بۇرىن التى قىردىڭ استىنان ەستىلەدى دەيتىن ءان مەن ءانشىنى اسپەتتەگەندە. ءان تورەسى «سامالتاۋدى» ديماش قۇدايبەرگەن ورىنداعالى التى قۇرلىققا ءبىر-اق تارادى. سويتكەن كۇنى قازاق – ديماش ورىنداعانعا دەيىن بەكبولات تىلەۋحاننىڭ شىرقاۋىندا حالىق ءانى اتالىپ كەلگەن تۋىندىنىڭ شىعۋ تاريحى مەن اۆتورىنا سۇراۋ سالىپ, الاش دالاسىنان سامالتاۋ اتتى جەر ىزدەپ كەتتى. ونەرتانۋشىلار مەن ولكەتانۋشىلار ءارتۇرلى پىكىردە. كوبىسى ونداي جەر اتى جوعىن ايتادى. سەرىكبول حاساننىڭ وسى ءان تۋرالى زەرتتەۋ ماقالاسىندا بەرىك ءجۇسىپ «سامالتاۋ» – جەر اتاۋى ەمەس, اندەگى تيپتەندىرىلگەن بەينەنىڭ «سامال تاۋلى, شالقار كولدى قايران ەلى» ەدى عوي» دەيدى. ءيا, سامال تاۋدى ىزدەيتىن بولساق, ساعىم بەل, شالقار كولدى دە ىزدەۋگە تۋرا كەلمەي مە؟
ەرتەدەگى اندەردىڭ ەسەرىنەن ەستىسى كوپ. ونىڭ ءبىر دالەلى «ەلىم-اي» بولسا, ءبىرى – وسى «سامالتاۋ». ەكەۋى دە حالىقتىڭ زارى. ءبىرى جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ەكىنشىسى ورىس وتارشىلدىعى تۇسىنداعى زاماننىڭ زاپىرانى. ديماش قالاي ورىنداعان جانە بۇل شىعارمانى زار كۇيىنە كەلتىرگەن! ىقىلاس دۇكەن ۇلى كۇيىمەن تۇزدىقتاعاندا, ناعىز تۇركىلىك كونە سارىن مەن قازاقى مانەر جىمداسىپ شىعا كەلگەن. ءبىزدىڭ كەيبىر تىڭدارمانسىماقتار ۇلتتىق دۇنيەدەن بەزىپ جۇرگەندە, اقش ونى پرەزيدەنتىن ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى شارادا تورىنە شىعارىپ, توبەسىنە كوتەرىپ قويدى. سول دجو بايدەننىڭ يناگۋراتسياسىنا وراي وتكىزىلگەن كەشتىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى Sister Cities International كومپانياسىنىڭ وكىلى Dean Suozzi-Auberry ءوزىنىڭ InfoArtis JK (اقش) ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان پىكىرى قايران قالدىردى ءبىزدى.
– نەگە ديماش قۇدايبەرگەن, ول كىسىنى قانداي قاسيەتتەرىنە بايلانىستى تاڭدادىڭىزدار؟ – دەگەن سۇراققا:
– الەمگە بەلگىلى انشىلەردىڭ اراسىنان جان-جاقتى زەرتتەي كەلە تاڭداۋىمىز ديماش قۇدايبەرگەنگە ءتۇستى. سەبەبى ديماش – ۇلتىن سۇيەتىن ازامات, بويىندا ادامدىق قۇندىلىقتىڭ قازىناسى بار تۇلعا. ول – الەمدىك بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. ونى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ادامدار جاقسى كورەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ول – ساياساتتان بيىك تۇلعا. ءوزىنىڭ انىمەن, تاماشا داۋسىمەن ءتىلى بولەك, تانىمى بولەك ميللياردتاعان جانداردىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان ناعىز ونەرپاز, الەم ەلشىسى دەۋگە بولادى.
ەكىنشىدەن ورتا ازياداعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى, قازاقستانمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. بۇل جاقىندىعىمىزدى ودان ءارى جاقىنداتا تۇسكىمىز كەلەدى.
«سامالتاۋ» ءانى – ۇلتىن سۇيگەن, تىنىشتىقتى اڭساعان, وتباسىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەشكەنىن ارمانداعان, قۇلدىق كىسەنىنەن بوسانعىسى كەلگەن كەۋدەسىنە شەر تولعان ازاماتتىڭ ءانى. تاريحي ءان! ءبىز سوندىقتان وسى ءاندى تاڭدادىق, – دەگەن ەكەن.
بىزدىڭشە, بۇل – كىمدى بولسىن قايران قالدىراتىن ءسوز. امەريكادا ءانشى نەمەسە ءان قۇرىپ قالعان جوق. ديماشتى «ساياساتتان بيىك» دەپ پاراساتقا جۋىق اڭگىمە ايتادى. ديماش ساياساتتان بيىك بولسا, ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ونەرىمەن, انىمەن بيىك. ونەر دە, ادەبيەت تە ۇلتىن سۇيگەن جۇرەكتەن عانا شىعادى. «سامالتاۋ» ءانى – ۇلتىن سۇيگەن, تىنىشتىقتى اڭساعان, وتباسىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەشكەنىن ارمانداعان, قۇلدىق كىسەنىنەن بوسانعىسى كەلگەن كەۋدەسىنە شەر تولعان ازاماتتىڭ ءانى» بولىپ تۇر ويتكەنى.
وسى «سامالتاۋ» انىنە بايلانىستى جاقىندا ءبىر دەرەك كەزدەستىردىك. ولكە تاريحىنا جەتىك جاڭاارقالىق اقساقال, مارقۇم ءالىپ جايلىبايدىڭ كىتابىن قۇراستىرىپ وتىرىپ, «ەلۋ جىلدان كەيىنگى جارتى ساعاتتىق كەزدەسۋ» اتتى ماقالاسىنان ۇشىراستىردىق. ءالىپ جايلىباي 1972 جىلى جاڭاارقا اۋدانىنا وبلىس ورتالىعىنان قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا پارتيا تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, عىلىم كانديداتى, دوتسەنت ءشايزارات حاسەنوۆ اتتى لەكتور كەلىپ, سۇلتان دەگەن اقساقالمەن كەزدەسكەنىن ەسىنە الادى دا, اڭگىمەنى بىلاي وربىتەدى:
«سۇلتەكەڭ دەگەنى – تۇيتەبايدىڭ سۇلتانى. ەستۋىمشە, كەزىندە ومبىدا مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعان. سودان رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەپ, 1934-1937 جىلدارى جاڭاارقا اۋدانىندا جەر ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارعان. 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالىپ, 1948 جىلى بوساپ كەلگەن. سول كەلگەننەن بەرى قىزمەت ىستەۋگە ۇمتىلماعان. جىلقى باققان, ون جىلداي بۇرىن زەينەتكەرلىككە شىقسا دا, بەتپاقتىڭ شەتىنەن كەتپەيدى, كوپشىلىك ىشىنە كىرمەيدى. ءسىرا, سوناۋ ون جىلداعى كورگەن قۇقايى جانىنا قاتتى باتقان بولۋ كەرەك. اڭگىمەنى جاقسى ايتاتىن, بىلەتىنى كوپ ادام. بىراق اناۋ ون جىل تۋرالى اڭگىمە ايتقانىن ەستىمەدىم. ءۇيدىڭ سىرتىنان توقتاي قالدىق. ەسىك الدىندا ءۇي يەلەرىمەن كەزدەسىپ, امانداستىق.
– ۇيگە كىرىڭىزدەر, – دەدى. شاكەڭ ء(شايزارات حاسەنوۆ) الدا, ۇيگە بەت الدىق. مەن «مىنا كىسى لەكتور, مىنا كىسى سىيلى اقساقالىمىز» دەپ ءبىر-بىرىنە تانىستىردىم. ءسوزدى سۇلتەكەڭ باستادى. قىمىزدى ءبىر جۇتىپ, مۇرتىن ءبىر سيپاپ قويىپ: – قاي جەردىڭ تۋماسىسىز؟ – دەدى.
– ومبىنىڭ شارباقكول اۋدانىنانمىن.
– ول ەلىڭە بارىپ تۇراسىڭ با؟
– ءيا, ەكى-ءۇش جىلدا بارىپ تۇرامىن.
سونان سوڭ سۇلتەكەڭ لەكتوردىڭ بەتىنە تاعى ءبىر زەر سالا قاراپ الدى دا, سۇق ساۋساعىن كەزەپ: – 1923 جىلى 19 تامىزدا ەگىندى ورتەپ قاشىپ كەتكەن, بولىستىق كوميتەتتىڭ توراعاسى بولعان بالا بار ەدى عوي, سودان حابارىڭ بار ما؟ – دەدى.
شاكەڭ ءسال عانا جىميىپ: – اقساقال شىرامىتىپ وتىرسىز با؟ ول مەن عوي, – دەدى. سۇلتەكەڭ دە ءتۇسى جىلىپ: – ول قالاي بولدى؟ – دەدى.
ول كەزدە ءبىزدىڭ شارباقكول پەتروپاۆلعا قارايتىن. وبلىستا ءبىر جينالىس بولىپ, ءبىزدىڭ اۋداندى ماقتادى, بيىلعى ەگىننىڭ شىعىمىن دا اتاپ ءوتتى. جينالىستان كوڭىلدى شىقتىم. ءبىر ات جەككەن تارانتاسپەن ەگىننىڭ ورتاسىمەن سالىنعان جولمەن قايتىپ كەلە جاتقانبىز. جان-جاعىما قاراپ كوڭىلىم تاسىپ وتىرىپ, ءبىر تەمەكى تۇتاتىپ شىرپىنى لاقتىرىپ جىبەرگەنىمدى بايقاماي قالدىم. قۋراپ تۇرعان ەگىن لاپ ەتە قالدى. جازعى جەڭىل كيىم عوي, پيدجاكتى شەشىپ ءبىراز سaبaلaدىق, دەس بەرەتىن ەمەس. ەندى كەشىگۋگە بولمايدى, اتتى دوعارىپ, كوشىر بالاعا «ساۋ بول!» دەپ جايداق اتپەن تارتىپ وتىردىم. سودان سول ەلگە 1954 جىلى عانا باردىم, – دەپ شاكەڭ توقتادى. قىمىزدان تاعى ءبىر جۇتىپ الدى دا:
– ال ءبىزدىڭ ەلدى وتە جاقسى ءبىلىپ وتىرسىز. قالاي تانىس بولعانىڭىزدى ايتساڭىز؟
– بۇل بىلاي – دەپ باستادى سۇلتەكەڭ: – مەنىڭ اكەم تۇيتەباي, ونىڭ اكەسى قاسقىر. السەن دەگەن كىسى قاسقىرمەن بىرگە تۋىسادى. قاسقىر شارۋا ادام ەدى. ەلدەن اسپاسا دا ءبىراز مالى بولعان. ال السەن بي بولعان, بولىس بولعان, قاجىعا بارعان. قاجى اتامنىڭ بولىس كەزى. پاتشانىڭ «يۋن جارلىعى» تۋرالى تسيركۋلياردى قولىنا العاندا, شابارماننىڭ كوزىنشە جىرتىپ: – مەنىڭ كارى باسىمدى قاعىپ السا دا قازاقتىڭ ورىمدەي جاستارىن كوگەندەپ بەرە المايمىن – دەپ قاعازدى شاشىپ جىبەرىپتى. وسى وقيعاعا بايلانىستى قاجى اتا تۇتقىندالىپ, اقمولاداعى اباقتىدا ەدى, «ەندى ومبىعا جىبەرەدى ەكەن» دەگەن حابار دۇڭك ەتە قالدى. مەنى اكەمنىڭ اعاسى جىلتىر شاقىرىپ الىپ:
– سەن ومبىمەن اراداعى ەلگە مىنا حاباردى جەتكىز, – دەدى. ول كەزدە مەن ومبىداعى سەميناريادا وقيتىن كەزىم, جولداعى ەلدى جاقسى بىلەم, ەل يەسى ادامدارعا تۇگەلدەي حاباردى جەتكىزدىم. ومبىعا جەتىپ بىرەر كۇن تىنىعىپ, كەيىن قايتار جولدا قاجىلارعا كەزدەسىپ, سولارمەن بىرگە قوزعالدىم. شارباقكولگە كەلسەك, جول ۇستىنە قونعان اۋىل بىرىڭعاي كەرەيدىڭ ەسىكتەن تورگە دەيىن ون قادام ۇيلەرى. قاپتاعان كوپ ادامداردىڭ ىشىنەن اۋىل يەلەرى ۇلكەندەر كەلىپ, قاجىعا سالەمدەستى. سول كەزدە اۋىل يەسى (اتى جادىمدا ساقتالمادى – ءا.ج.) ومبى باسشىلارىمەن جاقسى ەكەن, وسى تۇتقىندارعا ەكى كۇنگە كەپىلدىك الىپتى. ايداۋشى ورىستارعا قاعازىن كورسەتىپ, ولاردى قايتارىپ جىبەردى. ول ەلمەن تانىستىعىم سودان باستالدى.
– وسى وقيعانىڭ ىشىندە مەن دە بولدىم, – دەدى شاكەڭ. سوندا تۇتقىننىڭ ءبىرى ءان سالدى عوي.
«اتتى ەمەسپىز جاياۋمىز,
جاياۋدان دا باياۋمىز.
ون بەس سوتكە جۇرگەندە,
ومسكىگە تاياۋمىز» دەپ.
– ا, ول شوڭنىڭ احمەتجانى عوي!
– سول ءان سونىكi مە؟
– ول ءاندى بۇل وڭىرگە اكەلگەن مەن ەدىم. ونى ءبىز الىبەكتىڭ ءانى دەيتىن ەدىك. الىبەكتى شىڭعىس تورە يتجەككەنگە جىبەرمەك بولىپ ومبىعا جاياۋ ايداتقان عوي. سوندا شىعارعان دەۋشى ەدى. ال, 16-شى جىلمەن بايلانىستىرىلۋى احمەتجاننان بولسا كەرەك. ول دا قارا جاياۋ ەمەس. جۇرت قولقالاعان سوڭ, ءان سالدى عوي, ايتپەسە ەلدە ايتىلاتىن ءسوز بار ەدى, اكەسى بىردە «نار بالاسى باقىرماس بولار» دەپ, تىيىپ تاستاپتى.
الىبەكتىڭ اقان سەرىمەن دوستىعى, قاراتورعايدى سىيلاۋى, اكەسى زىلقارادان ءسوز قالعانى – «مۇمكىن-اۋ» دەگiزگەندەي ەكەن. قازىر وسى ءان وسى ەلدە ايتىلا ما؟
– ايتقاندارىن ەستىمەدىم, ءسىرا مەنىڭ ۇستالۋىم وسى ءاندى «بۇقتىرعان» بولۋ كەرەك. شəكەڭ ساعاتىنا قاراپ:
– ال ەندى ءبىز كەتەيىك, – دەدى. ورنىمىزدان تۇرىپ, شىعۋعا ىڭعايلاندىق. سۇلتەكەڭ: – قوناعىم, قايتىپ كەل, كەشكە قون. ەلىڭنىڭ قادىرىن بىلگەم, قۇرمەتىن كورگەم. قوناقاسىڭا تاي سويام, اينالاداعى ەلدى شاقىرىپ توي قىلام, – دەدى.
شاكەڭ:
«ەرتەڭ ءبىر جينالىس بار ەدى, ونان قالۋعا بولمايدى, راحمەت, ساۋ بولىڭىز, – دەدى دە, ءجۇرىپ كەتتىك» دەپتى ءالىپ جايلىباي.
بىزدىكى ءان تاريحىنا قاتىستى از-كەم پىكىر, قولعا تۇسكەن دەرەك. كادەگە جاراپ جاتسا, ءلازىم. ارعى جاعىن ونەرتانۋشى حالىق ءوزى بىلەدى.
