وبلىستىق اكىمدىكتە وتكىزىلگەن جۇزدەسۋ بارىسىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اينا ءمىسىرالىموۆا اقجارما تىلەگىن ءبىلدىردى. اياۋلى اتامەكەننىڭ قاتپار-قاتپار تىلسىم تاريحىن ىندەتە ىزدەپ, جالپاق جۇرتقا جارقىراتا كورسەتىپ, رۋحاني ءنار بەرۋمەن بىرگە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعان باعالى باستامانىڭ جەر جانناتى كوكشە باۋرايىنان باستاۋ الۋىن جاقسى ىرىمعا سانادى. ءوز سوزىندە ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار شارۋاعا توقتالدى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا وبلىس وڭىرىندە ۇزىن-ىرعاسى بەس مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى فورماتتاعى ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 700 مىڭنان استام ادامدى قامتىعان. سونىڭ ىشىندە ەل نازارىن ەرەكشە اۋدارعان ارناۋلى جوبانىڭ ءبىرى – «تۋعان جەر».
العاشقى جارتى جىلدىقتا ءار بەلەسى, ءار توبەسى ەل تاريحىن ەكشەيتىن, ءار ادامنىڭ كوكىرەگىندە تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاس پەن شىنايى قۇرمەت تۋعىزاتىن جوبا اياسىندا 1238 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 210 038 ادام قامتىلعان. كوكىرەگىندە تۋعان جەرگە دەگەن عاجايىپ قۇرمەتى بار 300-دەن استام مەتسەنات جالپى كولەمى 820 ملن تەڭگەگە قايىرىمدىلىق وتكىزگەن. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارىسىندا 14 نىسان سالىنىپ, 19 نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى.
كەيىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە, جاقسى مىسال بولارلىق ىزگى قادام ەكەندىگى ايدان انىق. وسىنداي شاراپاتى مول ماڭىزدى شارا « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسىمەن ساباقتالىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا دا وتكىزىلدى. العاشقى شارا قازاقتىڭ بۇلشىق ەتى اتانعان, جاھانداعى كۇش اتاسى – قاجىمۇقاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. زامانىندا قازاق اتىن تورتكۇل دۇنيەگە تەگىس ايگىلەگەن الىپتىڭ تەلەگەي-تەڭىز كۇشى عانا ەمەس, جان-دۇنيەسىنىڭ مولدىرلىگى, ەلى مەن جەرىن قۇلاي سۇيگەن ەر كوڭىلى, ونەرى پاش ەتىلدى. ىلكىدەگى باتىر مەن باعلان, ەل بىرلىگىن جاراستىرۋعا قىزمەت ەتكەن بيلەر زامانىنان باستاۋ الاتىن ىزگىلىك نۇرى بۇگىنگى جاس تولقىننىڭ دا كوكىرەگىندە كۇمىس ساۋلەسىن سەبەزگىلەپ تۇر. ۇرپاق ساباقتاستىعى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن جۇزدەن استام وقۋلىقتا ورىن تاپقان.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وسىنداي قاداۋ-قاداۋ شارۋاعا توقتالا كەلە, «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ دا كونەنىڭ كەلىستى مۇراسىن بۇگىنگىنىڭ كەمەلدەنۋىنە قىزمەت ەتەتىندىگىنە توقتالا كەلىپ, ساپارعا ساتتىلىك تىلەدى.
«ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆلاديمير كۋرياتوۆ رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ بۇل باستاماسى ەل وڭىرىندەگى كيەلى ورىنداردى زەرتتەۋ جانە تۋريستىك الەۋەتىن تانىستىرۋ ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بۇگىندە ءبىر اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ ۇيىسا ۇيىمداسىپ وتىرعان باسىلىمداردىڭ ۇستانىمى تۋرالى جان-جاقتى تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ەڭ باستىسى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن, جالپاق جۇرتتى جاقسىلىققا باستار ءبىر ارنادا توعىستىراتىن سارقىلماس رۋحاني ءنار. بۇگىنگى باستاما سول ۇلان-عايىر شارۋانىڭ ءبىر بولىگى.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سامات مۇسا باس باسىلىمنىڭ ءجۇز جىلدىعى قارساڭىندا جارىق كورگەن جيناقتاردى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا سىيلادى. كوز مايىن تاۋىسىپ جاسالعان جىلدار جىلناماسى ىسپەتتى بەس تومدىقتىڭ ىشىندە الاشتىڭ اقيىق پەرزەنتتەرى ساكەن سەيفۋللين, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ ءتارىزدى اۆتورلاردىڭ ەڭ ۇزدىك ماقالالارى جيناقتالعان. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلارعا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى قامتىلعان كوركەم سۋرەتتى فوتوالبوم ۇسىندى.
قاسيەتتى كوكشەنىڭ توپىراعىندا تۇنىپ تۇرعان تاريحپەن تانىسۋ ساپارى وبلىس ورتالىعىنداعى قوپا كولىنە جيەكتەي ورنالاسقان كونە بەيىتتەن باستالدى. بۇل جەردە كوكشە وڭىرىنە اسىل ءدىنىمىزدىڭ شۋاعىن شاشقان تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – ناۋرىزباي تالاس ۇلى ماڭگىلىك تىنىم تاپقان. ءسوز اراسىندا ناۋان حازىرەتتىڭ رۋحى بيىك اعارتۋشى, زامانىندا جالپاق جۇرتىنىڭ قامىن جەپ قىزمەت ەتكەن ادام ەكەندىگىن ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا بولادى. الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 1910 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن «كيرگيزى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى بار. الەكەڭ بۇل ەڭبەگىندە رەسەي پاتشالىعى تاراپىنان وتارلاۋدىڭ وزبىر ساياساتى جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن اشىق ايتا كەلىپ, قازاق دالاسىندا ءتىپتى الاش بالاسىن شوقىندىرۋ ارەكەتتەرى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن اشكەرە ەتەدى. مىنە, وسىنداي سۇمدىققا باتىل تويتارىس بەرگەن, ءوزى جان-تانىمەن سۇيەتىن جۇرتىنىڭ رۋحاني الەمىنىڭ بىلعانباۋىن كوكسەگەن ناۋرىزباي تالاس ۇلى بولاتىن. قولدا بار دەرەكتەرگە قاراعاندا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى باراتاي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جىلكەلدى دەپ اتالاتىن نۋلى, سۋلى وڭىردە تالاس بولات ۇلىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. شىققان تەگى قاراۋىل رۋىنىڭ شۇڭعىرشا تارماعى. الدىمەن اۋىل موللاسىنان حات تانىعان, كەيىن اكەسى قىزىلجار مەدرەسەسىندە وقىتقان. مەدرەسەدە ايرىقشا قابىلەت-قارىمىمەن تانىلعان سوڭ سول زامانداعى ءدىني جوعارى وقۋ ورنى بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇقار مەدرەسەسىنە جولداما العان. باراتايعا تاياۋ بەسقاراعاي دەگەن جەردە مەشىت سالۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ, بىرەر جىل يمام بولعان. ايتسە دە, اسىل ارمان العا جەتەلەپ, بۇقارعا بەت تۇزەگەن كەرۋەنگە ىلەسىپ ساپارعا شىققان. ون بەس جىل وقىپ, بۇقار مەدرەسەسىن ۇزدىك بىتىرگەن ناۋرىزبايدىڭ ەرەكشە دارىن يەسى ەكەندىگىن تانىعان مەدرەسە عالىمدارى ءيسى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ورتالىعى بولعان باعدات شاھارىنا جونەلتەدى. ايتسە دە كوكشەتاۋلىق مۇسىلمان قاۋىم بۇقارعا ارنايى ادام جىبەرىپ, ناۋرىزبايدى ەلىنە قايتارۋدى وتىنەدى. 1886 جىلى جاماعاتتىڭ سۇراۋىمەن ناۋان حازىرەتتى كوكشەتاۋ مەشىتىنە يمام قىلىپ تاعايىنداعان. مەدرەسەدە ءدىني دارىسپەن قاتار زايىرلى ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ۇلى ابايدىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ, ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنىڭ اندەرى شىرقالعان. شىعىس ادەبيەتىن وقۋعا دەن قويىلعان. ءسوزىمىزدى ءتىرىلتۋ ءۇشىن ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەلىك. سول زامانداعى ۋەز باستىعىنىڭ بۇيرىعىمەن مەكتەپ-ينتەرناتقا ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەن كەزدە شىعىس عۇلامالارى فيرداۋسي, ناۋاي, نيزامي كىتاپتارى تابىلعان.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الاش ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, ەكى مارتە جەر اۋدارىلعان, ايتسە دە ەلىنىڭ جوعىن جوقتاۋدان ەش تانباعان حازىرەت زيراتىنىڭ باسىندا ءمىناجات ەتىپ, قۇران باعىشتادى. ساپار بۋراباي باۋرايىنداعى بوتاي-بۋراباي قونىسىندا جالعاستى. اشىق اسپان استىنداعى ەتنوگرافيالىق مۇراجاي 2018 جىلى «بۋراباي» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا اشىلعان بولاتىن. مۇراجايدا ەجەلگى بوتاي مادەنيەتى تۋرالى باياندالادى. التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر دە وسىندا. اسىلىندا بوتاي قونىسى 1980 جىلداردىڭ باسىندا بەلگىلى بولعان. قونىستاعى العاشقى قازبا جۇمىستارى وتاندىق عىلىمعا قىرىق مىڭنان استام ارتەفاكت بەردى. كەيىننەن كراسنويار, ۆاسيلكوۆكا, روششينسكوە, بالاندينو, سەرگەەۆكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان دا وسى تەكتەس تاريحي جادىگەرلەر تابىلدى. 1980 جىلدىڭ جازىندا بۇكىلوداقتىق دالالىق ارحەولوگيالىق سەمينار وتكىزىلىپ, ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتقا تۇنىپ تۇرعان تىلسىم سىرى پاش ەتىلدى. 1994 جىلى پروفەسسور ۆ.زايبەرت بىرقاتار بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە بوتاي تۋرالى دارىستەر وتكىزدى. سول جىلى كەمبريدج ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا بوتاي مادەنيەتى تۋرالى كورمە جانە الەمنىڭ 16 ەلىنەن 80 عالىم قاتىسقان «ەۋرازيانىڭ ەرتە جىلقى وسىرۋشىلەرى» حالىقارالىق سيمپوزيۋمى ۇيىمداستىرىلدى. 1996 جىلى بوتاي ماتەريالدارىن قازاقستاندىق-گەرمانيالىق زەرتتەۋ باستالدى.
2009 جىلى حالىقارالىق Science جۋرنالىندا ماقالا جاريالاندى. وندا بوتاي ەنەوليتتىك قونىسىندا جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋدىڭ العاشقى جاعدايلارى جانە بوتايلىقتاردىڭ قىمىز دايىنداعاندىعى كورسەتىلگەن. 2007-2011 جىلدار ارالىعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى توقتاتىلدى. بۇل ۋاقىت كەزەڭى بوتاي مادەنيەتىنىڭ تۇجىرىمدامالىق اسپەكتىلەرىن ۇعىنۋ ءۇشىن پايدالانىلدى. 2011 جىلى ۆ.زايبەرتتىڭ «بوتاي. دالا وركەنيەتىنىڭ قاينار كوزدەرى» ەڭبەگى جارىق كوردى.
2017 جىلى بوتاي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بوتاي «رۋحاني جاڭعىرۋ» جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە ەنگىزىلدى. 2018 جىلعى 21 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ 7 قىرى» اتتى ماقالاسىندا بوتاي سالت-داستۇرلەر مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى كونتەكستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
بىرنەشە بولمە. ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتىر. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول كەزدىڭ وزىندە ءۇش جۇزگە جۋىق ءۇي ءبىر جەردە شوعىرلانعان. عالامات ەمەس پە؟! ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلاردى ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە كۇن كەشكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قايران قالدىردى. پايدالانعان قۇرال-سايمان, ءارتۇرلى كەرەك-جاراق, اشەكەي بۇيىمدار كوز تۇندىرادى. شوشالا ىسپەتتەس ۇيلەردىڭ سالىنۋى, ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىسى ءبىر-بىرىنە سونشالىقتى ۇقساس. جانە ءبىر عاجابى, ءار ءۇيدىڭ جانىندا تەرەڭ ۇرا ىسپەتتى قازىپ جاسالعان ازىق-ت ۇلىك قويماسى بار. ءبىر سوزبەن تۇيىندەي ايتقاندا, بوتاي ونەركاسىبى دامىعان, گۇلدەنگەن قالا بولعان سىڭايلى. اقيقاتىندا بوتاي مادەنيەتى قازاق جەرىنىڭ الەمگە ايگىلى اندرون, بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىندىعى شىندىق. يۋنەسكو-نىڭ ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار بۋراباي باۋرايىنداعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايدى تاماشالادى. كونە تاريحتىڭ كومبەسى اقتارىلىپ, الاش جۇرتىنىڭ ارىداعى تىنىس-تىرشىلىگى ءموپ-ءمولدىر قالپىندا كوز الدىمىزعا كەلگەندەي. ساتىمەن ساباقتالعان ساپار تاۋ ەتەگىندەگى تابيعاتى كوزتارتار كوركەم ابىلاي حان الاڭىندا جالعاسىن تاپتى. مەيماندار ابىلاي الاڭىنان شىعاتىن جالعىز اياق جولمەن نۋ ورماننىڭ ىشىنە سۇڭگىپ كەتتى. حاس شەبەر ادەيى قۇيىپ, ءيا بولماسا قاشاپ جاساعانداي بيىك ارقالى تاق تۋرا الدىمىزدان شىعا كەلدى. كادىمگى التىن تاق. قاتال قىس ءوتىپ, جادىراپ كوكتەم تۋعاندا ابىلاي حان قىزىلاعاشتاعى قىستاۋىنان كوشىپ, وسى الاڭقايدا كوكتەۋدە وتىرادى ەكەن. تاڭعى جۇپار اۋامەن تىنىستاپ, ىمىرت ۇيىرىلە ورداسىنان شىعىپ, وسى تاققا كەلىپ دەم الىپ, تىلسىم تابيعاتتىڭ تىنىسىن تاماشالاعان. تابيعاتتىڭ ءوز قولىمەن جاسالعان تاق كەيىن حان تاعى اتالعان.
اناۋ كوز ۇشىنداعى تاسسىرعاناق. الاڭنان تابان اۋدارماستان بيىككە كوز سالساڭىز عالامات ۇلكەن تاسسىرعاناق جانارىڭىزعا ىلىگەدى. تابيعاتتىڭ ادامزات قولىنان كەلمەس كەرەمەتى ىسپەتتى. كوكتاستىڭ ەنى شامامەن 15-20 قادامداي, تابانى 150 قادام توڭىرەگىندە. ەكى جاعى ءتىپ-تىك, تەپ-تەگىس. جالپاق تابانىندا بارماقتاي كەدىر-بۇدىر جوق. اۋزى دۋالى اۋليە بابالارىمىز تابيعاتتىڭ بۇل عاجايىبىن تاسسىرعاناق دەپ اتاعان. شىڭعا شوككەن ءپىلدى كورگىڭىز كەلسە, بۋرابايدىڭ باۋرايىنا كەلىڭىز. ابىلاي الاڭىنان ءجۇزىڭىزدى وقجەتپەسكە قاراي بۇرساڭىز, الەمنىڭ ەش جەرىندە جوق عاجايىپ مەنمۇندالايدى. شىڭنىڭ ۇشار باسىندا ءتورت اياعىن باۋىرىنا باسا شوگىپ جاتقان ءپىل! كادىمگىدەي ۇپ-ۇزىن تۇمسىعى, كوزى, قۇلاعى, قۇيرىعى, ون ەكى مۇشەسى تۇگەل ءپىل. باعزى زامانداعى وقجەتپەس باتىر ءمىنىپ جاۋعا شاپقان ءپىل وسى. ءبىر عاجابى ارقاسىنداعى توقىمى دا الىنباعان. سول قالپىندا. ۇيدەي ءپىلدىڭ جوتاسىنا ورمەلەپ بارا جاتقان تاسباقا شە؟! وقجەتپەستىڭ تاپ تۇبىنەن كۇمىس كول جاققا كوز سالساڭىز, ءپىلدىڭ وڭ قۇلاعى الىپ تاسباقا اينالىپ شىعا كەلەدى. ورمەلەپ بارىپ ءپىلدىڭ قارا قۇسىنا وتىرماق سىڭايلى.
اسىلىندا ابىلاي حان بيلەگەن زاماندى قازاق حاندىعىنىڭ التىن عاسىرى دەپ اتاۋ تەگىن ەمەس. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, ءبىرتۇتاس مەملەكەت قىلۋدى ارمانداعان ابىلاي حاننىڭ سۇيىكتى ورىندارىنىڭ ءبىرى وسى جەر. قىردىڭ قىرمىزى گ ۇلىندەي قۇلپىرعان ءبيشى قىزدار بۋرابايدىڭ ءبيشى قايىڭدارى ىسپەتتى مىڭ بۇرالا بي بيلەپ, اۋەلەتە ءان شىرقاپ قارسى الدى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قىمىز ۇسىنىلىپ, باۋىرساقتان اۋىز ءتيدى. مىنە, تىلسىم تاريح وسى جەردە. كوگىلدىر تاۋلار مەن كۇمىس كەسەگە قۇيىلعان كاۋسار كولدەر ولكەسىن سانالۋان اڭ مەن قۇس مەكەندەيدى. اڭىز ايتادى. جاراتىلىسى ەرەكشە اق بۋرا بولىپتى. تۇلعاسى زور ءارى ايرىقشا سۇلۋ ەكەن. شۋداسى بۇيرالانا بۇرقىراپ, اپپاق قارداي ءتۇسى كوز قارىقتىرىپ, جالعىز ءوزى جۇرەدى ەكەن. ەجەلگى مەكەنى كوكشەتاۋدىڭ قاپتالىنداعى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمان. اقبۋرا ءبىر-اق كولدەن سۋ ىشەدى. ول تۇستىك ىرگەسىندە شالقىعان كۇمىس كول. بۋرانىڭ ەرەكشە قاسيەتى ەل شەتىنە جاسانعان جاۋ كەلەرىن, ءيا بولماسا, اقسۇيەك جۇت بولارىن كۇنى بۇرىن سەزەدى ەكەن. كۇندەي كۇركىرەپ شابىنىپ, توڭىرەگىندەگى ەلگە مازا بەرمەگەن. ماڭايداعى ەلدى ارالاپ, جۇيتكي جورتىپ شىعادى. اق بۋرانىڭ حابارىن ەستىگەن ەل ەتەك-جەڭىن ەرتە جيىپ, ساقتىق شاراسىن جاساعان. سوندىقتان دا تۋعان جەردىڭ كيەسى, ەلدىڭ قىدىرى دەپ ەسەپتەگەن, قادىر تۇتقان. اق بۋرا مەكەندەگەن ايماقتى بۋراباي دەپ, شولىركەگەندە ءشولىن باسقان كۇمىس كولدى بۋراباي كولى دەپ اتاۋ سول كەزەڭنەن قالعان. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قاندىبالاق قاراقشى پايدا بولادى. اڭ مەن قۇستى قىناداي قىرادى. ال اق بۋرا بولسا بارلىعىن ساقتاندىرىپ, بوزداپ جۇرەدى. جولىن كەسكەن جالعىز بۋرانى قاراقشى ولتىرمەككە بەكىنەدى. بىردە اق بۋرا يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماندى قاق جارىپ قارسى الدىنان شىعادى. قاراقشى ساۋىت بۇزار سۇر جەبەمەن اتتى دەيدى. اجال اڭساپ زۋلاعان سۇر جەبە اق بۋرانىڭ كەۋدە تۇسىن كوكتەي ءوتىپ, وركەشىنەن شىعا توقتايدى. سول ساتتە اق بۋرا قاندىقول قاراقشىعا ۇمتىلادى. كەگىن قايتارعان سوڭ ءوزى باۋىر باسقان نۋ ورمانعا ءسىڭىپ كەتەدى. كيەلى جانۋار سول كەزدە بيىكتىگى 700 مەترگە جۋىق تاسقا اينالىپ, ماڭگىلىككە قاتىپ قالادى. قازىر قاراعان جۇرت وركەشىنە جەتىپ, ءبىر قارىستاي شىعىپ تۇرعان جەبەنى كورەر ەدى.
ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە كوكشەتاۋ توپىراعىن مەكەندەگەن ايتۋلى باتىر بولىپتى. باتىردىڭ تاعدىرى تۋرالى ەستى ەستەلىكتى كوز ۇشىنداعى جەكەباتىر تاۋى سامال جەلمەن بار قازاقتىڭ دالاسىنا تاراتىپ تۇر. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جارىقتىقتىڭ تۇلعاسى تاۋداي بولعان ەكەن. جانىنا سەرىك ەرتپەپتى. سوندىقتان ەل ونى جەكەباتىر اتاپ كەتكەن. جەكەباتىردىڭ كوزى تىرىسىندە ەشبىر باسقىنشى جاۋدىڭ بۇل جەرگە تابانى تيمەگەن. وراسان ۇلكەن ساداق جاساپ العان. ادىرناسىن قىرىق باتىر جابىلىپ ارەڭ تارتادى-مىس. جەبەسىنىڭ ءوزى قايىڭنىڭ دىڭىندەي. بىردە قاپىسىز قامدانعان جاۋ قارا قۇرتتاي قاپتاماي ما. جەكەباتىر ەجەلگى ادەتى بويىنشا قاسقايىپ قارسى شىعادى. جالعىز ءوزى. قىرعىن سوعىس. ونە بويىن جارا باسادى, قالجىرايدى. جاۋ ەلدىڭ ىشىنە ءوتىپ كەتسە, قورعانسىز قالعان ەل-جۇرتتى قىناداي قىرماق. اقتىق كۇشىن جينايدى. كۇندەي كۇركىرەپ ايعاي سالادى: «وتكىزبەيمىن ەلىمە! تاۋ بوپ جاتامىن جولىڭا!». ەكى تاۋدىڭ اڭعارىنا كولدەنەڭ جاتىپ, سۇلاپ تۇسەدى. ءسويتىپ, قارا قۇرتتاي قاپتاعان جاۋدى وتكىزبەيدى. تاۋعا اينالعان. ماڭگىلىككە. انە اناۋ دۋلىعاسى. ەتەكتە تۇرىپ قاراعان ادامعا تۇكسيگەن قالىڭ قاسى, قىر مۇرىنى, ەرىنى, قابا ساقال جاپقان الاپات ءتوسى الاقانداعىداي ايقىن كورىنەدى. ۇشار بيىگى 836 مەترگە تەڭ جەكەباتىر اڭىزى ەل قورعاۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى.
سول زامان با ەكەن, الدە ودان بۇرىن با, بۋراباي باۋرايىن مەكەندەيتىن ەلدە تاڭعاجايىپ ەر بالا دۇنيەگە كەلگەن. ون جاسقا تولعاندا جالپاق جۇرتقا تانىلىپتى. ەل ونى وقجەتپەس دەپ اتاپ, اڭىز ەتەدى. ات كوتەرە الماعان سوڭ پىلگە ءمىنىپ ءجۇرىپتى. قازاقتىڭ باسىنان قاشان قاسىرەت ارىلعان؟ جاۋلار دا كوپ بولسا كەرەك. وقجەتپەس كۇندە ەل قورعاعان قىرعىن ۇرىسقا قاتىسىپ, تۋعان جەرىنىڭ ءتوسىن قورعايدى. كۇمىس كولدىڭ سۋىنا شومىلىپ, كوكشەنىڭ ەتەگىندەگى نۋ قاراعايدىڭ ورتاسىندا دامىلداپ جاتادى. ماناعى قاۋىپ-قاتەر ەستەن شىققان. ءدال وسى ۋاقىتتا ز ۇلىم جاۋ ايلاسىن اسىرعان. ابدەن ۇيقىعا كەتتى-اۋ دەگەن كەزدە باس سالادى. بايلاپ الىپ قورلاماقشى. قاپىدا قالعان باتىر قوس قاپتالىنداعى قاراعاي مەن قايىڭدى تۇبىرىمەن قوپارا ج ۇلىپ, ۇرىس سالادى. ءسويتىپ, ورمان ىشىندە كادىمگى ءبىر اۋىلدىڭ قوتانىنداي جەر وتالادى. اۋماعى اتشاپتىرىم الاڭعا اينالادى. كەيىن حان وسى الاڭدى جاقسى كورىپ, مەكەندەگەن سوڭ ابىلاي الاڭى اتانىپتى. ال وقجەتپەس بولسا ماڭگىلىك بەينە شىڭ كەيپىنە ەنگەن. ول ءپىلىن دە ز ۇلىم جاۋدىڭ جولىندا قالدىرماۋ ءۇشىن تاسقا اينالدىرعان. وقجەتپەس شىڭىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى وسىنداي ءبىر اڭىز بار.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار ابىلاي الاڭىنىڭ ىرگەسىندەگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي اشىلعان مۋلتيمەديالىق-ينتەراكتيۆتى پارككە ات باسىن بۇردى. بۇل ارادا پاركتىڭ جەتى ءبولىمى بار ەكەندىگىن, ال جەتى سانىنىڭ ءوزى الاش جۇرتى ءۇشىن كيەلى سان ەكەندىگىن ايتا كەتەلىك. زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ الاپات قۋاتىن وسى جەردەن اڭعاراسىز. اتتراك-
تسيونعا ءمىنىپ, ەكراندا بەينەلەنگەن قازاق ەلىنىڭ ايرىقشا كوركەم جەرلەرىن سامۇرىق قۇستىڭ قاناتىنا ىلەسىپ, ۆيرتۋالدى ساياحات جاساۋعا بولادى. قوس مۇراجاي جاڭا اقپاراتتىق جابدىقتارمەن قاپىسىز قامتاماسىز ەتىلگەن.
جەر ءجانناتى بۋراباي باۋرايىندا جاعىمدى جاڭالىق تا از ەمەس. ۇلكەن شاباقتى مەن تەكە كولدەرىنىڭ جاعاسىندا Aqbura Resort دەپ اتالاتىن جاڭا تۋريستىك قالاشىق بوي كوتەرۋدە. كەشەننىڭ اۋماعى 233 گەكتار. تولىق قۋاتىنا كوشكەن كەزدە ءۇش مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماق. ازىرگە 4 ملرد-قا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. جوبا ءتورت كەزەڭنەن تۇرادى. 2019 جىلى جۇمىسىن باستاعان قۇرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭى ءساتتى اياقتالعان.
قولدىڭ سالاسىنداي قاراعايلى ورماندى قاق جارىپ, ءبىر كولىك قانا سىياتىن جول وتەدى. بۇل جول بۋراباي باۋرايىنداعى قاسيەتتى مەكەن – كەنەسارى ۇڭگىرىنە اپارادى. كۇمىس كولدىڭ باتىس يىعىندا كادىمگى قازاقتىڭ قارا قوسىنداي توبەسى ءسال شوشايعان كەنەسارى ۇڭگىرى تاپ قاسىنا كەلگەنشە كوزىڭە ىلىكپەيدى. كىرەر اۋزىنىڭ الدى ادەيى جاسالعانداي جالپاق كەنەرە. تاس ۇڭگىردىڭ اۋقىمى سەگىز قانات وردادان كەم تۇسە قويماس. تاس توبەدە ءتۇتىن شىعاتىن توقىمداي عانا شاڭىراق. ءدال استىندا تۇرىپ قاراساڭ, ارىدەگى اسپان كۇمبەزى بيىكتەپ كەتكەندەي بولىپ اسەر ەتەدى ەكەن.
ۇڭگىرگە جەتكەنىمىزدە كۇن ۇياسىنا قونىپ بارا جاتتى. ءدال وسى كەزدەگى سۋرەتتى سيپاتتاۋعا ءتىل جەتپەيتىن ەدى.
– كوز الدىڭا كيىزدىڭ ۇستىنە قالىڭ كىلەم توسەپ, شىنتاقتاپ جاتقان كەنەسارى بابام ەلەستەيدى ەكەن, – دەدى باس باسىلىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سامات مۇسا, – كيەلى جەردىڭ وزگە پۇشپاعى بىلاي تۇرسىن, اۋاسىنىڭ ءوزى كوكىرەگىڭدى تولتىرىپ, ونە بويىڭ الدەبىر عاجايىپ سەزىمگە بولەيدى.
كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالاردىڭ الدىندا ۇڭگىردىڭ الدىندا «قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق باتىرى كەنەسارى حاننىڭ ۇڭگىرى» دەگەن ءسوز قاشالىپ جازىلسا كەرەك. سوعىستان كەيىن الگى جادىگەر جازۋ ۇشتى-كۇيلى جوعالىپتى. الاشتان اسىپ تۋعان كەنەكەمنىڭ ارۋاعىنا قارسى جاريالانعان جويقىن كۇرەستىڭ سالدارى-اۋ. بىراق تاستاعى جازۋدى وشىرۋگە قۇدىرەتى جەتكەنىمەن, ەل جۇرەگىندە جازىلعان دەرەكتى ەشقاشان وشىرە الماس ەدى. جالعىز بۇل جەر عانا ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى بار بەدەرلى جازۋ, ەل تاريحىن تىلسىم تابيعاتتىڭ كەرەمەتىمەن ۇقتىراتىن ەڭسەلى ەلدىڭ ماڭگىلىك مۇراتقا جەتەلەر تەمىرقازىعى ىسپەتتى رۋحاني قازىنا وشپەك ەمەس.
«اتامەكەن» ەكسپەديتسياسى الداعى ۋاقىتتا الاش دالاسىنىڭ قازىنالى, قۇيقالى ءوڭىرىن تەگىس ارالاماق. اتامەكەن دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ وزىنەن كوكىرەگىڭدە كۇمىس ساۋلە جارقىلداپ, تۇلا بويىڭ راحات ءبىر سەزىمگە بولەنىپ, ءىشىڭ ۋىلجىپ كەتەرى بار. ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ قاسيەتتى اتا-بابامىزدىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان ۇلى مۇراسى!
اقمولا وبلىسى
