىلدىرەتىنىن ەستىدىك.

ازەربايجاننىڭ جاۋھارى – شۋشادان كەيىن ەلدىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى – گانجاعا جول تارت­تىق. بۇل – قاراباق داۋىنا قا­تىسى جوق، الايدا قاقتىعىس ناتي­جەسىندە زارداپ شەككەن قالا­لاردىڭ ءبىرى. تۇركيا، قازاق­ستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، وزبەكستان، ماجارستان، سونى­مەن قاتار سەربيا، بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا، سولتۇستىك ماكە­دونيا ەلدەرىنىڭ باق سالا­سىنىڭ وكىلدەرى جارىلىس بولعان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىندە بولىپ قايتتى. قايعىلى وقيعا سالدارىنان 20-دان استام بەيبىت تۇرعىن قازا بولعان. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلى قالادا بولعان وزگە دە جارىلىستار تۋرالى بايانداپ بەردى.

ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى كەلىسىمگە دەيىن جارتىلاي ارمە­نيا­نىڭ باقىلاۋىندا بولعان اگدام اۋدانىندا ءوتتى. اگدام قالا­سىنداعى تاريحي ورىنداردى ارالاپ، ءوڭىردى دامىتۋ تۋرالى جوسپارمەن تانىسۋعا مۇم­كىندىك تۋدى. ول تۋرالى باق وكىلدەرىنە ازەربايجان پرە­زي­دەنتىنىڭ اگدام اۋدانىنىڭ وككۋپاتسيادان ازات ەتىلگەن بولىگى، سونىڭ ىشىندە اگدام قا­لا­سىنداعى ارنايى وكىلى ەمين گۋسەينوۆ كەڭىرەك ايتىپ بەردى.

«قالانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. اگدام اۋدانى اۋماعىنىڭ ۇش­تەن ەكىسى وككۋپاتسيادا بول­دى. ءبىز بارلىق جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق ءتيىستى قۇرى­لىم­دارمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىمەن قاتار، قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەردى رەتتەيتىن ۇيلەستىرۋ شتابى قۇرىلدى»، دەدى ەمين گۋسەينوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، الداعى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياسىندا ءتۇرلى ماسەلەلەردى شە­شۋ ءۇشىن وننان استام جۇمىس توبى قۇرىلعان. پرەزيدەنتتىڭ وڭىردەگى ارنايى وكىلى قالانىڭ زاماناۋي، ەلدەگى ءىرى قالالاردىڭ بىرىنە اينالاتىنىن باسا ايتتى.

ء«بىز قاراباقتى، سونىڭ ىشىندە اگدامدى جۇماققا اينال­دىر­عىمىز كەلەدى. قالا ەڭ وزىق حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەس قالپىنا كەلتىرى­لەدى. قالا حالقى ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامدى قۇرايدى جانە گەو­­گرافياسى ەكى ەسەگە جۋىق كە­ڭەي­­مەك. اۋماعى 1،5 مىڭ گەك­تار­عا سوزىلاتىن اگدام ازەر­باي­جان­داعى ءتورتىنشى ءىرى ءارى زاما­ناۋي قالاعا اينالادى»، دەپ اتاپ ءوتتى ول.

اگدام اۋدانى ەلدەگى جىل بويى كۇن كوزى ەڭ كوپ تۇسە­تىن اۋداندارىنىڭ ءبىرى ەكەن. سول سەبەپتى ايماقتىڭ كۇن ەنەر­گياسىن ءوندىرۋ تۇرعىسىنان ۇلكەن الەۋەتى بارى ايتىلدى. اگدام­نىڭ قاراباق ەكونومي­كالىق ايماعىنا كىرەتىنى بەلگىلى. ەمين گۋسەينوۆ كەڭەس زاما­نىندا مۇندا 17-گە جۋىق ءتۇرلى كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەنىن ايتا كەلىپ، قالانى قالپىنا كەلتىرىپ قانا قويماي، كەزىندە قاشۋعا ءماجبۇر بولعان حالىقتىڭ قايتا ورالۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن مەملەكەت بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنىنا سەندىردى.

وسىلايشا، تۇركى كەڭەسىنە مۇشە جانە باقىلاۋشى مەم­لە­كەتتەردىڭ باق وكىلدەرىنە ار­نايى ۇيىمداستىرىلعان ۇش­كۇندىك ساپاردا قاراباقتىڭ قازىرگى كەلبەتىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ، بولاشاعىنا ۇڭىلگەندەي بولدىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

تەڭىز تۇيسىگى

ونەر • كەشە

اڭشىلىق – اسىل ونەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار