تاياۋدا وسى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويماق ءۇشىن اقش-تىڭ ءبىر توپ عالىمى قىتايعا اتتانعان. الايدا بۇل ساپار دا ءوز جەمىسىن بەرگەن جوق. بۇعان باستى كىنالى – بەيجىڭ بيلىگى. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ ايتۋىنشا, قىتاي ۆيرۋسقا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى كورسەتپەي وتىر.
«بۇل پاندەميانىڭ قالاي تاراعانىنا قاتىستى ماڭىزدى دەرەكتەر قىتايدا بار. دەگەنمەن بەيجىڭ بيلىگى حالىقارالىق تەرگەۋشىلەر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاھاندىق قوعامداستىق مۇشەلەرىنە كەدەرگى جاساپ, اقپاراتتى بولىسپەي وتىر. بۇگىنگە دەيىن قىتاي پاندەميانىڭ زاردابى ارتىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان, اشىقتىققا شاقىرىپ, مالىمەتپەن ءبولىسۋ جونىندەگى ءوتىنىشتى جەرگە تاستادى», دەدى اق ءۇي باسشىسى.
راسىندا دا, قىتاي كوروناۆيرۋستىڭ قالاي تاراعانى تۋرالى اقپاراتتى بولىسۋگە ق ۇلىقتى ەمەس سياقتى. العاشقىدا بەيجىڭ بيلىگى ۆيرۋس تارادى دەپ دابىل كوتەرگەن دارىگەردى جازاعا تارتقان-دى. كەيىنىرەك دارىگەر قازا تاپقان سوڭ, كەشىرىم سۇرادى.
سونداي-اق ۆيرۋس تابيعي جولمەن ادامعا جۇقتى دەگەندى العا تارتسا, ەندى بىردە ونى اقش-تىڭ زەرتحانالارىندا جاسالدى دەپ مالىمدەدى. قىتايدىڭ مۇنداي تۇلكىبۇلاڭعا سالۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كۇدىگىن ۇدەتە ءتۇستى.
قازىرگى تاڭدا كوروناۆيرۋستىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ەكى نۇسقا بار. ءبىرىنشىسى, ۆيرۋس تابيعي جولمەن جارقاناتتان ادامعا جۇققان. ەكىنشىسى, ۆيرۋس ۋحانداعى زەرتحانادان «قاشىپ شىققان». ياعني بايقاۋسىزدا بيولوگيالىق ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرىنە جۇققان.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءبىرىنشى نۇسقانى العا تارتقانىمەن, كەيىنگى كەزدە بۇعان كۇمانمەن قارايتىندار كوبەيە باستادى. بۇعان سەبەپ جەتەرلىك. باستاپقىدا ۆيرۋس ۋحان قالاسىنداعى ەت بازارىنان تارالعانى ايتىلعان. بىلتىر The Lancet جۋرنالىندا قاۋىپتى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەردى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ماقالاسى جاريالاندى. وندا باستاپقىدا اۋىرعان 41 ناۋقاستىڭ 13-ءى ۋحانداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساۋدالايتىن بازارعا مۇلدەم بارماعانى انىقتالدى. مۇنى ءبىر دەڭىز.
وڭتۇستىك قىتاي تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بوتاو سياو ەلەڭ-الاڭ تۇستا ماقالا جاريالاعان ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي عالىم ماقالاسىن ءوشىرىپ تاستادى. قىتاي بيلىگى ۆيرۋس تارادى دەپ دابىل قاققان دارىگەردى جازاعا تارتقانىن ەسكەرسەك, سياو مىرزاعا قىسىم جاسالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل – ەكىنشى.
ۇشىنشىدەن, ۆيرۋس تابيعي جولمەن تارادى دەگەندى جارنامالاپ جۇرگەندەردىڭ باسى-قاسىندا EcoHealth Alliance-تىڭ پرەزيدەنتى پيتەر داشەك تۇر. ءبىر قىزىعى, اقش قارجىلاندىراتىن اتالعان ۇيىم ۋحاندا جارقاناتتارداعى كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
داشەك مىرزا جارقاناتتار كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپى تۋرالى پاندەمياعا دەيىن تالاي مارتە ايتقان-تۇعىن. ماسەلەن, ونىڭ «جارقانات كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپىن ءتۇسىنۋ» اتتى جوباسىندا كەلەسى ىندەت قىتايدىڭ جابايى اڭدار ەتىن ساتاتىن بازاردا تارالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى, پ.داشەكتىڭ ايتقانى «ايداي كەلدى».
ايتسە دە, جاڭا كوروناۆيرۋس زەرتحانادان تارالۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى اڭگىمە ەندى شىعا باستاعاندا داشەك مىرزا بايىز تاپپاي, 27 عالىمدى ۇيىمداستىرىپ, ارنايى حات جازدىرعان ەدى. ءسويتىپ, The Lancet تە, Nature Medicine سەكىلدى ءمۇيىزى قاراعايداي جۋرنالدار كوروناۆيرۋس تابيعي جولمەن تارالعان دەپ جاريالادى. ال بۇل پىكىرمەن كەلىسپەگەندەردى داشەك باستاعان عالىمدار كونسپيرولوگقا تەڭەدى. «سەزىكتى ءبىرىنشى سەكىرەدىنىڭ» كەرى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن؟!
Covid-19-دىڭ زەرتحانادا جاسالعانى جونىندەگى اڭگىمەنىڭ اكادەميالىق ورتادا تالقىلانۋىنا مىنا جايت تا اسەر ەتىپ وتىر. باستاپقىدا ۆيرۋس جارقاناتتان ادامعا جۇققانى ايتىلدى. كەيىنىرەك عالىمدار ورتادا ءبىر جانۋاردىڭ بولعانىن العا تارتى. ماسەلەن, جىلان نەمەسە پانگولين تاسىمالداعىش اتانۋى مۇمكىن دەستى. ءتىپتى سۋسار, بورسىق دەگەن دە بولجامدار ايتىلدى.
بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار ناقتى انىقتالعان جوق. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2002 جىلعى SARS ەپيدەمياسى كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتان تسيۆەتاعا جۇققانى, ودان ادامعا وتكەنى 4 اي ىشىندە بەلگىلى بولدى. 2012 جىلعى MERS ەپيدەمياسىندا دا اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار تۇيە ەكەنى 9 ايدا انىقتالدى. ال Covid-19 ىندەتىنىڭ باستالعانىنا ەكى جىلعا جۋىقتاسا دا ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداۋشى اڭ تابىلار ەمەس.
ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانىنا «باس قاتىرعان» قىتاي عالىمدارى ءبىر قىزىقتىڭ بەتىن اشتى. يۋننان پروۆينتسياسىندا جارقاناتتاردىڭ گەنىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن شىققان قۇستا RpYN06 ۆيرۋسى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سويتسە, اتالعان ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى Covid-19-عا 94,5 پايىز سايكەس كورىنەدى.
كارتاعا كوز جۇگىرتسەك, يۋننان پروۆينتسياسى مەن ۋحان قالاسىنىڭ اراسى اجەپتەۋىر الشاق جاتقانىن اڭعارامىز. قازىرگى كوروناۆيرۋستىڭ «ارعى اتاسى» RpYN06 ۆيرۋسى بولسا, ءارى ونى يۋنناننان تاپسا, ول قالايشا تىپ-تىنىش قالپىندا 1500 شاقىرىمدى باسىپ وتكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الدا-جالدا ۆيرۋس تابيعي جولمەن جۇقسا, ەپيدەميا ۋحاندا ەمەس, يۋنناندا باستالۋى كەرەك ەدى عوي.
راس, قازىر ناقتى بولجام ايتۋ قيىن. بىراق قىتايدىڭ قۇندى دەرەكتەرمەن بولىسۋدەن قاشقاقتاپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, كۇندەردىڭ كۇنىندە ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان «قاشىپ شىققانى» انىقتالاتىن سەكىلدى. قىسقاسى, كوروناۆيرۋستىڭ شىققان تەگى تۋرالى داۋ-داماي توقتار ەمەس. ەسەسىنە, ىندەت شارتاراپتى شەڭگەلىندە ۇستاپ تۇر.
قازىرگى تاڭدا ىندەت جۇقتىرعاندار سانى 217 ميلليونعا جەتتى. بۇگىنگە دەيىن 4,5 ميلليون ادام قايتىس بولدى. «دەلتا» شتامى تارالعالى بەرى ناۋقاستار سانى قايتا ۇلعايدى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا اۋرۋحاناعا جاتقاندار سانى ەكى ەسەگە كوبەيگەن. ۆيرۋستىڭ بۇل شتامىن جۇقتىرعان پاتسيەنتتەردىڭ رەانيماتسياعا ءتۇسۋ قاۋپى 1,5 ەسە جوعارى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇدان قۇتىلۋ ءۇشىن حالىقتى تولىق ۆاكتسينالاۋ قاجەت.
اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇعىعا كوروناۆيرۋس جۇققانىن حابارلادى. ۆيرۋس وگايو شتاتىنداعى اق قۇيرىقتى بۇعىدا راستالدى. ساراپشىلار اۋرۋ جۇقتىرعان بۇعىلاردا كلينيكالىق بەلگىلەر بايقالماعانىن ايتادى.
تبيليسي كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاستار سانى تومەندەمەي تۇرعانىن حابارلادى. ەلدە تاۋلىگىنە 4 مىڭنان استام SARS-CoV-2 تاسىمالداۋشىسى انىقتالۋدا. پاندەميا باستالعاننان بەرى گرۋزيادا بارلىعى 540 449 ادام ۆيرۋس جۇقتىردى. 7 175 ناۋقاس قايتىس بولدى. ۇلتتىق اۋرۋلاردى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ەكپەنىڭ العاشقى دوزاسى 703 945 ادامعا سالىندى. بۇل ەلدەگى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 24,6 پايىزىن قۇرايدى.
ۆەتنامدا ءبىر تاۋلىكتە 13 مىڭ ادامعا ۆيرۋس جۇققانى انىقتالدى. بۇعان دەيىنگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش 25 تامىزدا تىركەلگەن ەدى. پاتسيەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ەل ىشىندە ىندەت جۇقتىرعان. ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە ناۋقاستانعاندار كوپ. ماسەلەن, حوشيميندە 5 383 جاعداي, بينزونگ پروۆينتسياسىندا 4 187, دونگناي پروۆينتسياسىندا 996 جاعداي انىقتالدى. وسىلايشا, ۆەتنامداعى سىرقاتتانعانداردىڭ جالپى سانى 410 366 ادامعا دەيىن ءوستى, 10 053 ادام قايتىس بولدى.
كوسوۆو ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, تاۋلىكتەگى كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 2 مىڭنان اسقان. ولاردىڭ كوپشىلىگى «دەلتا» شتامىن جۇقتىرعان. كوسوۆو ۇكىمەتىنىڭ وكىلى بەسنيك بيسليمي ەلگە كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنىڭ 650 000 دوزاسى كەلەتىنىن ايتادى. گەرمانيا 150 000 دوزا جونەلتسە, قالعان جارتى ميلليون دوزانى اقش بەرمەك.
ەۋروپالىق وداق اقش-تان كەلۋشىلەردىڭ كىرۋىنە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق يزرايل, چەرنوگوريا, ليۆان, سولتۇستىك ماكەدونيا جانە كوسوۆودان كەلۋشىلەردىڭ دە كىرۋىنە شەكتەۋ ەنگىزۋى مۇمكىن. ەگەر ەو ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسى قارسىلىق بىلدىرمەسە, بۇل جاڭا قارار 30 تامىزدا قابىلدانادى.
رەسەيدەگى كۋباندا تۇرعىنداردىڭ ءبارى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى تولىق ۆاكتسينا الدى. «ايماقتا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاۋ 276 ەگۋ پۋنكتىندە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە 72 كوشپەلى بريگادا جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا ەپيدەميالىق كورسەتكىش بويىنشا 406 مىڭ ادام ەكپە قابىلداعان», دەيدى كراسنودار ولكەسىندەگى روسپوترەبنادزوردىڭ جەتەكشى مامانى ۆيولەتتا تروەگلازوۆا.
