ادەبيەت • 09 قىركۇيەك، 2021

قۇبىلىس

269 رەت كورسەتىلدى

«ناعىز اقىنداردىڭ ءومىرى ولگەننەن كەيىن باستالادى» دەگەن، ەل اراسىندا ماتەلگە اينالىپ كەتكەن ءتامسىل بار.

فرانتسيا حالقى بالزاكتى سوڭعى ساپارىنا شىعارىپ سالعاندا، ءپاريجدى قىلىشىنىڭ ەمەس، قالامىنىڭ قۇدىرەتىمەن باعىندىرۋعا سەرت بەرگەن سۋرەتكەر قابىرى باسىندا گيۋگونىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان اتالى ءسوزدىڭ ايتىلعانىنا 170 جىلدان اسىپتى. سودان بەرى سان ۇرپاق اۋىسىپ، دۇنيە-مايداننىڭ قيان-كەسكى شايقاسىندا ءتان قينالعاندا، جان دا قوسا شىڭعىرىپ، تالاي-تالاي قۇندىلىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، قايتا سارالاعانىمىزعا قاراماستان، ءالى كۇنگە دەيىن ۇلى اقىنداردىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ باياندى دا، بەرەكەلى بولۋىنا ولگەن سوڭ عانا جول اشىلۋى ءومىردىڭ جازىلماعان زاڭدىلىعىنا اينالعانداي.

ادەتتە، الەمنەن ۇيلەسىم ىزدەگەن ەكى اياقتى سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ شەڭبەردەن شىقپاي، ادالدىق پەن ارامدىقتى تارازى باسىندا تەڭ ۇستاعانداي كەيىپتە جۇرەتىن جان­دارعا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس.

جۇماقتان قۋىلىپ، جەر بەتىنەن با­قىت ىزدەپ اداسقان ادام تابيعاتى سولاي جا­را­تىلعان، ونىڭ كوڭىلى تۇراقتىلىقتى جاقسى كورەدى، جانى الەممەن جاراسىمدا بولعاندى قالايدى. ال نايزاعايلى قارا بۇلتتاي وتتى جىرلارى جۇرەگىمىزدى جاندىرىپ جىبەرە جازدايتىن مىنەزى شاتاق، شايقى شايىرلاردىڭ كوبىسى ومىردە دە كەڭ دۇنيەگە سيماي الاسۇرىپ، نوقتاعا باسى ماتالىپ، اساۋ تاعدىرىمەن ارپالىسىپ، فانيدەن وتەدى. اۋىزدىقتاۋعا كونبەيتىن مۇنداي تارپاڭداردىڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلعان كۇنگە دەيىن جۇرتقا جاعىپ، جاقسى اتتى بولۋى ەكىتالاي. شىندىعىندا دا رەسمي بيلىك قىرىن قاراعانى ءۇشىن ۇستىنەن بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قوزعالعان دانتەلەر مەن باسىنان دوس تۇگىل دۇشپان ءسوزىن اسىرماي، اجالىنا اسىققانداي الاسۇرىپ، اقىرى دۋەلدە قازا تاپقان پۋشكين مەن لەرمونتوۆتاردىڭ كوزى تىرىسىندە ەلدىڭ سۇيكىمدىسى بولۋى مۇمكىن بە ەدى؟

سىرشىل سۋرەتكەر قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ءومىر ساپارىنداعى ارەكەتىنىڭ ءبارى توقتاپ، ارتىنا ميراس ەتىپ كەتكەن رۋحاني قازىناسى، شىعارمالارى عانا قالادى. ۋاقىت وتكەن سايىن كۇنى كەشە عانا سونشالىقتى ءمان بەرىپ، جاعىمىز تالعانشا تالقىلاپ كەلگەن پەندەشىلىك تاقىرىپتاردىڭ ماڭىزى جويىلىپ، سانادان سىپىرىلىپ، بىرتە-بىرتە وقىرمان تالانتتى تۇلعانى ساياسي كوزقاراسى، ىستەگەن قىزمەتى، دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن داڭقىنا قاراپ ەمەس، شىعارمالارى ارقىلى عانا باعالاي باستايتىن بولادى. ەگەر سۋرەتكەر وقىرمان سەزىمىنە اسەر ەتەتىن كەمەل تۋىن­دىلار جازا الماسا، مىنا قۋ تىر­شى­لىك­تە قول جەتكىزگەن تابىستارى – ىس­تە­گەن قىزمەتى، العان اتاعى، ماراپاتى مەن سىيلىقتارىنىڭ ءبارى ءادىرام قا­لا­د­ى. ەن­دى­گى جەردە شىعارماڭنان الاتىن ءلاززات­تان باسقا اڭگىمەنىڭ وقىرمانعا كەرەگى شا­مالى.

«ات باسى التىن بەرسە تابىلماعان، سى­با­عام قايدا مەنىڭ الىنباعان؟» دەپ اقىن­دىق قۇدىرەتىنىڭ باعالانباعانىنا نازالانىپ، جۇرەگىن جارالاعان جان قايعىسىن ولەڭىمەن ەمدەگەن مۇقاعالي ماقاتاەۆقا جەر باسىپ جۇرگەندە مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دەگى سىيلىقتار تۇگىل، كىشى-گىرىم ما­را­پات­تاردىڭ ءبىرى دە بۇيىرماپتى. شى­عار­ما­شى­لىق كەشى دە وتپەپتى. بۇگىندە بيلىكتىڭ شۇ­لەن تاراتقانداي بولىپ ەلدىڭ بارىنە ۇلەس­تىرىپ جاتقان وردەن، مەدالدەرىنىڭ ءبى­رىن دە ول الماپتى.

ولگەن سوڭ ومىرىندە بەرۋگە قيماعان اتاق-داڭقتىڭ ءبارى ونى ءوزى ىزدەپ تاپتى. توم-توم كىتاپتارى شىقتى. جىر-مۇ­را­سى ەڭ كوپ وقىلاتىن تۇلعاعا اينالدى. وكپە­لەت­كەندەر ارۋاعىنان كەشىرىم سۇ­را­دى. كوزى تىرىسىندە قادىرىن بىلمەگەن جۇرت، ەندى ونىمەن ءبىر زاماندا ءومىر سۇر­گە­نى­مەن ماقتانىپ، ەستەلىكتەر جازىپ كەتتى.

«امانات» اتتى كىتابىنىڭ مەملەكەتتىك سىي­لىقتى يەلەنۋى دە ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومى­رىن­دەگى ايتۋلى وقيعا بولدى. 1999 جىلى حالىق قالاۋىمەن وعان قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى سىيلىعى بەرىلگەندە، ماراپات ماقاتاەۆتىڭ ەمەس، ماقاتاەۆ ماراپاتتىڭ مار­تەبەسىن كوتەرىپ جىبەرگەندەي ءبىر اسەر كو­ڭى­لىمىزدە نىق ورنىعىپ قالعان. نايزاعاي جىرلارى رۋح اسپانىنىڭ بيىگىندە اق الماستاي جارقىلداپ، اسەرلى اندەرى قازاق دا­لاسىن تەربەگەن سىرشىل ليريككە ەلى­مىز­دىڭ ەڭ بەدەلدى سىيلىعى بەرىلگەندە جۇرت ءماز بولىپ، تالانتىنىڭ ەش تە بولسا كەش باعالانعانىنا قاتتى قۋاندى. تىرى­لەر­دى ولگەندەردىڭ ارۋاعىمەن جارىستىرىپ قويۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ىشتەي مويىنداعانىڭمەن:

تامۇققا بارادى الىپ، مىنا قۇرعىر،

قۇلاۋعا ءپاس-اق قالىپ تۇراعىم تۇر.

قۋانىپ وتەم بە دەپ كەلىپ ەدىم،

ءتۇن سايىن وڭاشادا جىلادىم كىل.

 

جۇرتىم-اۋ، جىلاۋدىڭ دا سەبەبى بار،

نەگە سونشا الدىمنان كەلەدى جار؟

سەن كەلىپ سەلبەسپەسەڭ،

قايران جۇرتىم،

سەندەلىپ ەكى ورتادا ولەدى جان، – دەپ دارمەنسىزدىكتەن كۇيزەلىپ، حالىقتان قايران كۇتىپ، جال­عاننان جاقسىلىق دامەت­كەن اقىنعا، نەگە ەل-جۇرتىنىڭ ولگەننەن كە­يىن وسى سىيلىقتى اپەرۋگە سونشالىقتى ىس­تىق ىقىلاس تانىتقانىن تۇسىنۋگە دە بو­ل­ادى.

 اقىننىڭ ەڭ ۇلى سىنشىسى – حالىق. جىر الى­بىنىڭ اڭىزدىق بەينەسىنە تابىنىپ، ءوز قيالدارىندا ونىمەن كۇندە سىرلا­سىپ، ولەڭدەرىن ءولىپ-ءوشىپ وقىپ، ارۋاعىن رازى ەتكىسى كەلگەن حالىق تالابىنىڭ ءبارى دۇ­رىس، ءبارى ورىندى، ءبارى زاڭدى. قالىڭ قا­زاقتىڭ كوڭىل-كەسەسىنە سيماي اقتارىلعان ريا­سىز ماحابباتى ريزاشىلىق سەزىمىڭدى تۋعىزىپ، شىن سۇيسىندىرگەنىمەن، «شىركىن-اي، وسىنشاما كول-كوسىر قۇرمەتتىڭ ءبىر ۇشىعىن ول كوزى تىرىسىندە كورگەندە عوي» دەگەن سىڭايداعى ءبىر وكىنىش وتىنىڭ تۇتانىپ، وزەگىڭدى ورتەيتىن كەزدەرى دە بار.

امال نەشىك، الدەكىمدەردىڭ الدىندا قۇل­دىق ۇرىپ اقتالعىسى، اياقتارىنىڭ اس­تىن­دا تاپتالعىسى كەلمەي، باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا سوققان مىنەزدى اقىننىڭ ءومىرى ولەڭ-وتىنا ورتەنىپ ءولدى. قازاق پوە­زيا­سى­نىڭ جارىق كۇنىندەي بولىپ جار­قى­راعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ 1976 جىلى بار-جوعى 45 جاسىندا كوز جۇمىپ، ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ كەتتى.

قاراساز، قارا شالعىن ولەڭدە ءوستىم،

جىر جازسام، وعان جۇرتىم

ەلەڭدەستىڭ.

ولسە، ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ،

ولتىرە الماس الايدا ولەڭدى ەشكىم، – دەپ ەگىلىپ سىر تولعاعان ءبىرتۋار اقىننىڭ ادە­­بي ورتاعا تانىلىپ، بۇرقىراتىپ ولەڭ جاز­عان شىعارماشىلىق عۇمىرى قام­­­­شى­نىڭ سابىنداي كەلتە ومىرىنەن دە قىس­قا بولدى. بار-جوعى ون ءبىر جىلداي ۋاقىت. مىنە، وسى ازعانتاي مەرزىم ىشىن­دە تىلىنەن بال مەن ۋ تامعان سىرشىل لي­ريك­تىڭ «يليچ» (1964)، «ارمىسىڭدار دوس­تار» (1966)، «قارلىعاشىم كەلدىڭ بە؟» (1968)، «ماۆر» (1970)، «داريعا-جۇرەك» (1972)، «اق­قۋلار ۇيىقتاعاندا» (1974)، «شۋاعىم مە­نىڭ» (1975) كىتاپتارى شىعىپ، جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن الدى. ء«ومىرداستان» تاڭدامالىسى 1976 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەنىمەن، اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلىپ، دەرتى اسقىنىپ، اۋىر حالدە جاتقان اقىن، جانارى جاۋدىرەپ، سىرتقى مۇقاباسىن عانا قولىمەن ۇستاپ، كىتاپ بولىپ شىققاننان كەيىنگى قىزىعىن كورە الماي دۇنيە سالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مۇقاعالي ميل­ليون­داعان ادامداردىڭ اۋزىن اشىپ، كوزىن جۇمعىزعان كەمەل تۋىندىلارىن 34 پەن 45 جاس ارالىعىندا جازىپ، ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە جۇرەك قويناۋىنان تاپقان قۇن­دى قازى­ناسىنىڭ باعاسىن بەرۋدى كەلەر ۇر­پاق­قا، ياعني، مىنا بىزگە اماناتتاپ كەتتى.

قازىنام بار.

بىرەۋگە بەرسەم بە ەكەن؟!

وكپەلەيدى-اۋ بەرمەسەم،

بەرسەم، بوتەن.

بار بايلىقتى قوينىما تىعىپ الىپ،

الدە مىنا قۇمدارداي ولسەم بە ەكەن!؟

 

قازىنام بار،

بىرەۋگە قيسام با ەكەن!؟

رەنجيدى-اۋ قيماسام،

قيسام، بوتەن.

الدە مىنا دالاداي بار بايلىقتى

ءبىر ءوزىم يەمدەنىپ، جيسام با ەكەن!؟

 

قازىنام بار.

تاۋەكەل، ساتسام با ەكەن؟!

وزىڭدىكىن وزگەگە ساتساڭ، بوتەن.

الدە مىنا تاۋلارداي بۇركەنىپ اپ،

بۇك ءتۇسىپ، تەرىس قاراپ جاتسام

با ەكەن؟

 

قازىنام بار.

قيساپسىز شەكتەلەدى.

قىزعانادى بىرەۋلەر، جەك كورەدى.

بەرمەيمىن دە، ساتپايمىن،

كورسەتپەيمىن!

الام دەسەڭ،

الدىمەن زەرتتە مەنى...

ون ءبىر جىلداي ۋاقىتتا اقىندىق جۇ­رەك­تەن تۋعان رۋحاني بايلىقتىڭ قانشا­لىق­تى قۇندى ەكەنىن وسى جولدار ايقىن اڭعارتىپ تۇرعانداي.

كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىعاتىن قاس-قاعىم مەزگىل ىشىندە ءتۇرلى باسپالاردان مۇ­قا­عاليدىڭ سەگىز كىتابى جارىق كورىپ ۇلگە­رىپتى. ءبىر قاراعاندا مۇنداي كەڭشىلىك كەز-كەلگەن اقىننىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەر­مەيتىن سيرەك باقىت سياقتى بولىپ تا كورى­ن­ەدى. ايتكەنمەن، وسىعان وراي ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەر ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ، ەلدى ەكىۇداي سەزىمنىڭ قۇشاعىندا قال­دىرىپ ءجۇر.

زامانداستارىنىڭ ءبىرى مۇقاعاليدىڭ ومىردەن كوپ جاقسىلىق كورمەگەنىن، سىبا­عا­­سىنان ايىرىلىپ، شومىشتەن قاعىل­عا­نىن ايتسا، ەكىنشىلەرى، كەرىسىنشە، قو­عام­نان شەتتەتىلىپ، بەينەت تارتقانىن جوققا شى­عارىپ، ونى دالەلدەپ جانتالاسۋدا. مۇنداي كەزدە شىندىقتىڭ شىلبىرىنان ۇستاي الماي، كىمنىڭ سوزىنە سەنىپ، كىمنىڭ جا­عىنا شىعارىڭدى بىلمەي باسىڭ قاتىپ، داع­دارىپ قالاتىنىڭ راس.

ءبىز مۇقاعا­ليدىڭ زامان­داسى­ ەمەس­­پىز. اقىن­­مەن دامدەس بولعان قا­لامگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىن وقىپ، سول ءداۋىردىڭ تىنىسىن سەزىپ، كارتيناسىن كوز الدىمىزعا ەلەس­تەتكەنىمىزبەن، ءدال ولار­داي شىن­دىق­تىڭ تەڭىزىنە تەرەڭ بوي­لاي المايمىز. سوعان قاراماستان، ادەبيە­تىم­ىزدەگى مۇ­قاعاليداي سوم التىندى جەتە تانى­ما­عان، لايىقتى باعاسىن بەرە الماعان قۇر­داستارى مەن زامانداستارىنىڭ شىن­دى­عىنا كۇماندانۋعا ءبىزدىڭ دە حاقىمىز بار. سوندىقتان دا ءبىز كوپ جاعدايدا ەلدىڭ سوزىنەن گورى، جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر ساق­تاماعان سىرشىل ليريكتىڭ جىرلا­رى­نا جۇگىنىپ، اقيقاتتى بىتىراداي شاشىلىپ جاتقان شىندىقتاردان ەمەس، اقىننىڭ تاع­دىرلى تۋىندىلارىنان ىزدەيمىز. مۇ­قا­عاليدىڭ كۇندەلىگىن وقىپ شىق­قا­نى­مىزدا، وسى تاڭداعان جولى­مىز­دىڭ دۇرىستىعىنا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. «ەگەر ءبىر كەزدەردە مەنىڭ ءومى­رىم، شىعارماشىلىعىم الدەكىمنىڭ كوڭىلىن اۋدارا قالسا، ولارعا بىلاي دەر ەدىم: «مەنىڭ قىمباتتى دوستارىم! ەگەر سەندەر شىنىمەن مەنىڭ ءومىربايانىمدى، شىعارماشىلىعىمدى زەرتتەمەك بولساڭدار، وندا مەن نە جازسام، سونىڭ ءبارىن تۇگەل وقىپ شىعۋدى ۇمىتپاعايسىڭدار. مەنى ءوز ولەڭدەرىمنەن ءبولىپ قاراماۋلارىڭىزدى وتىنەم».

راسىندا دا، ءوزى تۋرالى اقىننان اسى­رىپ كىم ايتا الادى؟ جۇرەك سىرىن، نازىك جانىن كىم ودان ارتىق تۇسىنەدى؟ تە­رەڭ­دە تۇنىپ جاتقان داۋىل كۇيدى، تەر­بەتىپ، تۋلا­تىپ قوزعايتىن اقىن تۋىندىلارى تۇر­­عاندا شىندىقتى باسقا جاقتان ىز­دەۋ­دە قانداي قيسىن بار؟ ءبىز ءۇشىن كوزى تىرى­سىندە بىرەۋىسى تالانتىن مويىنداپ ماق­تا­عان، ەكىنشىسى بەيمالىم سەبەپتەرمەن سى­ناعان، ءۇشىنشىسى قادىرىن ءبىلىپ اياعان، ءتور­تىنشىسى تاسادان تاس اتقان، بەسىنشىسى قو­لى­نان كەلگەنشە كومەكتەسىپ، التىنشىسى اياق­تان شالعان – اعا، ءىنى، قۇرداستارىنىڭ شىن­دىعىنان گورى، ءوز ءومىرىن ولەڭمەن ور­­نەكتەگەن اقىن اقيقاتى بارىنەن دە ما­ڭىز­دى، قىمبات بولۋى ءتيىس قوي. ال ءبىز­دىڭ وقىعان ولەڭدەرىمىز مۇقاعاليدىڭ جا­­عاسى جايلاۋدا جۇرمەگەنىن دالەلدەپ، قايتا كەرىسىنشە، ءومىرىنىڭ اۋىر بولعانىن اي­عاي­لاپ جەتكىزىپ، كوكىرەگى قارس ايىرىلا جاز­داپ جىلاپ تۇر.

جانارىمدى تۇمانمەن تۇمشالادىم،

...سەرىپپەسى ءۇزىلىپ تۇر ساداعىم.

جىگىتىنەن قازاقتىڭ دوس تابا الماي،

قىز دا بولساڭ مەن ساعان مۇڭ شاعامىن.

اۋىرلار دەپ ويلاپ پا ەم

مۇنشا ءحالىم...

ء ۇمىتتىڭ سوڭعى ءجىبى ءۇزىلىپ، ءبىر بىتەۋ، مەڭىرەۋ قابىرعاعا تىرەلگەندەي بولىپ شارا­سىزدىقتان ايتىلعان، نە دەگەن مۇڭلى سوزدەر! دوسقا جارىماي، ءومىردىڭ دۋمان­دى بازارىنان جىلاپ قايتقاننان اسقان قانداي قاسىرەت بار، مىنا دۇنيەدە. پانا­سىز، سورلى جەتىمدەي ەڭىرەتىپ، نازىك جانىن ويران ەتكەن مۇنداي قايعىنىڭ شاڭ­داق داۋىلى جالعاننان جۇبانىش ىزدەپ جا­بىر­قاپ، امالىنىڭ جوقتىعىنان اجال ار­قا­نىنا موينىن سوزىپ قۇلازىعان اقىن جۇ­رە­گىندە عانا سوعادى.

اقىن بولىپ نەسىنە جاراتىلدىم،

اراسىندا قاپ قويماي قارا ءتۇننىڭ.

قاسيەتىن سەزەم دەپ انا ءتىلدىڭ،

قاۋىرسىنى قالمادى قاناتىمنىڭ.

قۋ تىرلىككە قۇل بولىپ، اياڭ باسىپ،

قۇلاشىمدى جايا الماي باراتىرمىن.

 

مومىن ەدىم، جاقسى ەدىم، ۇياڭ ەدىم،

اتتاپ ءوتتىم ولاردىڭ قيا بەلىن.

ەندى، مىنە، قاۋقارسىز قۇر اشۋدى،

جيا بەرگىم كەلەدى، جيا بەرگىم.

ماڭدايىمنان سيپاعان ءبىر جان بولسا،

ەندى قالعان ءومىرىمدى قيار ەدىم.

تاعدىرىنىڭ ايانىشتى دا، اۋىر بول­عا­نىنا قالامىن قاسىرەتىنىڭ قانىنا مالىپ وتىرىپ جازعان، سۇيەكتەن وتەتىن اقىن سوز­دەرى­نەن ارتىق سىزگە قانداي دالەل كەرەك؟ اقىر­عى اماناتىن ايتقانداي بولىپ جىر­لا­عان، ءومىر شىراعى ءسونىپ بارا جاتقان اقىن شىندىعىنا نەگە قۇلاق اسقىمىز كەل­مەيدى؟

نە كۇيدە جۇرگەنىمدى كورەسىڭ بە؟

مەن ءسونىپ باراتىرمىن، سەنەسىڭ بە؟

قاي مايداننان ورالعان جاۋىنگەرمىن،

جارادان ساۋ-تامتىق جوق دەنەسىندە.

مۇقاعالي ءسوزدىڭ كيەسى بارىنا سەنىپ، بويتۇمارىنداي قاستەرلەگەن، قادىرىن جاقسى ءبىلىپ ونى قالاي بولسا سولاي وڭدى-سولدى شاشىپ قولدانا بەرمەگەن، قۇ­دايسىز قوعامدا ءومىر سۇرە وتىرىپ، ال­لانى اۋزىنان تاستاماعان، جۇرەگىنە يمان قارلىعاشى ۇيا سالعان – تەكتى تالانت. مايمىلدان جاراتىلعانىنا كۇمان­دانىپ، قازاق اقىندارىنىڭ ىشىنەن ادام اتا مەن حاۋا انا تاقىرىبىن العاش­قى بولىپ جىرلاعان – سەزىمتال ليريك. جانە جاراتىلىسقا جان بىتىرگەن پەرىش­تە سۇلۋلىقتى كوزىمەن كورگەندەي سۋرەت­تەپ، ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن قاي­تا­لان­باس ەكى قۇبىلىس – ايەل مەن ەركەكتىڭ وڭا­شا قالعانداعى ءساتىن كەستەلى تىلمەن كور­كەمدەپ، قالاي اسەرلى، ادەمى جەتكىزگەن دە­سەيشى.

نە كەرەمەت ءبىزدى مۇندا تاستاعان؟!

ول دا مەنەن، مەن دە ودان جاسقانام.

اينالايىن ادام اتا، حاۋا انا،

الدىمەنەن قايسىڭ ەدىڭ باستاعان؟

 

الدە، سەن بە، اينالايىن حاۋا انا،

قاۋىزىن اشقان گۇلگە ۇساپ قاراعان؟

ادام اتا، الدە سەن بە اق گۇلدەن،

ءنار العاندى تىرشىلىككە بالاعان.

 

(ايتارىم بار سەندەرگە

مەن ماقتانىپ)،

سەندەر باتقان كۇناعا ءبىز باتپادىق،

تۇرعان بولار، ايتەۋىر، ءبىر وت جانىپ،

جانىپ بارىپ، جانىپ

بارىپ توقتادىق.

 الپىسىنشى جىلدارى ولەڭ ولكەسىنە دۇبىرلەتىپ كەلىپ، قولتاڭباسىن قالدىرىپ، كيەلى شاڭىراققا ءبىر-ءبىر ۋىق بولىپ قادال­عان مۇقاعالي زامانداستارىنىڭ قاي-قاي­سى­سى دا وسال ەمەس. بىراق ادەبيەتتىڭ الىپ مۇحيتىنا ءوز ارناسىمەن كەلىپ قوسىلعان اقىن­داردىڭ ىشىنەن ءدىنىن ساتپايتىنىن جۇرت­قا جاريا ەتىپ، پايعامبارىمىز مۇ­حام­مەد (ع.س.) ۇمبەتى ەكەنىن مۇقاعالي عانا جاما­عاتقا باتىل ايتا الدى.

قايماعى بۇزىلماعان قايران ءدىنىم،

قايماعىڭ بىت-شىت بولدى

قايدان بۇگىن؟!

قۇبىلاعا بەت الىپ قول قۋسىرىپ،

ساجدەگە جىعىلاتىن قايدا كۇنىم؟

 

ساتپايمىن، ساتقان ەمەن ءدىنىمدى مەن،

ولمەيتىن، وشپەيتۇعىن كۇنىم بىلەم.

تاپپايتىن كۇندە تىنىم،

تۇندە تىنىم،

مۇسىلمان مۇحاممەدتىڭ ۇمبەتىمىن.

 

مۇحاممەدتىڭ ۇممەتى مۇسىلمانمىن،

پايعامبارىم قولدايدى قىسىلعان كۇن.

السىن تاعالام انت ەتەم، انت ەتەمىن،

اللا ەسىمىن جۇرەكتەن ۇشىرعان كۇن»

ەندەشە مىنا ءبىزدىڭ، جاۋھار جىرلارى ەركىمىزدى بيلەپ، ەت-جۇرەگىمىزدى ەلجىرەتىپ، سەزى­مىمىزدى جاۋلاپ العان مۇقاعاليدىڭ ميل­ليونداعان وقىرماندارى تار كەزەڭدە دە ال­لاسىنا سيىنىپ، اسىل ءدىنىن ۇمىتپاعان اۋليەنىڭ:

دوستىققا ءجۇرمىن،

دوستىققا ءجۇرمىن قۇمارتىپ!

ولگەلى ءجۇرمىن،

وزىمە-ءوزىم ءمىن ارتىپ...

جاۋىزدىڭ بارىپ، جانىنا

ءۋازىر بولعاننان،

دوستاردىڭ بارىپ، اۋلاسىندا

ولگەن مىڭ ارتىق،

– دەپ وزەگىن ورتەپ، ءومىرىن وك­سىت­­كەن وكىنىشتى ولەڭىمەن جەتكىزگەن جا­ناي­قايىنا قالاي كۇمان كەلتىرەمىز؟ دۇ­نيە­­دەن دوس تاپپاي، سەڭ سوققانداي سەندەلگەندە جالعىز سەرىگى جۇرەگىمەن عانا سىرلاسىپ، قي­نالىپ، قاپالانىپ، قۇسالىقتان قاي­عى­رىپ ولگەن مۇڭلىقتىڭ سوزىنە سەنبەۋگە بولا ما؟

جۇرەگىڭىز بار بولسا، مۇقاعاليدىڭ­ ين­تيم­­دىك ليريكاسىن ايتپاعاندا، تابيعاتقا ءتىل بىتىرگەن جاۋھار جىرلارى­نان دا اقىن جا­­ن­ىن جەگىدەي جەگەن وكىنىشتى سەزبەۋ، تا­لاي­­سىز تاعدىرىنىڭ باسىن شالعان قايعى-قاسىرەتتىڭ مۇنارىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس قوي.

كۇز سەكىلدى بيىلعى كوكتەم ماعان،

كۇرەڭىتىپ تۇرادى...

نەتكەن جامان؟!

كەشە عانا

كەرەمەت كەشكەن عۇمىر

بۇگىن ماعان سەكىلدى وتكەن زامان.

نەمەسە:

جاس تەرەكسىڭ جاپىراق جايا الماعان،

ءبىز – جولاۋشى ساياڭدا ايالداعان.

ءبىز كەتەمىز، قالاسىڭ، تۇلدىر تەرەك،

سالقىن بولا المادى ساياڭ جامان.

سونداي-اق:

مىنا كەلگەن جازىم با –

اق تاڭىم با؟!

قايتا ورالعان قۇسىم با باقتارىما؟

قارعىس ايتىپ وتىر ما قارلىعاشتار،

مەنىڭ جۇدەۋ كەشەگى شاقتارىما؟!

مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ ليريكالىق «مەنى» جارىققا ءۇيىر كوبەلەكتەي وزدىگىنەن وتقا تۇسكەنىمەن، ەكىنشى جاعىنان، كەز-كەلگەن اقىننىڭ ەڭ ۇلى بايلىعى – رۋحاني قازىناسى، ولەڭدەرى ەمەس پە دەگەن وي دا كەلەدى كەيدە باسىڭا. كوڭىلى كوبە­لەكتەي الىپ-ۇشقان اقىنداردىڭ ءجيى-ءجيى وتقا قاناتىن كۇيدىرىپ الىپ جا­ت­اتىنى قالىپتى قۇبىلىس ەمەس پە، ءتايىرى. شىعارمالارىنىڭ تاسقا باسىلىپ، كىتاپ بولىپ شىعىپ، حالىق يگىلىگىنە اينالعانىنان ارتىق اقىنعا قانداي مارتەبە، قانداي باقىت كەرەك؟ ەندەشە سەگىز جىر جيناعىن وقىرمانعا ۇسىنىپ ۇلگەرگەن مۇقاعاليدى مۇسىركەۋگە ءبىزدىڭ مورالدىق قاقىمىز بار ما؟

ارينە، قۇداي بەرگەن قابىلەتىن قۇر­مەت­تەپ مۇقاعاليعا ءبىر سىيلىق نەمەسە اتاق اپەرە الماعانىمىز اقىننىڭ ەمەس، ءبىزدىڭ ارىمىزعا سىن بولارلىق ۇياتتى ءىس. بىراق ايتىڭىزشى، بيلىككە كورسەتكەن قىزمەتىن بۇلداپ، قوس-قوستان سىيلىق الىپ، اتاققا تويماعان قالامگەرلەردىڭ قايسىسى تاريحتا قالدى؟ اقىندى ونەر شىڭىنا شىعاراتىن شىعارمالارى عوي. كوزى تىرىسىندە داڭقتارى دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ مەملەكەتىمىزدىكىن ايت­پا­عاندا، وداقتىق، حالىقارالىق دەڭ­گەي­­دەگى سىيلىقتاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قالدىرماي العان، اتاعىنان ات ۇرىككەن اقىن­داردىڭ پەندەشىلىك تابىستارى ەسىم­دەرىنىڭ ۇمىتىلماۋىنا سەبەپتەسە ال­دى ما؟ نەگە جۇرت ولاردىڭ ەمەس، اتاق پەن سىي­لىقتى دامەتپەك تۇگىل، جات جۇرت­تا قال­عانداي بولىپ، باسىنا باق قۇسى قونباي وڭاشادا جالعىزسىراپ جىلاعان مۇقا­عا­لي­دىڭ جىرلارىن قۇمارتىپ وقيدى؟ كۇن­دە­لىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىك، كۇيكى ءومىردىڭ ق ۇلىنا اينالىپ كەتپەي، ماڭگىلىكپەن عانا سىر­لاسىپ، ۇلى ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىن تاعدىر ەكەنىن اقىننىڭ ءوزى دە مو­يىن­­داپتى.

تاعدىر دەيمىز،

 تاعدىر دەيمىز اشىنا،

تالاق تاعدىر، كۇيبەڭ تىرلىك الدايدى.

اقىماقتىڭ باق بوپ قونىپ باسىنا،

اقىلدىدان اۋلاق كەتەر، بارمايدى.

 

كوزدەن اقسا جۇرەكتەگى قان-جىلعا،

تابىنا كەپ تاعدىر دەيمىز

جانشىلىپ.

بىلە تۇرا ۇرى اربەكەش – تاعدىرعا،

ۋايىمدى ۇستاتامىز قامشى عىپ.

 

تاعدىر دەيتىن بوس ءسوز، بوس ءسوز،

جاراندار،

وتىرىككە ساناڭدار!

تاعدىرىڭدى جاسايتىن دا ادامدار.

تاعدىرىڭدى بۇلدىرەتىن ادامدار!

ايتكەنمەن، تۇرمىس-تىرشىلىگى قيىن بولعانىمەن، سەگىز كىتابى شىققان اقىننىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرى اۋىر بولدى دەگەندى ايتۋعا اۋزىڭ بارمايتىنى دا راس.

سەگىز كىتاپ سىرت كوزگە از ولجا ەمەس­تەي كو­رىن­گەنىمەن، كولەمى ءسابيدىڭ الا­قا­­نىنداي عانا شاعىن، پىشاقتىڭ قى­رىن­داي جىر جيناقتارىن كورىپ، قولىڭا ۇستاعاندا كوڭىلىڭ قوڭىلتاقسىپ، العاش­ق­ى ويىڭنان اينىپ، اقىن تالانتىن قۇر­مەت­تەگەن قوشەمەتتىڭ ءبىز ويلاعانداي زور بول­ما­عانىنا كوزىڭ جەتە تۇسەدى. جىر سۇ­لەيى­مەن ءبىر زاماندا ءومىر سۇرگەن وزگە ەلدىڭ كورنەكتى شايىرلارى راسۋل عام­زاتوۆ، قايسىن كۋليەۆ، ەۆگەني ەۆتۋشەنكو، اندرەي ۆوزنەسەنسكيلەردى حالقىنىڭ قالاي توبەسىنە كوتەرگەنى ەلدىڭ بارىنە ايان. ال اردى جانىنان دا بيىك قويىپ، اقىندارىمەن ماقتانعاندا وزگە ۇلتتاردى شاڭ قاپتىرىپ كەتەتىن مىنا ءبىزدىڭ، شىعار­ما­شىلىق قابىلەتى ولاردان ارتىق بولماسا، ءبىر مىسقالداي دا كەم ەمەس مۇقاعاليداي تاۋ تۇلعانىڭ ءجىبى ءتۇزۋ ءبىر جىر جيناعىن دۇ­رىستاپ شىعارىپ بەرە الماعانىمىز ەل­دىگىمىزدى ايتپاعاندا، ازاماتتىعىمىزعا سىن ەمەس پە؟

كورنەكتى اقىن، ءارى عالىم ءابدىلدا تاجى­باەۆ جىر سۇلەيىنىڭ قايتىس بولعانىنا ءبىر جىل تولعاندا «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ 1977 جىلعى 26 ناۋ­رى­زىنداعى سانىندا ۇلكەن ماقالا جازىپ مۇقاعالي ولەڭدەرىنە شولۋ جاساي كەلىپ «...وقىرمان قاۋىم اقىننىڭ جارىق كورمەگەن تاماشا ولەڭدەرى وتە كوپ ەكەنىن بىلە بەرمەيدى» دەگەن-تۇعىن. پوەزياعا تورەلىك ايتىپ، وكشەسىن باسقان ءىنى­سىنىڭ تالانتىن ءبىرىنشى باعالاعان ءاب­دىل­­دا اقساقالدىڭ سوزىنە قاراعاندا، مۇ­قا­عاليدىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كىتاپ­تا­رى­نا ەنبەي قالعان تۋىندىلارى وتە كوپ بول­عانعا ۇقسايدى. ءونىمدى ەڭبەك ەتكەنىنە قارا­ماستان، ايرىقشا تالانت يەسى ەكەنىن تاپ باسىپ، تاني الماعانىمىزدى اكادەميك سىنشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ تا 1981 جىلى مۇقاعاليدىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا جاساعان بايان­داماسىندا ايتىپ كەتىپتى. وسىعان وراي، ارتىنا سونشاما مول مۇرا قالدىرعان اقىننىڭ كىتاپتارى نەگە جۇپىنى بولىپ شىقتى دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋدىڭ رەتى دە، ءجونى دە كەلىپ تۇر.

 

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى

(جالعاسى بار)

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار