ەكونوميكاسى قارىشتاپ العا وزعان ءىرى مەملەكەتتەر مەن الپاۋىت ەلدەر نانوتەحنولوگيانى مىقتاپ قولعا العانى امبەگە ايان. اتاپ ايتار بولساق, اقش, ەۋروپا ەلدەرى, قىتاي, رەسەي نانوتەحنولوگياعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر.
نانوتەحنولوگيا دەگەن ءسوزدى قازاقتىڭ جالپاق تىلىندە تۇسىندىرەتىن بولساق, «كىشكەنتاي ولشەمدى تەحنولوگيا» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل جەردە «نانو» ءسوزى «ميللياردتىڭ ءبىر بولشەگى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قىسقاسى, كەز كەلگەن زاتتىڭ ميللياردتان ءبىر بولشەگى باستاپقى تەگىنەن ەرەكشەلەنەدى دە, باسقا فيزيكالىق قاسيەتتەرگە يە بولادى. مىنە, وسى زاڭدىلىق ارقىلى, ياعني ماتەريانىڭ بەلگىلى ءبىر كۇيدەن ەكىنشىسىنە ءوتۋ كەزىندەگى وزگەرىستەر ارقىلى ومىرگە, بۇرىن ەشكىمگە بەلگىسىز جاڭا تەحنولوگيالار ەنىپ جاتىر. قازىرگى زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتروندى قۇرىلعىلار – وسى نانوتەحنولوگيانىڭ جەمىسى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, نانوتەحنولوگيا – ءارتۇرلى زاتتاردىڭ (زاتتەكتەردىڭ) قاسيەتتەرىن اتوم جانە مولەكۋلا دەڭگەيىندە زەرتتەيتىن قولدانبالى عىلىم. سوندىقتان قازىرگى زامانعى ميكرودان نانوعا كوشۋ – بۇل ەندى سانمەن كورسەتىلەتىن ەمەس, ساپالىق كوشۋ, ياعني زاتتەكتەردىڭ ءارتۇرلى ارەكەتىنەن جەكەلەگەن اتومدارمەن ارەكەتتەر جاساۋعا ءوتۋ.
جالپى العاندا قازاقستانداعى نانوتەحنولوگيا دەڭگەيى دە قۋانارلىق جاعدايدا دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور باعدات تەلتاەۆ وسى تۇرعىداعى وي-پىكىرىن ءبىلدىرىپ, جاعىمدى جاڭالىقپەن ءبولىستى:
– ءىرى عالىمدار ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىن, بولاشاقتاعى ءوسۋ قارقىنىن وسى نانوتەحنولوگيامەن مەملەكەت قاي دەڭگەيدە اينالىسادى, مەملەكەت قانشا قاراجات قۇيۋدا, ەكونوميكانىڭ سالالارىندا قانشالىقتى پايدالانۋدا, مىنە, وسىعان قاراپ جالپى قاي ەلدىڭ بولسا دا يندۋستريالىق, تەحنولوگيالىق دامۋىن كورسەتەدى دەگەن پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. 2017 جىلدان باستاپ رەسمي تۇردە قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جول سالاسىنا باعىتتالعان نانوتەحنولوگيامەن اينالىسىپ كەلەدى. 2019 جىلى ءبىز جاڭا نانوتەحنولوگيا جاساپ, وتاندىق نانوبيتۋم نەگىزىندە عىلىمي جاڭالىق اشتىق. ول عىلىمي جاڭالىق تۋرالى جاريالاندى. ماسكەۋدەگى حالىقارالىق عىلىمي جاڭالىقتار جانە ونەرتابىس اۆتورلارى قوعامدىق اكادەمياسى ءبىزدىڭ عىلىمي جاڭالىعىمىزدى باعالاپ, ەكى ساتىداعى جابىق ساراپتامادان وتكىزدى. قازجول عزي عالىمدارى نانوبيتۋمدى زەرتتەۋ باعىتىندا عىلىمي جاڭا قۇبىلىس اشتى دەپ, ارنايى ديپلوم بەردى.
ءسوز ورايى كەلگەندە عالىمنان وتاندىق جاڭا تەحنولوگيانىڭ جاسالۋ جولدارى تۋرالى سۇرادىق.
– كادىمگى جولدا قولدانىلاتىن بيتۋمعا قازاقستاننىڭ كومىرىنەن الىنعان نانوكومىرتەك ۇنتاعىن قوسقان بولاتىنبىز. سالماعى بويىنشا 0,5 پايىز قوسقاننىڭ وزىندە كادىمگى بيتۋمنىڭ فيزيكالىق قاسيەتى وزگەرگەنىن بايقادىق. ال ەندى ءبىز ونى 2 پايىز قوسىپ, مىقتى بيتۋم جانە قاسيەتتەرى جوعارىلاتىلعان اسفالتبەتون الدىق. بۇل بيتۋمدى وتاندىق نانوبيتۋم, ال اسفالتبەتوندى قازاقستاندىق نانواسفالتبەتون دەپ اتاپ ءجۇرمىز. بۇل تازا, ءارى تۇبەگەيلى قازاقستاننىڭ نانوتەحنولوگياسى. سەبەبى, بىرىنشىدەن مۇنى قازاقستاندىق عالىمدار ىسكە اسىرۋدا, ەكىنشىدەن تەك قانا وتاندىق ماتەريالدار قولدانىلۋدا.
بۇعان دەيىن جول سالاسىندا الەم بويىنشا 3 عىلىمي جاڭالىقتىڭ اۆتورى, تانىمال عالىم باعدات بۇرحانباي ۇلى وتاندىق نانوتەحنولوگياعا ارنالعان قۇرىل-
عى قولعا الىنعاندىعىن قۋانا جەتكىزدى:
– بۇل قازجول عزي شاڭىراعىندا جاسالعان العاشقى قادامدار بولاتىن, بيىلدان باستاپ نانوبيتۋم جانە نانواسفالتبەتوندار بويىنشا عىلىمي جوبانى قولعا الدىق. ەندى ءبىز قازاقستاننىڭ كومىرىنەن نانوۇنتاق الاتىن جاڭا مەحانيكالىق اسپاپ جاساپ جاتىرمىز. ول اسپاپقا جاڭا ونەرتابىس رەتىندە پاتەنت الۋعا ءوتىنىش بەردىك. سونىمەن قاتار بۇل اسپاپتى جاساپ شىعۋ ءۇشىن كونسترۋكتورلارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, سىزبالارىن بەكىتىپ, وسى اسپاپتى زاۋىتتان جاساپ شىعارۋعا قادام جاساپ وتىرمىز. سونىمەن بۇيىرسا, وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قازاقستاندا كومىردەن نانوۇنتاق الاتىن جاڭا اسپاپ پايدا بولادى.
جاقسى جاڭالىعىمەن بولىسكەن عالىمنان پرەزيدەنتتىڭ جول سالاسىنا قاتىستى سىنىنا توقتالۋىن سۇراعان ەدىك.
– بيىل پرەزيدەنت جول سالاسىنا سىن ايتتى. ول ورىندى دا, ورىندى سىن جول سالاسىنداعى ساپانى ارتتىرۋعا سەرپىلىس بەرەدى. ول جولدىڭ ءبارى جامان ەشكىم جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلەن, 60 جىل تاريحى بار قازجول عزي جاساپ جاتقان جاڭا اسپاپ الەمدەگى ەلدەردىكىنەن ەشبىر كەم ەمەس, ەڭ باستىسى بۇل – وتاندىق ءونىم. بارلىق ماتەريالدار جەرگىلىكتى, بيتۋم دا, نانوۇنتاق تا, نانواسفالت تا. وسى اسپاپتى پايدالانا وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ بىرنەشە كەن ورىندارىنان الىنعان كومىردى نانوولشەمدەرگە دەيىن ۇنتاقتاپ, بيتۋمعا قوسىپ, وسى الىنعان نانوبيتۋمداردى قوسىپ جاڭا اسفالتبەتون الىپ, قازاقستان جولدارىنا پايدالاناتىن بولامىز. ەڭ باستىسى, قازجول عزي عالىمدارى قولعا العان جاڭا اسفالتبەتوننىڭ ساپاسى كادىمگى اسفالبەتوننان جوعارى بولادى. قىستا تومەنگى تەمپەراتۋرالىق سىزاتتانۋلار مەن جارىقتار مولشەرى مەن جازدا بولاتىن سوراپتار دا ازايادى. قورىتا ايتقاندا, وتاندىق نانوتەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن حالىق يگىلىگىنە پايدالانىپ, جولدىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىن ۇزارتىپ, ءىرى ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە جەتەتىن كۇن دە الىس ەمەس. ءارى قاراي عىلىمدى جولداردىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا پايدالانىپ, ارنايى ستاندارتتار ارقىلى بەكىتەتىن بولامىز, – دەيدى عالىم.
الماتى
