ءار تاراۋدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ پاندەميا جىلدارىنداعى جاعدايى مەن جۇرتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەر سارالانىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا بايلانىستى باسىم باعىتتار انىقتالعان. سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ كاسىبي باعدارىمىزعا قاتىستى بىرەر ماسەلەنى ءبولىپ ايتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن.
قاي زاماندا بولماسىن قوعامدى الدىعا سۇيرەيتىن قۇدىرەتتى كۇش – ءبىلىم مەن عىلىم. ەلىمىزدەگى بۇل سالانىڭ احۋالىنا ايتىلاتىن سىن دا, ءمىن دە تولاستاعان ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ارنايى توقتالىپ, ءوزىنىڭ سىندارلى كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىردى. ەڭ الدىمەن, ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كەلەسى جىل باسىنان باستاپ تاعى دا 25 پايىزعا وسەتىن بولدى. الداعى ءۇش جىلعا وسى ماقساتقا 1,2 تريلليون تەڭگە جۇمسالادى ەكەن. تاعى دا دەپ وتىرعانىمىز ۇستازداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان بۇعان دەيىن دە ءبىرشاما شارالار قابىلدانعان بولاتىن. دەمەك ۇستازدار مارتەبەسىن كوتەرۋگە بايلانىستى باستالعان يگى باستامالار ءىس جۇزىندە جۇيەلى جولعا قويىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىڭ ناتيجەسى بولار, پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداۋشى جاستاردىڭ قاراسى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى, ءتىپتى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن ماگيسترلەر مەكتەپكە قاراي بەت تۇزەي باستاعانىن كورىپ تە وتىرمىز.
رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندەگى ورىن تاپشىلىعى ماسەلەسىن جويۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلعا دەيىن وڭىرلەردە 800 مەكتەپ سالۋ جونىندەگى بۇرىنعى تاپسىرماسىن 1000-عا جەتكىزۋدى مىندەتتەدى. بۇل دەگەنىڭىز اتالعان مەرزىمدە ەلىمىزدەگى اپاتتى جاعدايدا تۇرعان مەكتەپتەردى جاڭا مەكتەپتەرمەن اۋىستىرىپ, ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ جۇيەسىن تۇبىرىنەن جويۋعا قول جەتكىزەدى دەگەن ءسوز. اۋىل مەكتەپتەرىن بالا سانىنا قاراي قارجىلاندىرۋعا كوشىرۋ دە وڭ ناتيجەگە جەتكىزەتىن باستاما.
پرەزيدەنت وقۋشىلاردى كاسىبي ماماندىققا باۋلۋ ماسەلەسىنە دە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, «تەگىن تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. قازىر رەسپۋبليكا كولەمىندە 237 مىڭ جاس قىز-جىگىتتەردىڭ كاسىپ تە يگەرمەي, وقۋ دا وقىماي بوس جۇرگەندىگى ءمالىم بولدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شالعايداعى اۋىلداردىڭ تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنان. مىنە, وسى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن پرەزيدەنت «سۇرانىسقا يە بارلىق ماماندىق بويىنشا تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم ءجۇز پايىز تەگىن بەرىلۋى كەرەك» ەكەندىگىن مىندەتتەدى. بۇل شارا نەگىزىنەن ەلىمىزدە كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەتتى ماماندىقتى يگەرۋگە دەگەن ىقىلاستى تۇبىرىنەن وزگەرتەدى دەۋگە بولادى.
پاندەميا كەزىندە قاشىقتان وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋدا تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنىڭ السىزدىگىن سىنعا الىپ, ۇكىمەتكە قاشىقتان ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋمەن مىقتاپ اينالىسۋدى تاپسىردى.
ۇستازداردىڭ دا ءبىلىم-بىلىگىن زامان تالابىنا لايىق وقتىن-وقتىن جوعارىلاتىپ وتىرۋ ءۇشىن ولاردى بۇرىنعىداي 5 جىلدا ەمەس, 3 جىل سايىن قايتا دايارلاۋدان وتكىزىپ وتىرۋدىڭ دۇرىستىعىن مەڭزەدى. بۇل – مۇعالىمدەردىڭ جاڭا ءبىلىم مازمۇنىن, وقىتۋدىڭ تىڭ تەحنولوگيالارىن يگەرۋىنە سەرپىن اكەلۋى ءتيىس.
قوعامدىق ورتادا سوڭعى جىلدارى كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – عىلىمدى دامىتۋ ەكەندىگى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەدەن تولىق حاباردار ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ, ونى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارىن ناقتىلادى.
«عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز» دەي وتىرىپ, بۇل سالانى رەتتەيتىن زاڭدار مەن زاڭنامالىق قۇجاتتارعا جىل سوڭىنا دەيىن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەندىگىن باسا كورسەتتى. ول وزگەرىستەر مىنانداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتۋى ءتيىس: ءبىرىنشى كەزەكتە, عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىساتىن جەتەكشى عالىمداردىڭ تۇراقتى جانە ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى الۋ ماسەلەسىن شەشۋ. ول ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بازالىق قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن تىكەلەي قارجىلاندىرۋدى تاپسىردى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ءۇش قارجىلىق كوزدەن – بازالىق, گرانتتىق, نىسانالى تۇردە – قارجىلاندىرىلاتىن. بازالىق قارجىلاندىرۋعا مەكەمەنى باسقارۋشىلار مەن ءارتۇرلى قىزمەت كورسەتۋشىلەر عانا ەنگىزىلەتىن. ونىڭ قۇرامىنا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرلەر ەنبەيتىن. ال گرانتتىق, نىسانالىق جوبالار بويىنشا عىلىمنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا 2-3 جىلعا كونكۋرس جاريالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن. گرانتتىق جانە نىسانالى جوبالاردى ۇتا الماعان عىلىمي قىزمەتكەرلەر ەكى-ءۇش جىلعا قارجىسىز قالاتىن. مۇنىڭ سالدارى عالىم-مامانداردىڭ تۇراقسىزدىعىنا, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا اپارىپ سوقتىراتىن. بۇل ءۇردىس, اسىرەسە, ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە وراسان زارداپ كەلتىردى. مىنە, پرەزيدەنت تاپسىرماسى وسى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدى قاراستىرادى. بۇل تاپسىرما جۇزەگە اساتىن بولسا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بەلگىلەگەن ەرەجەسى بويىنشا ىرىكتەلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بازالىق تۇرعىدان تىكەلەي قارجىلاندىرىلاتىن بولادى.
ەكىنشى ماسەلە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ تىم قىسقا مەرزىمگە بەلگىلەنۋى ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋىنا كەڭ ءورىس جاساي المايتىن. ونىڭ ۇستىنە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كۇردەلى تاقىرىپتارعا كەشەندى, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى. وسى ماسەلەنى رەتكە كەلتىرۋ ماقساتىندا, پرەزيدەنت گرانتتىق جوبالار مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى.
ءۇشىنشى ماسەلە, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس شەشىمدەرىنە عالىمدار كوپ جاعدايدا نارازى بولىپ جاتادى. بىراق سول نارازىلىقتى دالەلدى تۇردە نەگىزدەپ, ءوز شاعىمدارىن ايتاتىن وكىلەتتى ورىن جوق ەدى. قانداي جاعدايدا بولماسىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس شەشىمى تالقىلاۋعا, شاعىم جاساۋعا بولمايتىن اقتىق شەشىم بولىپ قالاتىن. مىنە, وسىنداي ورالىمسىزدىق تا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي وڭتايلى شەشىلەتىن سياقتى. ەگەر وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەر رەتىمەن زاڭدىلىق جولىمەن جۇزەگە اساتىن بولسا, قازاقستان عىلىمى زامان تالابىنا لايىق تاعى ءبىر قارىشتى قادام جاسايتىنى ءسوزسىز.
حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جولىندا وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعاي وتىرىپ, پرەزيدەنت بەس باستامانى ەل نازارىنا ۇسىندى.
ءبىرىنشى باستاما, كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ, ەڭ تومەنگى جالاقىنى 42 مىڭ 500-دەن 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋ جونىندە بولدى. بۇل قاراپايىم حالىقتىڭ كۇنكورىس تىرشىلىگىنىڭ بارلىق بۋىنىنا جۇيەلى تۇردە اسەر ەتەتىن اۋقىمدى شارا بولماق.
ەكىنشى باستاما, ۇكىمەتكە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەردىڭ ءوز جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن «ۇتىمدى» شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ەندى جۇمىسكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرگەن كاسىپكەرلەرگە رەتتەلمەلى ساتىپ الۋ جۇيەسى اياسىندا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى. بۇل شەشىم كاسىپكەرلىكتىڭ كوپتەگەن كولەڭكەلى تۇستارىنا جارىق ءتۇسىرىپ, جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىلارى مەن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ اشىق جۇرگىزىلۋىنە ىقپال ەتەدى.
ءۇشىنشى باستاما بويىنشا ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا تۇسەتىن سالماقتى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ولاردىڭ سالىق مولشەرىن 34 پايىزدان 25 پايىزعا تومەندەتە وتىرىپ, ەڭبەكاقى قورىنان بىرىڭعاي تولەم ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل جۇيە 2023 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستايدى.
ءتورتىنشى باستاما 2022 جىلدان 2025 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا وسى ۋاقىتقا دەيىن ماردىمسىز جالاقى الىپ كەلگەن ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردىڭ (مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, مۇراعاتشىلار, كىتاپحاناشىلار, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر, قورىقشىلار, كولىك جۇرگىزۋشىلەر, ت.ب.) جىل سايىن 20 پايىزعا كوتەرۋدى كوزدەيدى. بۇل باستامانىڭ شاراپاتى شامامەن 600 مىڭنان استام ادامعا تيەدى ەكەن. بۇل دا قوعامدىق ورتادا كوپتەن نارازىلىق تۋعىزىپ كەلە جاتقان قاراپايىم قىزمەتكەرلەردىڭ جان جاراسى بولاتىن.
بەسىنشى باستاما جۇرتشىلىقتىڭ ەڭ جاندى جەرى – باسپانا ماسەلەسىنە ارنالعان. بۇل سالانى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى جاڭا تۇرعىنۇي باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, ونىڭ اكىمشىسى رەتىندە «وتباسى بانكىن» قۇرۋدى مىندەتتەدى. بۇل بانك ء«بىر تەرەزە قاعيداتى» بويىنشا ەسەپ جۇرگىزىپ, اشىق جۇمىس جۇرگىزەتىن بولادى. زەينەتاقى قورىنىڭ باسى ارتىق قاراجاتىن دا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا وسى بانككە اۋدارۋعا رۇقسات بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
تۇتاستاي العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جاڭا جولداۋى بۇكىل الەمدىك پاندەميا جىلدارى قوعامدا قوردالانىپ قالعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەرگەن جانە ونى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتكەن باعدارلامالىق قۇجات بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قازىرگى قىل ارقانداي شيراتىلىپ, دۇنيەنىڭ اپشىسى قۋىرىلىپ تۇرعان قيىن زاماندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەڭ كەرەگى – قۇرىشتاي بەرىك ىنتىماق پەن بىرلىك, سول ىنتىماقتان ءنار الاتىن حالىقتىڭ ىرىس-بەرەكەسى ەكەندىگىن مەملەكەت باسشىسى ءدوپ باسىپ كورسەتە بىلگەن. ەندىگى ۇلكەن ماقسات وسى جولداۋدا ايتىلعان ىزگى نيەتتى يگىلىكتى ىسكە اينالدىرا بىلۋدە بولسا كەرەك.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
