ادەبيەت • 31 تامىز، 2021

ميسيمانىڭ «ياسۋكەي مەرگەنى»

133 رەت كورسەتىلدى

كۇللى وقىرمانىن «التىن عيباداتحاناسىمەن» ءتانتى ەتكەن يۋكيو ميسيمانىڭ ادەبيەتتەگى ۇلى مىندەتتەرى ساتىمەن ورىندالدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇلاي دەيتىنىمىز، ول قالامنىڭ قۇدىرەتتى ەكەنىن انىق سەزدىرگەن جاپون قالامگەرلەرىنىڭ ىشىندەگى مىنەزدىسى ەدى. 

ء«بىز سوعىستان كەيىنگى جاپونيانىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋگە قۇمار بولعانىن جانە ۇلتتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ۇمىتىپ كەت­كەنىن كوردىك. ازاماتتار وزدەرىنىڭ ىن­تى­ماقتاستىعىن جوعالتتى، ىرگەلى ماسە­لە­لەردى شەشپەي العا ۇمتىلدى، توقتاپ قالۋ شارالارى مەن ەكى­جۇز­دىلىككە بوي الدىردى جانە ءوز جانىن بوس كۇيگە ءتۇسىردى. ساياسات دەگە­نى­مىز – قاراما-قاي­شىلىقتاردىڭ، ءوزىن ءوزى ساقتاۋدىڭ، بي­لىك­كە قۇمارلىق پەن ەكىجۇزدىلىكتىڭ نەگىزى. ءجۇز جىلدان كەيىن ۇلتقا ارنالعان كەز كەلگەن ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلار شەتەل­دەر­گە باعىتتالدى. ءبىز جەڭىلگەن ۇياتتىڭ جو­يىلعانىن ەمەس، ونىڭ الدىن العانىن جانە جاپونداردىڭ ءوز تاريحى مەن ءداستۇرىن بۇز­عانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك» دەيدى ول سوڭعى سوزىندە.

 ميسيما – ماسشتابپەن، انىعىراق ايتقاندا ۇلكەن قيمىلمەن بايلانىستى جازۋشى. ونىڭ ءار تاقىرىپتاعى روماندارى ءار كەزەڭنىڭ قاعازعا تۇسكەن ەستە­لى­گى سياقتى. شىعارماشىلىعى كەرەمەت نا­زىك­تىككە، ۇستامدىلىققا جانە ءوز ءستيلىن ساقتاي بىلگەن سۇلۋلىققا تولى جازۋشى قانشاما قابىلەتتى بولسا دا، ماساتتانۋ مەن ماقتاننىڭ سوڭىنان جۇگىرمەپتى. ول قىرىق بەس جاسىندا ءوزىن مەرت ەتپەسە، ونىڭ ادەبي كەڭىستىگى قاي دەڭگەيگە كوتەرىلەرىن ەشكىم بولجاپ ۇلگەرگەن جوق. سول ءۇشىن دە ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جازۋشىلار اراسىندا شەتەل وقىرماندارى تاراپىنان تاڭداۋلى جازۋشىنىڭ ءبىرى ساناتىنا قوسىلدى. سول تۇستا وعان ءوز تۋعان ەلى دە نازار اۋداردى.

جازۋشى بولۋ دەيتىن اسقاق ارماندى ۇستانعان ول سوناۋ 1941 جىلى نەبارى ون التى جاسىندا «ورمان تولىق گۇلدەندى» اتتى العاشقى تۋىندىسىن جاريالادى. مەكتەپتى ەندى عانا بىتىرگەن بالانىڭ بۇل جاڭالىعىنا ادەبيەتشىلەر مەن سىنشىلار قىزىعۋشىلىقپەن قارادى. ءتىپتى كەيبىرى «بۇل مۇمكىن ەمەس»، دەپ مۇرىن ءشۇيىردى. قالاي ايتساق تا، ميسيمانىڭ ادەبيەتتەگى جوسپارى ەرتە كەزدەن قالىپ­تاس­قان. ءجاسوسپىرىم ميسيمانىڭ اتالعان شىعارماسىنداعى ءستيلدىڭ جەتىلۋى مەن تولىق قالىپتاسۋى ونىڭ تالىمگەرلەرى مەن قۇرداستارىن بەيجاي قالدىرمادى. بۇل وقيعا بولاشاق قالامگەردىڭ ءومىرىن وزگەشە باعىتقا بۇرىپ جىبەردى. ول ەندىگى جەردە جازۋ، تەك قانا جازۋ دەگەن ۇستانىمدى بيىك ۇستادى. اڭساۋ – سۇلۋلىققا جەتەلەيدى دەگەن ءسوزدى وسى تۇستا ايتقىمىز كەلىپ وتىر.

ميسيما الەمىندەگى سۇلۋلىق ەڭ الدىمەن جاپون حالقىنا، سوسىن بۇكىل الەمگە ورتاق سۇلۋلىق. ونىڭ ءار رومانى قازىرگى الەم ادەبيەتىنەن لايىقتى ورىن الىپ ۇلگەردى. بۇگىندە اقش-تا ەڭ تانىمال جاپون جازۋشىسىنىڭ ءبىرى دە وسى تالانت. بارىنەن ماڭىزدىسى، ول – باتىس الەمىن ءوزىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ارقىلى شىعىسقا جاقىنداتا بىلگەن ماڭگىلىك اۆتور.

 ميسيما جۇرت بىلەتىن جاقسى روماندارىن وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى جازدى. كولەمدى روماندارمەن قاتار شاعىن اڭگىمەلەر دە جازىپ، ءوز وقىرمانىن تابا بىلگەن تالانت يەسى. ءبىر قىزىعى، ونىڭ كوشپەندىلەر تاقىرىبىنا، انىعىن ايت­قاندا، ۇلى شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ياسۋكەي تۋرالى اڭگىمە جازۋى. ميسيمانىڭ اڭگى­مە­لەر جيناعىن پاراقتاپ وتىرىپ «ياسۋكەي مەرگەن» دەگەن اڭگىمەگە كوزىمىز ءتۇستى. اڭگىمەنى وقي كەلە كەزىندەگى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق موڭ­عول ساحاراسىنا ساپار شەگەسىز.

ء«بىر كۇنى تۇندە ياسۋكەي ءوز ساداعىنىڭ وزدىگىنەن تۇرىپ، شاتىردان شىعىپ، سا­حاراعا قاراي كەتىپ بارا جاتقانىن كو­رىپ، ورنىنان قار­عىپ تۇرىپ: «بارتان ۇلى ياسۋكەيدىڭ ساداعى قايدا باراسىڭ؟» دەپ اقىرىپ قال­عان­دا، ساداق سىلق ەتىپ جەرگە قۇلاپ ءتۇستى. كەنەت شاتىر دا تە­ڭىز­دەي تەڭسەلدى. تاعى ءبىر رەت ياسۋكەي بۇر­قانداردىڭ تاۋلى ويپات اسپانىندا سا­يىسقاندارىن كورىپ، ات تۇياعىنىڭ تاۋ دا­لانى دۇبىرلەتىپ، جاڭعىرىعى الىستارعا كەتىپ جاتقانىن ەستيدى. ەرتەسى ويپاتتاعى جاسىل شوپتەردىڭ قانعا بويالىپ، قارايىپ قالعانىن كورەدى. ياسۋكەي بۇل فانيدە پاتشا عانا ەمەس، قازىرشە باسقالارعا بەيمالىم، ەش­كىمنىڭ ويى­نا كىرىپ تە شىقپاعان بولا­شاق­تىڭ ناعىز دارىندى پاتشاسى بولاتىن. ياسۋكەيدىڭ الەم بيلەۋشىسى بولا­تىن­­دىعى، ءوزىنىڭ ول نەسىبەسىن بىرتە-بىر­تە بايقايتىندىعى تۋادا ماڭدايىنا جازىلعان. ياسۋكەي كۇللى الەم تىزگىنىن قولىما السام دەپ ۇمىتتەنەدى. مۇمكىن، مۇنىسى كۇللى الەمدى جاراتىپ، تىزگىن-شىلبىرىن مىقتى مەڭگەرگەن جاراتۋشى تاڭىرمەن كەڭەسكىسى كەلگەنى شىعار». اڭگىمە وسىلاي باستالادى. دالا بيلەۋشىسىنىڭ دارا قيالى، پايىمى، پاراساتى تولىق اشىلىپ تۇر. ك ۇلىك ءمىنىپ، كۇن استىنا جورتقان تايپا ءامىرشىسىنىڭ ءۇمىتى دە شىعارمانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ تۇر. كوشپەندى حالىقتىڭ بالاسى ەمەس، كۇنشىعىس ەلىنىڭ قالامگەرى جازعان ياسۋكەي بەينەسى بارعان سايىن ءوز قيال الەمىڭىزدە بيىكتەي بەرەدى.

«ياسۋكەي انالىق اق مىسىق پەن اتالىق اق مىسىقتىڭ ورمان اراسىندا ءبىر-بىرىنە جابىسىپ، ادامنىڭ اقىلى جەتپەيتىن بەيمالىم قيمىل جاساعاندارىن كوردى. بۇنى بارىپ تۇرعان ادەپسىزدىك، جولدان تايعاندىق دەپ اشۋلانعان ول ەكى مىسىقتى قىلىشپەن شاۋىپ تاستادى». بۇل سويلەمدە جازۋشى دالا ساردارىنىڭ ۇلت مىنەزى ارقىلى كوشپەندى حالىقتارعا ءتان ۇياڭدىق پەن بيازىلىقتى، قالا بەردى باتىلدىقتى ايتقىسى كەلگەن سياقتى. اڭگىمەگە كىرىستىر­گەن وقيعالاردى قۇراستىرۋ جاعىنان دا مي­سيما ءبىز مىقتى دەپ سانايتىن ەشبىر قالامگەرلەردەن وسال تۇسپەيدى. ءتىپتى ول ويلى ديالوگتار ارقىلى شىعارماسىن وقىپ وتىرعان وقىرماندى ءجىپسىز «بايلاپ» وتىرادى. ءسىزدىڭ سول ساتتە «ارى قاراي نە بولار ەكەن» دەۋىڭىز بەك مۇمكىن.

مىنە، جەلىك قۋعان ياسۋكەي ەكەۋ بولىپ سەيىلدەپ جۇرگەن شيلاتۋدىڭ قالىڭدىعىن تارتىپ الۋعا اتتاندى. اعالى-ءىنىلى ۇشەۋى شيلاتۋدى ولتىرمەكشى. «شيلاتۋدىڭ بۇلدىر بەينەسى الىستان ساعىمدانادى. ياسۋكەي ءبىر ءسات كوڭىلىن ورنىقتىرىپ الدى دا: – ايەل زاتى قاشا المايدى، ونى ۇشەۋلەپ قۋالىق، – دەدى». سول ساتتە ياسۋكەيدىڭ ويىنا ورمان اراسىنان كورگەن ەكى مىسىقتىڭ ارەكەتى ورالادى. سول ءۇشىن دە ول شيلاتۋدىڭ جاس سۇلۋىن ەكى باۋىرىنان قىزعانادى. ميسيمانىڭ قالامى بىزگە عاداۋات پەن ماحابباتتىڭ ارقاشاندا ەگىز ەكەنىن تاعى ءبىر رەت ەسىمىزگە سالادى. ءتىل شۇرايلىلىعى دا ميسيمادا جەتىپ اسادى. «بۇلتتاردان قان تامبادى»، «ايدىنعا قۇلاعان اق بۇلتتار»، «سىلقىلداي اققان بۇلاق سۋىنىڭ اسەم سىڭعىرى» دەگەن سياقتى وقشاۋ تەڭەۋلەر وسى اڭگىمەدە مولىنان كەزدەسەدى.

كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسى دە شىعارمانى وقىپ وتىرعان ادام ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل جاعىنان ميسيما ەش ۇتىلمايدى. ول ياسۋكەيدىڭ شيلاتۋدى ولتىرگەننەن كەيىنگى العاشقى ارەكەتىن تاماشا سۋرەتتەيدى.
«...بەتى نارتتاي قىزارعان ياسۋكەي اتىنا قاراي جۇگىردى. – نەسىنە اسىعاسىڭ، ايەل قا­شىپ كەتە المايدى، – دەدى نەكۇن قال­جىڭ­داپ». بۇل وقىس قيمىل تەك ياسۋكەيگە عانا ەمەس، سول ءساتتى باسىنان وتكىزگەن ءاربىر دالا شونجارلارىنىڭ ءىس-ارەكەتى دەۋ­گە بولادى. سەبەبى كوشپەلى داۋىردە ايەل جەڭىس­تىڭ، كەكتىڭ، باتىرلىقتىڭ سيمۆولى بولدى. ولگەن شيلاتۋدىڭ ايەلىن يەمدەنۋ ياسۋكەي ءۇشىن كەلەسى جەڭىس ەكەنىن ميسيما وسى تۋىندىسىندا تولىق اشىپ بەرە العان. اڭگىمە ياسۋكەيدىڭ ولحونود تايپاسىنىڭ جاس سۇلۋىن ايەلدىككە العانىمەن اياقتا­لا­دى. ميسيمانىڭ «ياسۋكەي مەرگەنى» قارت تاريح­تىڭ سانسىز جۇمباعىنىڭ ءبىر تارا­ۋىن اشقانداي كۇي كەشتىرەدى. ونىڭ جەتىس­تىگى – ياسۋكەي سىندى تاريحي تۇلعانىڭ بەي­نە­سىن قاز-قالپىندا قاعاز بەتىنە تۇسىرە ال­عان­دى­عىندا. قالام ۇستاعان ءاربىر قالام­گەر­دىڭ ونەر جولىنداعى مۇراتى دا سول بولسا كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى ءتۇرلى ءسوز

ادەبيەت • كەشە

انتىنا ادال ازامات

قازاقستان • كەشە

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار