«كوز قورقاق, قول باتىر» دەگەندەي, «جاڭا جىبەك جولى» اتالعان عاسىر جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى دەگەندە, ەندى-ەندى باۋىرىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ەل ەكونوميكاسىنىڭ بۇعان شاماسى جەتە مە دەپ ءبىر بارماعىن بۇگىپ قالعاندار دا بولدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ۇزىن جولدى سالىپ كورمەگەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وسىنشالىقتى باتىل قادامعا بارۋىنىڭ دا وزىندىك سىرى بار بولاتىن. جۇك تاسىمالىنا كەتەتىن ۋاقىتتى اناعۇرلىم قىسقارتىپ قانا قويماي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ەلىمىزدى كوكتەي وتەتىن كۇرەجولدىڭ بويىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك جاندانىپ, حالىققا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنى دا كوپ نارسەدەن ۇمىتتەندىرەتىن-ءدى.
«كوز قورقاق, قول باتىر» دەگەندەي, «جاڭا جىبەك جولى» اتالعان عاسىر جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى دەگەندە, ەندى-ەندى باۋىرىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ەل ەكونوميكاسىنىڭ بۇعان شاماسى جەتە مە دەپ ءبىر بارماعىن بۇگىپ قالعاندار دا بولدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ۇزىن جولدى سالىپ كورمەگەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وسىنشالىقتى باتىل قادامعا بارۋىنىڭ دا وزىندىك سىرى بار بولاتىن. جۇك تاسىمالىنا كەتەتىن ۋاقىتتى اناعۇرلىم قىسقارتىپ قانا قويماي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ەلىمىزدى كوكتەي وتەتىن كۇرەجولدىڭ بويىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك جاندانىپ, حالىققا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنى دا كوپ نارسەدەن ۇمىتتەندىرەتىن-ءدى.
باستاپقىدا ەلىمىزدىڭ ءوزى ءوز بولعالى مۇنداي كۇرە جول سالۋداعى تاجىريبەسىنىڭ جەتىمسىزدىگى دە الدە قايتەدى دەگەن ەكىۇداي ويعا يتەرمەلەگەنى شىندىق. الايدا, قارجى كوزىن تاۋىپ, جول سالۋعا توسەلىپ قالعان شەتەلدىك مامانداردى تارتا وتىرىپ, وبلىس بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىستى. سوندىقتان دا بولار, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ 628 شاقىرىمى وتەتىن وبلىستا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بىردەن قارقىن الىپ كەتتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءترانزيتتى كولىك ءدالىزىنىڭ اقتوبە تەلىمىنە بارلىعى 47,1 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپتى. 2011 جىلدىڭ قازان ايىندا اقتوبە وبلىسىندا ۇزىندىعى 215 شاقىرىم بولاتىن «قارابۇتاق – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شەكاراسى» اۆتوجولىنىڭ تەلىمى رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ پايدالانۋعا تاپسىرىلعانى دا كۇنى كەشە بولاتىن. شاپقان اتتاي شاپشاڭ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى قىرۋار شارۋانىڭ باس-اياعىن جيناقتايتىن دا كەز قاشىق ەمەس. 2010 جىلدان باستاپ, سمەتالىق قۇنى 13,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن ۇزىندىعى 102 شاقىرىم «اقتوبە – مارتوك – رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسى» اۆتوموبيل جولىن قايتا قۇرىلىمداۋ قولعا الىنعان. 2011 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇزىندىعى 40 شاقىرىم جانە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بايلامدارىمەن قاراستىرىلعان 1 كوپىرلى جانە 3 جول وتكەلى بار «اقتوبە قالاسىنىڭ سولتۇستىك اينالىمى» اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسى باستالعان-دى. بۇل جول 2013 جىلى تولىقتاي پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىز وسى كەزگە دەيىن قانداي شارۋالار تىندىرىلدى دەگەن ساۋالمەن «قازاۆتوجول» اق اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى باعلان بايماعامبەتوۆتى سوزگە تارتقانبىز.
– بۇل جوبا قۇرىلىسى ەڭ ءبىرىنشى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ اۋماعىندا باستالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. دەگەنمەن,ۇلعايسىن ەلدى مەكەنىنەن ىرعىزدىڭ ۇستىمەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى 215 شاقىرىم جولعا اسفالت توسەۋدە ءبىراز قيىندىقتار كەزدەستى. بۇل جەرلەردە سورلار, بارقان قۇمدار كوپ. سونداي-اق, قيىرشىق تاس, باسقا دا ماتەريالدار جەتكىزۋگە شالعايلاۋ ەدى. قيىرشىق تاس قارابۇتاق وڭىرىنەن جەتكىزىلدى. جوعارىداعىداي قيىندىقتارعا قاراماستان, جۇمىس بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اتقارىلدى. ميالىدا ەكى جانە قياقتىدا ەكى, نەبارى ءتورت قيىرشىق تاس شىعاراتىن زاۋىت جۇمىس ىستەدى, ءتورت اسفالت زاۋىتى ورناتىلدى. ىرعىزدىڭ قۇمى پايدالانىلدى. 2011 جىلى كۇرەجولدىڭ 215 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلدى. 215 شاقىرىم جول تەلىمى ەكىنشى دارەجەلى جول ساناتىندا. ەنى 9 مەتر, ەكى جولاقتى, ءاۆتوموبيلدىڭ بەلتەمىرىنە تۇسەتىن سالماق 13 تونناعا دەيىن. جولعا جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي قالىڭدىعى 60-80 سانتيمەتر قاتتى جامىلعى ءتوسەلگەن. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا حالىقارالىق تاجىريبە پايدالانىلدى, سوندىقتان ساپاسىنا سىن جوق. ءسويتىپ, قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ, العان باعىتتان اۋىتقىماۋدىڭ العىشارتىن جاسادىق, – دەيدى باعلان اۋەلبەك ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ اياعىنا قاراي ۇزىندىعى 102 كيلومەتر «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» تەلىمىندە قاتتى جامىلعى توسەۋ جۇمىستارى اياقتالعان. وسى جولدىڭ 23 شاقىرىمى جارىقتاندىرىلعان. قازىردىڭ وزىندە تۇنگى كەزەڭدە قالادان شىققان, قالاعا كىرەتىن اۆتوكولىكتەر وسىنشاما قاشىقتىقتا سامالاداي جارقىراعان ەلەكتر شامدارىنىڭ جارىعىنىڭ استىندا جۇرەدى. جول سالۋدا تۇركيانىڭ «دجينگيز ينشات» كومپانياسى جانە قوسالقى مەردىگەر «يۆرۋس» كومپانياسى قارقىندى جۇمىس ىستەدى. وسى جولدىڭ بويىندا 46 سۋ قۇبىرى سالىندى, سونىڭ ىشىندە 14 كوپىر بار. مارتوككە كىرەبەرىستەگى ەلەك وزەنىنەن وتەتىن ۇلكەن جاڭا كوپىر قۇرىلىسى دا پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر جول بەلگىلەرى, ايالدامالار, دەمالىس ورىندارى جانە باسقا ينفراقۇرىلىمدار سالۋ تولىقتاي اياقتالدى. ءسويتىپ, اقتوبەلىك جولشىلار وڭىرلەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ وزدەرىنە تيەسىلى تەلىمىن تولىقتاي پايدالانۋعا بەرىپ, شيراقتىق تانىتتى.
سونىمەن بىرگە, قالانىڭ سولتۇستىك اينالما جولى قۇرىلىسى دا ىسكە قوسىلدى. بۇل ارادا وسى اينالما جول بويىنداعى جەرلەردىڭ يەلەرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىسكە ءتۇسىنىستىكپەن قاراعانىن اتاپ ءوتكەن ءجون. سونىڭ ناتيجەسىندە عانا وسى جەرلەرگە تولەنەتىن وتەماقىدان مەملەكەتتىڭ 75 ميلليون تەڭگە قارجىسىن ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزىلدى. مۇندا وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ جەر يەلەرىمەن ورتاق ءتىل تابىسۋىنىڭ دا قايتارىمدى بولعانىن ايتقان ءجون.
– اينالما جول سالۋعا 6 ميلليارد تەڭگە قارجى يگەرىلدى. 40 شاقىرىمعا بەلگىلەنگەن قالىڭدىقتا قاتتى جامىلعى توسەلدى. سولتۇستىك اينالما جولداعى ءتورت كوپىر, ءۇش وتكەل قۇرىلىسى دا اياقتالدى. كوپىرلەردى جارىقتاندىرۋ, سىرلاۋ, بەلگىلەرىن ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اينالما جولدى سالعان «كدس «قازاۆتودور» كومپانياسى جۇمىس قارقىنىن باسەڭدەتپەي وزىنە بەكىتىلگەن جۇمىستى ۋاقىتىندا ءبىتىردى. بۇل اينالما جول قالانى كوكتەي وتەتىن كولىكتەرگە دە ىڭعايلى جانە قالاداعى كولىك كەپتەلىستەرىن جەڭىلدەتۋگە دە ىقپال ەتەدى, – دەيدى باعلان بايماعامبەتوۆ.
جالپى, «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» جول تەلىمىندە جانە قالانىڭ سولتۇستىك اينالما جولى قۇرىلىسىندا 1400-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەدى. ونىڭ 50-ءى عانا شەتەلدىڭ ماماندارى بولدى. كۇرەجولدى سالۋ جۇمىستارىنا 400-گە جۋىق تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. سالىنعان جولدىڭ, كوپىرلەر مەن وتكەلدەردىڭ ساپاسى جوعارى.
– ءبىزدىڭ وبلىستا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكەرۋەنىنە قاتىسۋشىلار بولىپ, جاڭادان سالىنعان جول بىلاي تۇرسىن, وسىدان ون جىل بۇرىن سالىنعان جولداردىڭ ساپاسىن جوعارى باعالاپ كەتتى. ال, جاڭادان سالىنعان جول دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىق جاۋاپ بەرەدى. تەك ءشول جانە شولەيت ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, كەيبىر تۇرمىستىق يگىلىكتەر كەنجە قالىپ وتىرعانى شىندىق. وسى اۆتوكەرۋەن قۇرامىندا بولعان تمد جولشىلارى ۇكىمەتارالىق كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۋري كاريموۆ برەستتەن بەرى قارايعى ساپارىندا مۇنداي ساپالى جولدى كەزدەستىرمەگەنىن ايتقاندا كەۋدەمىزدى ماقتانىش كەرنەدى. مۇنى ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزگە بەرىلگەن ءادىل باعا رەتىندە قابىلداعانىمىز راس, – دەيدى ول.
جول بويىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ۆاحتالىق پوسەلكەلەردە تۇردى. ولاردا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ەتۋى, تىنىعۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالدى. اسحانا, كىر جۋاتىن ورىن, مونشا جۇمىس ىستەيدى, جۇمىسشىلار ءۇش مەزگىل تاماقتاندىرىلدى, جۇمىس كيىمىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
اقتوبەلىك جولشىلاردىڭ قارقىندى جۇمىسى عاسىر جوباسىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە پايدالانۋعا بەرۋگە بەرىك نەگىز قالادى. قازىر وسى كۇرەجولدىڭ ۇستىمەن وتەتىن اۆتوموبيل جۇرگىزۋشىلەرى دە, جولاۋشىلار دا ءدان ريزا. ەندىگى ماسەلە وسى كولىك ءدالىزى بويىندا سەرۆيستىك قىزمەت نىساندارىن سالۋ, تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بولىپ وتىر. وبلىستا ونىڭ دا ءىزى اشىلىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىس باستالىپ كەتتى. بۇل جول ءبىزدى وركەنيەتكە ءبىر قادام جاقىنداتا تۇسەتىنىنە سەنىم مول.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
