«قالىبەكتى 25 جىلى جاز كوردىم.
ءبىز كۇيەۋدىڭ قاسىندا ەدىك. قايىن دا باي اۋىل ەدى. كۇيەۋ جاعالاعان جەڭگە, بالدىز, قۇداشالار ءازىلشىل, قالجىڭشىل كەلەدى عوي, ءبىز ءبىراز ازىلدەسكەننەن سوڭ تومسارا باستادىق:
– ءاي, قالىبەك كەرەك ەدى, – دەسەدى.
– قالىبەك كەلسە, بۇل كىسىلەردى ەرىكتىرمەس ەدى, – دەيدى بىرەۋى.
– ءيا, ول جىندىنىڭ جۇرگەن جەرى دۋمان عوي, – دەيدى تاعى بىرەۋى.
بۇرىن بىلمەيتىن ەدىم, ەندى قالىبەكتى كورۋگە قۇمارتتىم.
ءبىر كەزدە قۇداي جار بولىپ, شىرايى جىلى, قوي اسىعىنداي قولايلى جاس جىگىت كىرىپ كەلدى. ونىڭ «سالاۋ...مالەيكۇ-ءۇ-ءۇم...قۇدالار؟» دەگەندەگى ەرنىنىڭ ەمەۋرىنى, قۇيقىلجىعان داۋىسى, وزىمەن ەرە كىرگەن اق تازىسى, جابايى بوس بەلبەۋى كوپ بوزبالانىڭ ءبىرى ەمەس ەكەندىگىنە كۋالىك بەرگەندەي بولىپ تۇر.
بۇل قالىبەك ەدى.
ءبىز ءبىرازدان سوڭ قالىبەكپەن ميداي ارالاستىق. اششى دا, قويۋ دا, ءتاتتى دە, قويىرقابات تا سوزدەر سويلەنىپ جاتىر. ءبىز كۇلكىدەن ەزۋ جيا المادىق.
– جارىقتىق شوڭگىلتاي قاجىنىڭ باۋىرساق شايناسى بىلاي عوي, – دەپ اۋزىنا باۋىرساق ساپ, بالپاڭداتا شايناعاندا, ءبىزدىڭ شاي ىشۋگە شامامىز كەلمەيدى.
ءيا, قالىبەك – كۇلدىرگى, قالجىڭقوي, قىنامەندە شىلدەحانا جىگىت ەكەن».
جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 1927 جىلى 21 قازاندا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «قالىبەك ءارتىس» اتتى ماقالاسى شۋ دەگەننەن وسىلاي باستالىپ, تارتا جونەلەدى. قالىبەكتىڭ كوپ قىر-سىرىن جازۋشى ودان ارمەن كەرەمەت دەتالدارمەن اشادى. اڭگىمە ىسپەتتى جازىلعان جازبانى جەلپىنىپ وتىرىپ وقىپ شىعاسىز. قالىبەكتەردىڭ قاتارى – ەلاعاڭ, سەراعاڭدار ەلەستەيدى... الدەبىر ساباقتاستىق, ۇقساستىق, الدەبىر تابيعيلىق تارتا ما بىلمەيمىن, ايماۋىتوۆتىڭ اتاقتى ماقالاسىن كەي-كەيدە وقىپ قويامىن. ۇقساستىق, ۇزدىك ءۇردىس دەگەننەن ويعا تۇسەدى. بۇگىندە سارىالا ساعىنىشقا اينالعان «سامورودوك-سارى التىنداردى» ەسكە العاندا ءسوز جوق ورتامىزدا جۇرگەن سابەڭدەر كوز الدىڭا كەلە قالادى. سەبەبى ولار جونىندە ءسابيت ورازباي مەن ءاسانالى ءاشىم ۇلىنان ارتىق جەتەمىزگە جەتكىزىپ ايتقاندار كەم دە كەم. وسىناۋ قاسيەتتى قارا شالدار تۋرالى دۇنيەنىڭ اڭگىمەسىن جيىپ, ءبىر-ءبىر كىتاپ تا جازىپ تاستادى. كەيدە كىسىگە ءتۇرلى وي تۇسەدى. ايماۋىتوۆتىڭ ارادا قانشا جىلدار وتسە دە جىرداي وقىلاتىن جازباسى سول شىركىندەرمەن ءومىرى دە, ونەرى دە رۋحتاس سابەڭ تۋرالى تاعى ءبىر مارتە قالام تارتۋعا سەپ بولدى. بۇل ويىما بالكىم, توتەننەن تۋعان تولعانىستى وقىپ شىققان سوڭ جاۋاپ الىپ تا قالارسىز دەگەن ويدان دامەلىمىن. قايدان بىلەيىن...
* * *
سابەڭدەر دە قۇددى سولارداي بولدى. قاللەكيلەردەن اۋماي قالعان. مەكتەپ قوي. وتىرعان جەرى دۋمان. ءان-كۇي, جىر, تەرمە, ءازىل اڭگىمە, سۇڭعىلا ءسوز. ءوزى دە, دوسى ءاسانالى دە بۇل شالدارسىز ءسوز باستامايدى. تىڭداعان سايىن ءبىر راقات كۇي كەشەسىڭ. كەۋدەسى ءبىر كۇمبىرلەپ تۇرعان كۇيساندىق. شەرتپە كۇي شەرتكەندەي شەرتىپ ايتادى عوي اڭگىمەنى.
بىلاي دەر ەدى سابەڭ.
– قاللەكيدىڭ ابىزىنا ورىستار جىلادى. بىردە وسىنىڭ جايىن بىلمەك بولىپ توقپانوۆتان سىر تارتقان بولدىم.
– ءاي, سولار ءتۇسىنىپ جىلادى عوي دەيسىڭ بە؟ بۇل ۇلى ونەردىڭ, تالانتتىڭ قۇدىرەتى عوي, – دەدى.
– بۇگىندە وتكەننىڭ ءبىر ونەگەلى ساتتەرىن ەسكە العاندا «بۇرىنعىنىڭ ادامدارى-اي» دەيتىنىمىز بار عوي. كەيدە «شىركىن, بۇرىنعىنىڭ ارتىستەرى-اي» دەپ كوكىرەگىڭ قارس ايىرىلاتىن كەز دە بولادى. بۇل بۇگىنگىلەردى جوققا شىعارۋ ەمەس, تالانتتى جاستار بار, بىراق مەكتەپ الا-قۇلا. ءانۋاردى ايتامىن دا مولدابەكوۆتى. كۇشى تاسىپ, قانى قايناپ تۇراتىن ەدى. 57 جاسىندا كەتىپ قالدى. ەسبولعان قالاي ەسىڭنەن شىعادى. نەبارى 43 جىل ءومىر ءسۇردى. جان-جاقتى تالانت ەدى. سول تۇستىڭ اكتەرلارىندا ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك ۇستانىم بيىك بولدى. ساحنادان ەبىن تاۋىپ اقيقاتتى ايتاتىن. مارقۇم نۇرمۇحان ءجانتورين سونداي بولاتىن. قازىرگى جانىمدا جۇرگەن اتاقتى ءاسانالىنى بىلاي قويعاندا, ول كەزدىڭ كورەرمەندەرى تەاترعا فاريدانى, ءسابيرا مەن حاديشانى, ىدىرىستاردى كورۋ ءۇشىن كەلەتىن. چەحوۆتىڭ «ۆانيا اعايى» كەرەمەت ءجۇردى. ءانۋار ءبارىمىزدى تاڭ قالدىردى. جۇرت بيلەت جوق, سەندەلىپ, سىرتتا تەاترعا كىرە الماي جۇرەتىن. بۇگىندە ولاردىڭ اتى اڭىزعا اينالعانىمەن ىشىندە مۇلدەم ۇمىت قالعاندارى دا بار. سول وكىنىش. ماسەلەن, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدا» بايان بەينەسىن جامال جالمۇحامبەتوۆا دەگەن اكتريسا عاجاپ وينادى. ء«نومىرى ءبىرىنشى بايان سول ەدى. مۇنداي بايان بولعان جوق», – دەيتىن ءسابيرا اپام.
– ال ەندى بار عوي, سول كەزدىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ باعاسىن, قادىرىن ءبىلدى جانە ادام تانۋى دا الابوتەن بولاتىن – دەپ سابەڭ تاعى دا ءبىر اعىس تىلەيتىن ارنالى ويعا باس قويدى. وسى مەنىڭ سۇيەۋ قارتقا كەلۋىمنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. تالاي ايتىپ ءجۇرمىن عوي تاعى ءبىر ەسىمە ءتۇسىپ وتىرعانى. بۇل ءرول ءاۋ باستا ەلاعاڭا تاپسىرىلعان. ول كىسى اۋىرىپ قالىپ, ماعان ءبىر كۇنى ۇسىنىس تۇسكەندە زارە-قۇتىم قالمادى. وتىزدىڭ و جاق بۇ جاعىنداعى جاسپىن عوي. ەلاعاڭ جۋىق ارادا كەلەتىن ءتۇرى جوق. رەپەتيتسيا كەيىنگە قالا بەردى. بىردە ماعان ازەكەڭ ۇسىنىس جاسادى. مەن جونىندە جۇبايى عازيزا اپامىز ايتقان ەكەن. بۇل ءبىر ءوزى ەرەكشە, اسا زيالى, دارىندى ادام ەدى عوي. ءبىزدىڭ كوپ سپەكتاكلدەرگە مۋزىكا جازدى جانە قانداي مۋزىكا دەسەڭىزشى. ازەكەڭ مەنىڭ كونە قويمايتىنىمدى, جۇرەكسىنىپ جۇرگەنىمدى سەزدى. ءوزىنىڭ ءزىلى جوق يديوت دەگەن ءسوزى بار ەدى. ءبىر كۇنى تۇنگى ۇشتە تەلەفون شالىپ, سول يديوتىنا باسىپ, ءبىراز نامىسىما ءتيىپ سويلەدى. ءسويتىپ, كەلىسىم بەردىم. بىراق وڭاي بولعان جوق. كوك بازارعا دەيىن بارىپ, ناسىباي ساتاتىن شالدارمەن سۇحبات قۇرىپ, حاراكتەر, ارەكەت ىزدەگەن كەزىم كوپ بولدى. جۇدەگەنىم سونشالىق, بىرتىندەپ سۇيەۋدىڭ بەينەسىنە كىرىپ كەتتىم. اقىر سوڭىندا بۇل ءرول وداق كولەمىندەگى باسىلىمداردا قۇبىلىس رەتىندە باعالانىپ, دۇركىن-دۇركىن جازىلدى. ءتىپتى اتاقتى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي ءتارىزدى اكتەرلاردىڭ جوعارى باعاسىن الدىم. اۋەلدە اسا سەنە قويماعان وتە كىرپياز, تالعامپاز ابەڭنىڭ, ءابدىجاميل اعانىڭ دا كەيىننەن ريزا بولعانى بار.
مەن مۇنى ماقتان ءۇشىن ايتىپ وتىرعانىم جوق, ارينە. ماقتان تىلەيتىن, جەلپىنەتىن جاستان اسىپ كەتتىك. گاپ قازىرگى رەجيسسەردىڭ اكتەردى دۇرىس تاڭداۋىندا جانە اكتەردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىندە. ىزدەنىس دەيدى. دۇرىس قوي. بىراق قازىرگى ساحنادا ءان, بي كوپ. شوۋ سەكىلدى شۋ باسىم كورىنەدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە اكتەر دەگەن ءبىر ءىشى-سىرتى كەلىسكەن, جانىپ تۇراتىن الگى نەمەنە ەدى, فاكتۋراسى كەلىسكەن دەي مە, سونداي بولسا كەرەك قوي. اسىرەسە, ساحنا ءۇشىن جارالعان دراما ءارتىسىنىڭ بولمىسىن مەن مۇلدەم باسقاشا ەلەستەتەمىن. ول ءبىر ساحنانىڭ پاتشاسى, پاتشايىمى عوي. دراما تەاترى اكتەرىنىڭ وسى قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنبەگەننەن سوڭ عوي كەيبىرەۋلەر سايقىمازاققا اينالادى.
سابەڭ اڭگىمەسىنىڭ تاقىرىبى دا الۋان. بىراق جالىقتىرمايدى. ءبىر فالش جوق. ءومىردىڭ وزىندەي ءورىلىپ وتىرادى.
– ەلدە نىشانكۇل دەگەن جەڭگەم بار ەدى, – دەپ جىميدى سابەڭ. – سول كىسى الماتىعا وقۋعا كەتىپ بارا جاتقاندا ء«اي, جۇگىرمەك ۇيلەنەتىن بولساڭ, مۇعالىمنىڭ قىزىن ال» دەدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى شىنىندا مۇعالىمنىڭ قىزىن الدىم. اۋەلدە مۇنى نەگە ايتتى ەكەن دەپ ويلاۋشى ەدىم. كەيىن ءتۇسىندىم. مۇعالىمنىڭ قىزىنىڭ ومىرىندە ماعىنا, مازمۇن بولادى ەكەن. شىركىن بۇرىنعىنىڭ ادامدارى-اي! كەۋدەسى مۇنداي كومبە-قازىنا بولار ما؟ ءومىردىڭ ءوزى وقىتادى ەكەن عوي. جالپى, ەر ادامنىڭ ءومىرى, تاعدىرىنىڭ قالاي بولۋى دا ايەل ادامعا كوپ بايلانىستى. سوفوكل دەگەن دانىشپاننىڭ «ايەلى كوپ سويلەيتىن ەركەكتەر قىسقا ءومىر سۇرەدى. ويتكەنى جۇرەگىنىڭ جالىنى وشە بەرەدى» دەگەن ءسوزى بار. وسى دۇرىس ايتىلعان ءسوز.
بۇرىنعىنىڭ ادامدارى ەسىنە تۇسكەن سايىن سابەڭ شابىتتانىپ, بۋىرقانىپ, اڭگىمەسىن باراقاتتاندىرا تۇسەدى.
– باياعىنىڭ شالدارى دارىگەر مەن ميليتسيانىڭ قولىنا تۇسىرە كورمە دەپ وتىرۋشى ەدى. بالا نەمە تاعى دا ونىسى نەسى ەكەن دەيتىنبىز. «ادامنان ميليتسيا جاساۋ وڭاي, ميليتسيادان ادام جاساۋ قيىن» دەيدى تاعى دا. جارايدى دەلىك, ال ەندى دارىگەردى نەگە ايتتى دەڭىزشى. ونى دا قازىر ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز. دەنساۋلىق سىر بەرگەندە باراتىنىڭ دارىگەردىڭ الدى. اسىرەسە, قازىر كوبىرەك جۇگىنەمىز. كورەر كوزگە جامانداعانىم ەمەس. بارىنە بىردەي توپىراق شاشا المايسىڭ. «اقىل جۇعىس» دەگەن عوي. ساباق بولسىن دەپ ايتامىن. ءبىزدىڭ كەيبىر دارىگەرلەردە دورەكىلىك باسىم. ءتىپتى وزىڭە كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ «نەگە اۋىرا بەرەسىز؟» دەيتىنى بار. شەتەلدىڭ دارىگەرلەرىن كوپ كوردىم. بالا دا, دانا دا بولا الادى. ءتىپتى بالدىزىڭ ءتارىزدى ەركەلەپ تۇرادى. كۇندە بىردەڭە تاۋىپ ايتادى. ءبىزدىڭ اعايىندار شەنەۋنىك بولىپ كەتكەن بە, سەنەن ءبىر قارىزىن الا الماي جۇرگەندەي, قۇددى ءبىر جويقىن جينالىس وتكىزۋگە يا جاۋاپ الۋعا كەلگەندەي قاباعى اشىلمايدى عوي. دارىگەر پالاتاعا كىرگەندە كۇن شىققانداي بولسا قانەكي!
سابەڭ وسىلاي دا وسىلاي اق نوسەردەي توپەي بەرەدى. بىردە كۇلدىرىپ, بىردە جىلاتىپ ەگىز ستيحيانىڭ سۇرلەۋىنە سالىپ جىبەرەدى. ءوز بويىندا يۋمورى جوق ادام قۋانىشتى دا, قايعىنى دا سەزىنە المايدى. بۇل كىسى سول يۋمور ارقىلى وسى قاسيەتتى جەتىلدىرگەن ادام. قازىر بىرەۋدى سىناساڭ, كەمشىلىگىن ايتساڭ كادۋىلگىدەي رەنجىپ قالادى. سابەڭ ايتاتىن بۇرىنعىنىڭ ادامدارى «بۇل كىسى نەگە ءبۇي دەدى؟» دەپ ويلاناتىن. بۇرىس بولسا عافۋ وتىنەتىن. اركىم ءوز قاتەلىگىنەن قورىتىندى جاساۋ, ءتىپتى بىرەۋدىڭ قاتەلىگىنەن ۇيرەنۋ قالىپ بارادى. بۇل ومىردە ەرلىك تە, ەشتەڭە دە جاساپ اۋرە بولماي-اق قوي, تەك يتتىك جاساماۋ قولىڭنان كەلەدى عوي. مىنە, سابەڭنىڭ كوڭىل رايىنا قاراي شامىرقانىپ, شيىرشىق اتىپ جاتاتىن اڭگىمەلەرى وسىنداي وي توركىنىنە دەن قويعىزادى.
ارينە, سابەڭدى بىردەن بىلە قويدىڭىز. كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ دەمەكشى, كادىمگى وي مەن سەزىم ساۋلەتكەرى ءسابيت ورازباي. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
ايتارى جوق, بۇل ءبىر تۇلا بويى تۇنعان تەكتىلىك, جۇرەگى تولى مەيىربان, راحمان نۇرىنداي تازا ادام. ومىردە دە, ونەردە دە سول تازالىقتىڭ ەتالونى بولىپ كەلەدى. ومىرىمدە مۇنداي سوزگە ۇستا, شەبەر اڭگىمەشى ادامدى سيرەك كەزدەستىردىم. ءبىزدىڭ دراما ارتىستەرىنىڭ ىشىندەگى بەيىمبەتى دەرسىڭ. اسىرەسە, قازاقى قالجىڭدى, يۋموردى بيىك ونەر دەڭگەيىنە كوتەرگەن ادام. «الداركوسەنى وينايتىن ادامنىڭ تىنىش جاتقانىنا تاڭىم بار» دەپ گاسترولدە جۇرگەندە قالجىڭدايتىن اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءسوزىنىڭ دە جانى بار. شەبەردىڭ اتى شەبەر, ارينە. سابەڭ سول بايسالدى قالپىمەن, قوڭىر مىنەزىمەن-اق تالاي كومەديالىق بەينەلەردىڭ باعىن اشىپ, ۇزاق جىل ۇلى تەاتردىڭ بوساعاسىنا بايلادى عوي.
كىسى بويىنا ۇلى مەيىرىم-شاپقات الدىمەن ءبىر اللادان بەرىلسە, ودان سوڭ اتا-انادان داريدى. وسىناۋ جىلدار ىشىندەگى شىعارماشىلىق تاعدىر جولىندا قازاقتىڭ وسىنداي بىرەگەي بولمىستى تۇلعالارىمەن پىكىرلەس, سىرلاس بولۋدىڭ ارقاسىندا دا ساف سۇلۋلىقتىڭ, ءمولت ەتكەن مەيىرىمنىڭ قاينارىنان قانىپ ءىشىپ, كوپ قاسيەت جيدىم, بيىكتەدىم, بەكزاتتاندىم. ولار مەنىڭ ەگىز ستيحيام – ونەر مەن مادەنيەتكە دەگەن قۇشتار كوڭىلىمدى قاناتتاندىردى, كىسىلىك پەن كىشىلىك, پاراسات-پايىم, زيالىلىق پەن زيپالىق, مىنەز مەكتەبىنەن ءوتتىم.
ادام ءومىرىنىڭ ونەگەلى تۇستارىنىڭ, شۋاقتى ساتتەرىنىڭ كوپ بولۋىندا جاقسى ادامداردىڭ ىقپالى از بولمايدى. بۇگىندە كوپ قاسيەتى ومىرىمىزدەن الىستاپ بارا جاتقان كەشەگى كلاسسيكالىق جۋرناليستيكانىڭ جۇيرىكتەرىنەن ءبىزدىڭ بۋىن كوپ ۇيرەندى. ولار جونىندە ءار كەزدە جازىپ, ايتىپ ءجۇرمىز. بۇلاي جاساماساق قازىر كىمدى كىم ىزدەپ, كەرەك ەتىپ جاتقانداي.
جۋرناليست بولىپ عۇمىر كەشۋدىڭ ءوزى بىلە بىلگەنگە ءبىر باقىت. بۇنىڭ ءوزى ءاۋ باستا ءوز كاسىبىڭدى سۇيمەگەن سوڭ بەكەر ءسوز بولىپ شىعادى. ال ونىڭ ايرىقشا ءبىر سىيى سەنى سان ءتۇرلى تاعدىرلارمەن جولىقتىرادى. بۇل رەتتە سەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە العان ءبىلىمىڭ جەتكىلىكسىز بولىپ, سول ءومىردىڭ وزىنەن ۇيرەنەسىڭ. ءومىر سەنى وقىتادى. وقۋلىعىڭ ءومىر. ءومىر بولعاندا دا ءومىرى ونەگەگە اينالعان تاعىلىمعا تولى, تاعدىرى قيىن, قىزىق ادامدار ارقىلى سەن تولىساسىڭ. ەندىگى جەردە سەن سول جانداردى وزىڭە وتە جاقىن تۇتىپ, ءتىپتى ۇستاز ساناي باستايسىڭ. ۇستاز كورۋ ول سەنىڭ مىندەتتى تۇردە سول كىسىنىڭ الدىنان ءدارىس الۋىڭ دەگەن تۋرا تۇسىنىك ەمەس. جاقسىنىڭ ءبارىن وزىڭە جاقىن تارتۋ, سودان ۇزدىكسىز ۇيرەنۋ, سىرتتاي وقىعان ءتارىزدى ۇستاز تۇتۋ. مەن ءۇشىن ءبىر ءوزى ءبىر مەكتەپ, ءبىر تەاتر سونداي جاندار بولدى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءسابيت قوڭىرباي ۇلى ورازباي.
سابەڭ الۋان تاعدىرلى, سان قىرلى ونەر يەسى. ساحنا مەن ەكراندا 200-دەن استام كەيىپكەر كەسكىندەپ, اكەمتەاترعا 68 جىل ءومىرىن ارناپ, وتىزدان اسار جاسىندا اسا كۇردەلى پسيحولوگيالىق وبراز سۇيەۋ قارتتىڭ بەينەسىن سومداۋدا قۇبىلىس جاساپ, مەنمەنشىل ماسكەۋ مارقاسقالارىنىڭ مىسىن باسقان ەدى. اللا تاعالا بۇل كىسىنىڭ ءبىر باسىنا بىرنەشە ونەر بەرگەن. اكتەرلىگىنىڭ قوس قاناتىنداي انشىلىگى, تەرمەشىلىگى, جىرشىلىعى, ءتىپتى ولەڭ وقىعاندا دومبىرا شەرتىپ وتىرۋى ت.ب. ءالى زەرتتەۋشىسى تۇرەن سالا قويماعان, اشىلماي جاتقان ءبىر كومبە. جۇرتقا تانىمال بىرنەشە ءاننىڭ اۆتورى. قاراپايىمدىلىعى عوي, بىرەۋلەر ءبىر ءان جازسا جەر-كوككە سىيماي توبەڭدى ويىپ جىبەرە جازدايدى, ال مۇنىڭ ءوزىن ول قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى. ونىڭ سىرتىندا ۇزاق داستان, جىرلاردى («ساۋرىق باتىر», «وتەگەن باتىر», ء«سۇيىنبايدىڭ باتاسى», «تولە ءبيدىڭ وسيەتى» ت.ب.) ودان ارمەن جاۋھارعا اينالدىرىپ, ءوز جانىنان قوساتىن ۇلى سارىنداردىڭ رۋحاني قۋاتى قانداي دەسەڭشى! ەرتەرەكتە تاشكەنت جاقتا ءبىر اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ العان «تولە ءبيدىڭ وسيەتىنە» شىعارعان ماقامى بۇگىندە حالىق تۋىندىسىنا اينالىپ كەتتى. ء«سۇيىنبايدىڭ باتاسىن» بۇل كىسىدەي ايتاتىن جاندى ازىرگە كەزدەستىرمەدىم. ىسمەرلىگىن ايتساڭىزشى. فوتوسۋرەتشىلىگىنىڭ ءوزى ءبۇتىن ءبىر بەكزات الەم. اكەمتەاتر مۇراجايىنداعى سارعايعان سۋرەتتەردىڭ 50 پايىزىنىڭ يەسى سابەڭ بولار-اۋ.
سابەڭ شەجىرە, قازىنا.
سابەڭ, اساعاڭ, ەساعاڭ, نۇكەتاي اپالارىمىز ۇلى تەاتردىڭ ۇستىندارى. ءبىز نەگە بۇل كىسىلەردى اينالدىرا بەرەمىز؟ ويتكەنى بۇلار – قاللەكيلەردىڭ ءتىرى كوزى, ءسوزى, ءوزى. سول قاسيەتتى قارا شالدار نەگىزىن قالاعان ادامگەرشىلىك, ار اكادەمياسىن بىتىرگەن تۇلەكتەر. مىنە, سول «سامورودوك-سارى التىنداردان» قالعان سارا ۇردىسكە, رۋحاني مۇراتقا ادالدىقتىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن ۇستانعان ۇستىنداردىڭ ارقاسىندا اكەمتەاتر ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ تەكتى تۇعىرىنان تۇسكەن ەمەس. ۇلى ءۇردىس, سارا ساباقتاستىق تالانتتى شوعىرمەن جالعاسىپ جاتىر.
سابەڭ ء«ومىردىڭ ءوزى – تەاتر», «تازارعىڭ كەلسە, تەاترعا بار» اتتى ەكى كىتاپ جازىپ, ۇلت ونەربايانىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. وسى كىتاپتارعا رەداكتور بولعانىمدى دا ماقتان كورەمىن. ەندىگى جەردە اناسى اپاقاي (اپپاق اي) تۋرالى عاجاپ كىتاپ جازىپ جاتىر. اللا بۇيىرتسا بۇل تۋىندى دا وقىرماننىڭ كوزايىمىنا اينالىپ, قولدان تۇسپەيتىنىنە كۇمان جوق.
اڭگىمەگە تۇزدىق بولسىن.
ءبىر اپەندىلەۋ كلاستاسىم بار. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى ءوزىڭ بىلەسىڭ مەن ومىرىمدە ىڭىلداپ بولسا دا ءان سالعان ادام ەمەسپىن. ءشامشىنىڭ «انا تۋرالى جىرىن» ەستىسەم بولدى, قالاي قوسىلىپ كەتكەنىمدى بىلمەي قالامىن» دەيدى.
سول پاقىر قازاق گازەتتەرىن قالدىرماي وقيدى. «الماتى اقشامىنان» «اپاقايدى» دا ۇزبەي وقىپتى. «وسى ءبىر جازبا جانىمدى جىلىتىپ, اپاقاي شەشەمىزدىڭ كوپ قاسيەتتەرى اپامدى ەسىمە ءتۇسىرىپ, قۋ قاتىننان كوزىمدى الا بەرىپ, وڭاشادا سىقسىڭداپ تا جىلاپ الامىن» دەگەنى بار. قازىر جالعاسىن سۇراپ قويادى. كىتاپ بولىپ ءبىر-اق شىعادى دەپ ەدىم, قۋانىپ كۇتىپ ءجۇر.
راس, ءسابيت ورازبايدىڭ «جاقسىدان ءسوز قالسىن» ايدارىمەن جاريالانا باستاعان جازباسىنان سوڭ وقىرمان قاراسى بۇرىنعىدان دا كوبەيە ءتۇستى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە «سەنبىنى كۇتپەي-اق, ءار نومەر سايىن بەرسەڭىزدەر بولماي ما؟» دەگەن ءوتىنىش تە ايتاتىن. بۇل اڭگىمەنىڭ جۇرت جانىنا تىم جاقىن, ىستىق بولاتىن سەبەبى –
انا, دارا ونەرپازدىڭ اپاسى اپاقاي (اپپاق اي دەگەن ماعىنا عوي) تۋرالى. اڭگىمە نەگىزىنەن اكتەردىڭ اناسى تۋرالى بولعانىمەن, وندا حالقىمىزدىڭ اياۋلىسىنا اينالعان ارداقتى انالارىمىز تۋرالى دا نەبىر قىزىقتى, تارتىمدى تولعانىستار قاتار ورىلەدى.
انادان ارتىق دانا بار ما؟ دۇنيەدە انانىڭ قۇشاعىنان ىستىق قۇشاق بار ما؟ انانىڭ يىسىنەن ارتىق ءيىس بار ما؟ جۇماقتىڭ ءيىسى دە سونداي بولار. ويتكەنى ءبىز بىلگەندە جۇماق انانىڭ تابانىنىڭ استىندا عوي. اپاسىن ساعىنبايتىن پەرزەنت بولا ما؟ قولىڭنان كەلسە, اناڭا اسپانداعى ايدى الىپ بەرگىڭ كەلەدى-اۋ. بىراق پەرزەنتىن بارىنەن دە ارتىق كورەتىن اناعا ونىڭ ەشقايسى دا كەرەگى جوق, وعان سەنىڭ اماندىعىڭ, ازامات بولعانىڭ, ەل قاتارىنا قوسىلعانىڭ كەرەك.
بۇل بارلىق انانىڭ ارمانى. بۇل جازبادا سول قۇدىرەتى كۇشتى انا جۇرەگىنىڭ جىرى, ماحابباتى, ۇلى ساعىنىشى بار. بۇگىندە سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنان اسىپ, التى الاشتىڭ ابىزىنا اينالعان اعامىزدىڭ پەرزەنتتىك ماحابباتى وسى جازبانىڭ ءار جولىنان ساۋلە شاشادى. جۇرەگىڭدى ەرەكشە ءبىر سەزىم بيلەيدى, الديلەيدى. الگىندە وسى جازباعا وراي پىكىر ءبىلدىرىپ جاتقان وقىرماندار قاراسى كوبەيىپ تۇرعانىن ايتتىق. وقىرماننىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار. ارقايسىسىنىڭ تالعامى, تانۋى بولەك. بىراق سولاردىڭ ءبارىنىڭ اناعا دەگەن ماحابباتى شەكسىز, ارناسىنان اسىپ جاتادى.
سۇيەگىنە ءسوز سىڭگەن, ونەرى دە, ءوزى دە دارا, قارا ءسوزدىڭ قايماعىن سىپىرىپ سويلەيتىن, تۇلا بويىنان دەگدارلىق ۇشقىنداپ تۇراتىن دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ سابەڭنىڭ ايتۋىنداعى مىنا ءبىر تەبىرەنىسى دە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىزدىڭ تولىق حابارشىسىنداي بولسا كەرەك-ءتى.
– دوسحان تەلەفون شالدى. ەستەلىكتى ۇزبەي وقىپ ءجۇر ەكەن. ءوزى سەرگەك, كوپ وقيتىن, ۇنەمى ىزدەنىپ جۇرەتىن, ەرەكشە تالانتتى ازامات قوي.
– سابە اعا, ەستەلىگىڭىزدى جىبەرمەي وقىپ جاتىرمىن. كەرەمەت. شەبەر جازىلعان. بىرەسە كۇلدىرەدى, بىرەسە كوزىڭە جاس اكەلەدى. ايتەۋىر وقىعان جاندى بەي-جاي قالدىرمايدى. ەڭ باستىسى, انامىزدى ەسىمىزگە ءتۇسىردى. دۇنيەدە ەڭ اسىل ادام انا عوي, شىركىن. اسىرەسە, اناڭىزدىڭ ءاربىر ءىسىن, ارەكەتىن قالاي ەسىڭىزدە ساقتاي بىلگەنسىز. الدە بۇرىننان جازىپ جۇرگەن كۇندەلىگىڭىز بار ما ەدى؟ سىزگە اللا قۋات بەرسىن, وسىلاي ەستەلىگىڭىزدى جالعاستىرا بەرىڭىز, – دەدى. دوسحاننىڭ ءسوزى كادىمگىدەي بويىما قۋات بەردى, – دەيدى سابەڭ.
الماتىداعى «قالقامان-2» شاعىن اۋدانىنان تەلەفون شالعان داۋرەن ءسابيتوۆ دەگەن ازاماتتىڭ لەبىزى دە ءبىزدى ايرىقشا تەبىرەنتتى.
– اپامدى ساعىنىپ جۇرگەندە بەلگىلى ادامنىڭ مىنا تولعانىستارى مەنى قيلى ويعا سالدى. ءبىر جىلاپ تا الدىم. شىنىمدى ايتسام, اڭگىمەنىڭ ءون بويىنان دۇنيەدە تەڭدەسى جوق اپامنىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرعانداي اسەرلەندىم. اپام ماڭدايىمنان سيپاعانداي, ەمىرەنگەندەي بولدىم. شىركىن, قولىڭنان كەلسە, اناڭا وسىنداي ءبىر دۇنيە ارناي الساڭ, ودان ارتىق ەسكەرتكىش بولا ما؟ مەنىڭ سول ارمانىمدى ورىنداعان ۇلى اكتەرگە مىڭ دا ءبىر العىس, – دەيدى ول.
شەبەردىڭ اتى شەبەر. اڭگىمە شىنايى بولعاندا, وعان شەبەرلىك قوسىلعاندا شەدەۆر تۋاتىنىنا ءشۇبا جوق. بۇگىندە «قاراعىم, شىراعىم, التىنىم» دەگەن التىن سوزدەر ازايىپ تۇرعان زاماندا مۇنداي تۋىندىلاردىڭ سول ولقىلىقتىڭ ورنىن ون ەسە تولتىراتىنى ءسوزسىز. وسىنداي دۇنيەلەردىڭ گازەت بەتىنەن ورىن الۋى كىسىنى دە ءبىر ادامي باقىتقا بولەرى حاق. ءبىز وقىرماندار تاراپىنان سونى شىن سەزىندىك.
بۇل, بۇل ما ايگىلى ابە-ءابدى-جاميل نۇرپەيىس بىردە وسى «اپاقاي» سەنبى سايىن جاريالانىپ جاتقان تۇستا وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن سۇيەۋ قارتقا سۇيىنگەنىندەي, ء«اي, مىنا بالانىڭ اڭگىمەسى مەنى باۋراپ بارادى. مىناۋ «انا تۋرالى جىر عوي» دەپ ەدى.
سابەڭ شاپقان سايىن شاباندوز شابىتتىڭ قاناتىنا ءمىنىپ الىپ, ءار قىرىنان اشىلا بەرەتىن تەڭىزدەي ءتۇپسىز تەرەڭ, ورتايمايتىن قازىنا. شەتىنەن شەرتىپ, كەرتىپ ال دا جازا بەر.
بارىنىڭ باعاسىن بىلەتىن, جوعىنىڭ جاقسىلىعىن جادىنان شىعارماي ۇلىقتاپ وتىراتىن بۇرىنعىنىڭ ادامدارى-اي, دالا داپتەرى ءتارىزدى دەرسىڭ. «بۇرىنعىنىڭ ادامدارى-اي!» دەپ تامسانۋدان ءبىر جالىقپاي, سول دالا داپتەرىن پاراقتاپ وتىراتىن الاشتىڭ اردا ابىزى, اپاقايداي ارلى انانىڭ ادال ءسۇتىن ەمگەن قازاق ونەرىنىڭ قوڭىر ولەڭى, قوڭىر سازى, قوڭىر مۇڭى, قوڭىربايدىڭ قوڭىر ۇلى ءسىز امان بولىڭىز. قازاق مۇنايىنىڭ اتاسى, ءجۇز جاساعان سافي اتامىزدىڭ اياۋلى قىزى, اسىل جارىڭىز ساۋلە اپايمەن بىرگە الدىمىزدا ۇزاق جۇرىڭىزدەر!
قالي سارسەنباي
