ونەر • 09 قىركۇيەك، 2021

«سامالتاۋدى» سالعاندا...

123 رەت كورسەتىلدى

«اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر ءشارى» دەگەندەي، كوزىن اشىپ كورگەن شوقىسى مەن تاۋى قاي ادامنىڭ بولسىن سامالتاۋى ەمەي نەمەنە؟ قولاتىنان سامال ەسپەسە، سايىنان جۇپار اڭقىماسا، ونىڭ تاۋ اتى قايسى؟! جازى-قىسى جەلى ءبىر تىنبايتىن اۋىلدار دا بولادى. «بورانى ون كۇن سوققان ەستەن كەتپەس، ۇيرەنگەن اۋىلىما ەشتەڭە ەتپەس» دەگەن جولدار دا اتاقتى «سامالتاۋ» ءانى شىققان اتىراپتان الىس جەردە تۋماعان.

بۇرىن التى قىردىڭ استىنان ەستىلەدى دەيتىن ءان مەن ءان­شى­نى اسپەتتەگەندە. ءان تورە­سى «سا­مال­تاۋدى» ديماش قۇداي­بەر­گەن ورىنداعالى التى قۇر­لىق­­قا ءبىر-اق تارادى. سويتكەن كۇنى قازاق – ديماش ورىنداعانعا دە­يىن بەكبولات تىلەۋحاننىڭ شىر­قاۋىندا حالىق ءانى اتالىپ كەل­­گەن تۋىندىنىڭ شىعۋ تاريحى مەن اۆتورىنا سۇراۋ سالىپ، الاش دالا­سىنان سامالتاۋ اتتى جەر ىزدەپ كەتتى. ونەرتانۋشىلار مەن ولكەتانۋشىلار ءارتۇرلى پىكىردە. كوبىسى ونداي جەر اتى جوعىن ايتادى. سەرىكبول حاساننىڭ وسى ءان تۋرالى زەرتتەۋ ماقالاسىندا بەرىك ءجۇسىپ «سامالتاۋ» – جەر اتاۋى ەمەس، اندەگى تيپتەندىرىلگەن بەينەنىڭ «سامال تاۋلى، شالقار كولدى قايران ەلى» ەدى عوي» دەيدى. ءيا، سامال تاۋدى ىزدەيتىن بولساق، ساعىم بەل، شالقار كولدى دە ىزدەۋگە تۋرا كەلمەي مە؟

ەرتەدەگى اندەردىڭ ەسەرىنەن ەستىسى كوپ. ونىڭ ءبىر دالەلى «ەلىم-اي» بولسا، ءبىرى – وسى «سامالتاۋ». ەكەۋى دە حالىقتىڭ زارى. ءبىرى جوڭعار شاپقىنشىلىعى، ەكىن­شى­سى ورىس وتارشىلدىعى تۇ­سىن­داعى زاماننىڭ زاپىرانى. ديماش قالاي ورىنداعان جانە بۇل شىعارمانى زار كۇيىنە كەل­تىرگەن! ىقىلاس دۇكەن ۇلى كۇ­­يى­مەن تۇزدىقتاعاندا، ناعىز تۇر­كى­ل­ىك كونە سارىن مەن قازاقى مانەر جىمداسىپ شىعا كەلگەن. ءبىزدىڭ كەيبىر تىڭدارمانسىماقتار ۇلتتىق دۇنيەدەن بەزىپ جۇرگەندە، اقش ونى پرەزيدەنتىن ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى شارادا تورىنە شىعا­رىپ، توبەسىنە كوتەرىپ قويدى. سول دجو بايدەننىڭ يناگۋراتسيا­سى­نا وراي وتكىزىلگەن كەشتىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى Sister Cities International كومپانياسىنىڭ وكىلى Dean Suozzi-Auberry ءوزىنىڭ InfoArtis JK (اقش) ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان پىكىرى قايران قالدىردى ءبىزدى.

– نەگە ديماش قۇدايبەرگەن، ول كىسىنى قانداي قاسيەتتەرىنە بايلانىستى تاڭدادىڭىزدار؟ – دەگەن سۇراققا:

 – الەمگە بەلگىلى انشىلەردىڭ ارا­سىنان جان-جاقتى زەرتتەي كەلە تاڭداۋىمىز ديماش قۇداي­بەر­­گەنگە ءتۇستى. سەبەبى ديماش – ۇل­تىن سۇيەتىن ازامات، بويىندا ادام­دىق قۇندىلىقتىڭ قازى­نا­سى بار تۇلعا. ول – الەمدىك بەي­­بىتشىلىكتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. ونى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ادامدار جاقسى كورەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ول – ساياساتتان بيىك تۇلعا. ءوزىنىڭ انىمەن، تاماشا داۋ­سىمەن ءتىلى بولەك، تانىمى بولەك ميللياردتاعان جانداردىڭ جۇرە­گىنە جول تاپقان ناعىز ونەرپاز، الەم ەلشىسى دەۋگە بولادى.

ەكىنشىدەن ورتا ازياداعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى، قازاقستانمەن دە تىعىز باي­لانىستامىز. بۇل جاقىن­دى­عىمىزدى ودان ءارى جاقىنداتا تۇس­كى­مىز كەلەدى.

«سامالتاۋ» ءانى – ۇلتىن سۇي­گەن، تىنىشتىقتى اڭساعان، وتبا­سىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەش­كەنىن ارمانداعان، قۇلدىق كىسەنىنەن بوسانعىسى كەلگەن كەۋدەسىنە شەر تولعان ازاماتتىڭ ءانى. تاريحي ءان! ءبىز سوندىقتان وسى ءاندى تاڭدادىق، – دەگەن ەكەن.

بىزدىڭشە، بۇل – كىمدى بولسىن قايران قالدىراتىن ءسوز. امە­ري­كا­دا ءانشى نەمەسە ءان قۇرىپ قالعان جوق. ديماشتى «ساياساتتان بيىك» دەپ پاراساتقا جۋىق اڭگىمە ايتادى. ديماش ساياساتتان بيىك بولسا، ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ونەرىمەن، انىمەن بيىك. ونەر دە، ادەبيەت تە ۇلتىن سۇيگەن جۇرەكتەن عانا شىعادى. «سامالتاۋ» ءانى – ۇلتىن سۇيگەن، تىنىشتىقتى اڭساعان، وتباسىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەشكەنىن ارمان­داعان، قۇلدىق كىسەنىنەن بوسان­عىسى كەلگەن كەۋدەسىنە شەر تولعان ازاماتتىڭ ءانى» بولىپ تۇر ويتكەنى.

وسى «سامالتاۋ» انىنە بايلانىستى جاقىندا ءبىر دەرەك كەزدەستىردىك. ولكە تاريحىنا جەتىك جاڭاارقالىق اقساقال، مارقۇم ءالىپ جايلىبايدىڭ كىتابىن قۇراستىرىپ وتىرىپ، «ەلۋ جىلدان كەيىنگى جارتى ساعاتتىق كەزدەسۋ» اتتى ماقالاسىنان ۇشىراس­تىر­دىق. ءالىپ جايلىباي 1972 جىلى جاڭاارقا اۋدانىنا وبلىس ورتالىعىنان قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا پارتيا تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، عىلىم كانديداتى، دوتسەنت ءشايزارات حاسەنوۆ اتتى لەكتور كەلىپ، سۇلتان دەگەن اق­ساقالمەن كەزدەس­كە­نىن ەسىنە الادى دا، اڭ­گى­مەنى بىلاي وربى­تە­دى:

«سۇلتەكەڭ دەگەنى – تۇيتەبايدىڭ سۇلتانى. ەستۋىمشە، كەزىندە ومبىدا مۇعا­لىم­دەر سەمينارياسىندا وقىعان. سودان رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەپ، 1934-1937 جىلدارى جاڭاارقا اۋدانىندا جەر ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارعان. 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالىپ، 1948 جىلى بوساپ كەلگەن. سول كەل­گەننەن بەرى قىزمەت ىستەۋگە ۇم­تىلماعان. جىلقى باققان، ون جىلداي بۇرىن زەينەتكەرلىككە شىقسا دا، بەتپاقتىڭ شەتىنەن كەتپەيدى، كوپشىلىك ىشىنە كىرمەيدى. ءسىرا، سوناۋ ون جىلداعى كورگەن قۇقايى جانىنا قاتتى باتقان بو­لۋ كەرەك. اڭگىمەنى جاقسى ايتاتىن، بىلەتىنى كوپ ادام. بىراق اناۋ ون جىل تۋرالى اڭگىمە ايتقانىن ەستىمەدىم. ءۇيدىڭ سىرتىنان توق­تاي قالدىق. ەسىك الدىندا ءۇي يە­لە­رىمەن كەزدەسىپ، امانداستىق.

– ۇيگە كىرىڭىزدەر، – دەدى. شاكەڭ ء(شايزارات حاسەنوۆ) الدا، ۇيگە بەت الدىق. مەن «مىنا كىسى لەكتور، مىنا كىسى سىيلى اقساقالىمىز» دەپ ءبىر-بى­رىنە تا­نىس­تىردىم. ءسوزدى سۇلتەكەڭ باس­تا­دى. قىمىزدى ءبىر جۇ­تىپ، مۇرتىن ءبىر سيپاپ قويىپ: – قاي جەردىڭ تۋماسى­سىز؟ – دەدى.

– ومبىنىڭ شارباقكول اۋدا­نى­نانمىن.

– ول ەلىڭە بارىپ تۇراسىڭ با؟

– ءيا، ەكى-ءۇش جىلدا بارىپ تۇرا­مىن.

سونان سوڭ سۇلتەكەڭ لەكتور­دىڭ بەتىنە تاعى ءبىر زەر سالا قاراپ الدى دا، سۇق ساۋساعىن كەزەپ: – 1923 جىلى 19 تامىزدا ەگىندى ورتەپ قاشىپ كەتكەن، بولىستىق كو­ميتەتتىڭ توراعاسى بولعان بالا بار ەدى عوي، سودان حابارىڭ بار ما؟ – دەدى.

شاكەڭ ءسال عانا جىميىپ: – اقساقال شىرامىتىپ وتىرسىز با؟ ول مەن عوي، – دەدى. سۇلتەكەڭ دە ءتۇسى جىلىپ: – ول قالاي بولدى؟ – دەدى.

ول كەزدە ءبىزدىڭ شارباقكول پەتروپاۆلعا قارايتىن. وبلىستا ءبىر جينالىس بولىپ، ءبىزدىڭ اۋداندى ماقتادى، بيىلعى ەگىن­نىڭ شى­عى­مىن دا اتاپ ءوتتى. جينا­لىس­تان كوڭىلدى شىقتىم. ءبىر ات جەككەن تارانتاسپەن ەگىننىڭ ورتاسىمەن سالىنعان جولمەن قايتىپ كەلە جاتقانبىز. جان-جاعىما قاراپ كوڭىلىم تاسىپ وتىرىپ، ءبىر تەمەكى تۇتاتىپ شىرپىنى لاقتىرىپ جىبەرگەنىمدى بايقاماي قالدىم. قۋراپ تۇرعان ەگىن لاپ ەتە قالدى. جازعى جەڭىل كيىم عوي، پيدجاكتى شەشىپ ءبىراز سaبaلaدىق، دەس بەرەتىن ەمەس. ەندى كەشىگۋگە بولمايدى، اتتى دوعارىپ، كوشىر بالاعا «ساۋ بول!» دەپ جايداق اتپەن تارتىپ وتىردىم. سودان سول ەلگە 1954 جىلى عانا باردىم، – دەپ شاكەڭ توقتادى. قىمىزدان تاعى ءبىر جۇتىپ الدى دا:

– ال ءبىزدىڭ ەلدى وتە جاقسى ءبىلىپ وتىرسىز. قالاي تانىس بول­عا­نىڭىزدى ايتساڭىز؟

– بۇل بىلاي – دەپ باستادى سۇلتەكەڭ: – مەنىڭ اكەم تۇيتەباي، ونىڭ اكەسى قاسقىر. السەن دەگەن كىسى قاسقىرمەن بىرگە تۋىسادى. قاسقىر شارۋا ادام ەدى. ەلدەن اسپاسا دا ءبىراز مالى بولعان. ال السەن بي بولعان، بولىس بولعان، قاجىعا بارعان. قاجى اتامنىڭ بولىس كەزى. پاتشانىڭ «يۋن جارلىعى» تۋرالى تسيركۋلياردى قولىنا العاندا، شابارماننىڭ كوزىنشە جىرتىپ: – مەنىڭ كارى باسىمدى قاعىپ السا دا قازاقتىڭ ورىمدەي جاستارىن كوگەندەپ بەرە المايمىن – دەپ قاعازدى شاشىپ جىبەرىپتى. وسى وقيعاعا بايلانىستى قاجى اتا تۇتقىندالىپ، اقمولاداعى اباقتىدا ەدى، «ەندى ومبىعا جىبەرەدى ەكەن» دەگەن حابار دۇڭك ەتە قالدى. مەنى اكەمنىڭ اعاسى جىلتىر شاقىرىپ الىپ:

– سەن ومبىمەن اراداعى ەلگە مىنا حاباردى جەتكىز، – دەدى. ول كەزدە مەن ومبىداعى سەميناريا­دا وقيتىن كەزىم، جولداعى ەلدى جاقسى بىلەم، ەل يەسى ادامدارعا تۇگەل­دەي حاباردى جەتكىز­دىم. وم­بىعا جەتىپ بىرەر كۇن تىنى­عىپ، كەيىن قايتار جولدا قاجى­لارعا كەزدەسىپ، سولارمەن بىرگە قوزعالدىم. شارباقكولگە كەلسەك، جول ۇستىنە قونعان اۋىل بىرىڭ­عاي كەرەيدىڭ ەسىكتەن تورگە دەيىن ون قادام ۇيلەرى. قاپتاعان كوپ ادامداردىڭ ىشىنەن اۋىل يەلەرى ۇلكەندەر كەلىپ، قاجىعا سالەمدەستى. سول كەزدە اۋىل يەسى (اتى جادىمدا ساقتالمادى – ءا.ج.) ومبى باسشىلارىمەن جاقسى ەكەن، وسى تۇتقىندارعا ەكى كۇنگە كە­پىلدىك الىپتى. ايداۋشى ورىس­تار­عا قاعازىن كورسەتىپ، ولاردى قايتارىپ جىبەردى. ول ەلمەن تانىستىعىم سودان باستالدى.

– وسى وقيعانىڭ ىشىندە مەن دە بولدىم، – دەدى شاكەڭ. سوندا تۇتقىننىڭ ءبىرى ءان سالدى عوي.

«اتتى ەمەسپىز جاياۋمىز،

جاياۋدان دا باياۋمىز.

ون بەس سوتكە جۇرگەندە،

ومسكىگە تاياۋمىز» دەپ.

– ا، ول شوڭنىڭ احمەتجانى عوي!

– سول ءان سونىكi مە؟

– ول ءاندى بۇل وڭىرگە اكەلگەن مەن ەدىم. ونى ءبىز الىبەكتىڭ ءانى دەيتىن ەدىك. الىبەكتى شىڭعىس تورە يتجەككەنگە جىبەرمەك بولىپ ومبىعا جاياۋ ايداتقان عوي. سوندا شىعارعان دەۋشى ەدى. ال، 16-شى جىلمەن بايلانىستىرىلۋى احمەتجاننان بولسا كەرەك. ول دا قارا جاياۋ ەمەس. جۇرت قولقالاعان سوڭ، ءان سالدى عوي، ايتپەسە ەلدە ايتىلاتىن ءسوز بار ەدى، اكەسى بىردە «نار بالاسى باقىرماس بولار» دەپ، تىيىپ تاستاپتى.

الىبەكتىڭ اقان سەرىمەن دوس­تى­عى، قاراتورعايدى سىيلاۋى، اكەسى زىلقارادان ءسوز قالعانى – «مۇمكىن-اۋ» دەگiزگەندەي ەكەن. قا­زىر وسى ءان وسى ەلدە ايتىلا ما؟

– ايتقاندارىن ەستىمەدىم، ءسىرا مەنىڭ ۇستالۋىم وسى ءاندى «بۇق­تىرعان» بولۋ كەرەك. شəكەڭ سا­عاتىنا قاراپ:

– ال ەندى ءبىز كەتەيىك، – دەدى. ورنىمىزدان تۇرىپ، شىعۋعا ىڭعاي­لاندىق. سۇلتەكەڭ: – قونا­عىم، قايتىپ كەل، كەشكە قون. ەلىڭنىڭ قادىرىن بىلگەم، قۇرمەتىن كورگەم. قوناقاسىڭا تاي سويام، اينالاداعى ەلدى شاقىرىپ توي قىلام، – دەدى.

شاكەڭ:

«ەرتەڭ ءبىر جينالىس بار ەدى، ونان قالۋعا بولمايدى، راحمەت، ساۋ بولىڭىز، – دەدى دە، ءجۇرىپ كەت­تىك» دەپتى ءالىپ جايلىباي.

بىزدىكى ءان تاريحىنا قاتىستى از-كەم پىكىر، قولعا تۇسكەن دەرەك. كادەگە جاراپ جاتسا، ءلازىم. ارعى جاعىن ونەرتانۋشى حالىق ءوزى بىلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار