كوروناۆيرۋس • 29 تامىز، 2021

كوروناۆيرۋستىڭ قايدان شىققانى انىقتالار ەمەس

56 رەت كورسەتىلدى

كوروناۆيرۋستىڭ قايدان پايدا بولعانى تۋرالى داۋ تالايدان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن عالىم­دار ۆيرۋس تابيعي جولمەن جارقاناتتان ادامدارعا وتكەن دەسە، كەيىنگى كەزدە ول ۋحانداعى زەرتحانادان تارالعان دەگەن بولجام ايتىلادى.

تاياۋدا وسى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويماق ءۇشىن اقش-تىڭ ءبىر توپ عالىمى قىتايعا اتتان­عان. الايدا بۇل ساپار دا ءوز جەمى­سىن بەرگەن جوق. بۇعان باستى كىنالى – بەيجىڭ بيلىگى. اقش پرە­زي­دەنتى دجو بايدەننىڭ ايتۋىن­شا، قىتاي ۆيرۋسقا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى كورسەتپەي وتىر.

«بۇل پاندەميانىڭ قالاي تاراعانىنا قاتىستى ماڭىزدى دەرەكتەر قىتايدا بار. دەگەنمەن بەيجىڭ بيلىگى حالىقارالىق تەرگەۋ­شىلەر مەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى جاھاندىق قوعام­داستىق مۇشەلەرىنە كەدەر­گى جاساپ، اقپاراتتى بولىسپەي وتىر. بۇگىنگە دەيىن قىتاي پان­دە­ميانىڭ زاردابى ارتىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان، اشىق­تىققا شاقىرىپ، مالىمەتپەن ءبولىسۋ جونىندەگى ءوتىنىشتى جەرگە تاستادى»، دەدى اق ءۇي باسشىسى.

راسىندا دا، قىتاي كورونا­ۆيرۋستىڭ قالاي تار­اعانى تۋرالى اقپاراتتى بولىسۋگە ق ۇلىقتى ەمەس سياقتى. العاشقىدا بەيجىڭ بيلىگى ۆيرۋس تارادى دەپ دابىل كوتەرگەن دارىگەردى جازاعا تارتقان-دى. كەيىنىرەك دارىگەر قازا تاپقان سوڭ، كەشىرىم سۇرادى.

سونداي-اق ۆيرۋس تابيعي جولمەن ادامعا جۇقتى دەگەندى العا تارتسا، ەندى بىردە ونى اقش-تىڭ زەرتحانالارىندا جاسالدى دەپ مالىمدەدى. قىتايدىڭ مۇنداي تۇلكىبۇلاڭعا سالۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كۇدىگىن ۇدەتە ءتۇستى.

قازىرگى تاڭدا كوروناۆيرۋستىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ەكى نۇسقا بار. ءبىرىنشىسى، ۆيرۋس تابيعي جولمەن جارقاناتتان ادامعا جۇققان. ەكىنشىسى، ۆيرۋس ۋحانداعى زەرت­حانادان «قاشىپ شىققان». ياع­ني بايقاۋسىزدا بيولوگيالىق ورتا­لىقتىڭ قىزمەتكەرىنە جۇققان.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءبىرىنشى نۇسقانى العا تارتقانىمەن، كەيىنگى كەزدە بۇعان كۇمانمەن قارايتىندار كوبەيە باستادى. بۇعان سەبەپ جە­تەرلىك. باستاپقىدا ۆيرۋس ۋحان قا­لاسىنداعى ەت بازارى­نان تارالعانى ايتىلعان. بىل­تىر The Lancet جۋرنالىندا قاۋىپ­تى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن­دەردى زەرتتەگەن عالىمدار­دىڭ ماقالاسى جاريالاندى. ون­دا باستاپقىدا اۋىرعان 41 ناۋ­قاستىڭ 13-ءى ۋحانداعى تە­ڭىز جاندىكتەرىن ساۋدالايتىن با­زارعا مۇلدەم بارماعانى انىق­تالدى. مۇنى ءبىر دەڭىز.

وڭتۇستىك قىتاي تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بوتاو سياو ەلەڭ-الاڭ تۇستا ماقالا جاريالاعان ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي عالىم ماقالاسىن ءوشى­رىپ تاستادى. قىتاي بيلىگى ۆي­رۋس تارادى دەپ دابىل قاققان دا­رى­گەردى جازاعا تارتقانىن ەسكەرسەك، سياو مىرزاعا قىسىم جاسالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل – ەكىنشى.

ۇشىنشىدەن، ۆيرۋس تابيعي جولمەن تارادى دەگەندى جارنامالاپ جۇرگەندەردىڭ باسى-قاسىندا EcoHealth Alliance-تىڭ پرەزيدەنتى پيتەر داشەك تۇر. ءبىر قىزىعى، اقش قارجى­لان­دىراتىن اتالعان ۇيىم ۋحاندا جارقاناتتارداعى كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.

داشەك مىرزا جارقاناتتار كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپى تۋرالى پاندەمياعا دەيىن تالاي مارتە ايتقان-تۇعىن. ماسەلەن، ونىڭ «جارقانات كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپىن ءتۇسىنۋ» اتتى جوباسىندا كەلەسى ىندەت قىتايدىڭ جابايى اڭدار ەتىن ساتاتىن بازاردا تارالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى، پ.داشەكتىڭ ايتقانى «ايداي كەلدى».

ايتسە دە، جاڭا كوروناۆيرۋس زەرتحانادان تارالۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى اڭگىمە ەندى شىعا باستاعاندا داشەك مىرزا بايىز تاپپاي، 27 عالىمدى ۇيىمداستىرىپ، ارنايى حات جازدىرعان ەدى. ءسويتىپ، The Lancet تە، Nature Medicine سەكىل­دى ءمۇيىزى قاراعايداي جۋرنالدار كورو­ناۆيرۋس تابيعي جولمەن تارال­عان دەپ جاريالادى. ال بۇل پى­كىرمەن كەلىسپەگەندەردى دا­شەك باستاعان عالىمدار كونس­پي­رولوگقا تەڭەدى. «سەزىكتى ءبىرىنشى سەكىرە­دى­نىڭ» كەرى مە ەكەن، كىم ءبىلسىن؟!

Covid-19-دىڭ زەرتحانادا جاسالعانى جونىندەگى اڭگى­مە­نىڭ اكادەميالىق ورتادا تالقى­لانۋىنا مىنا جايت تا اسەر ەتىپ وتىر. باستاپقىدا ۆيرۋس جار­قاناتتان ادامعا جۇققانى ايتىل­دى. كەيىنىرەك عالىمدار ور­تا­دا ءبىر جانۋاردىڭ بولعانىن العا تارتى. ماسەلەن، جىلان نەمەسە پانگولين تاسىمالداعىش اتانۋى مۇمكىن دەستى. ءتىپتى سۋسار، بورسىق دەگەن دە بولجامدار ايتىلدى.

بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسى­مالداعىش جانۋار ناق­تى انىقتالعان جوق. سالىستىر­ما­لى تۇردە قاراساق، 2002 جىل­عى SARS ەپيدەمياسى كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتان تسيۆە­تاعا جۇققانى، ودان ادام­عا وتكەنى 4 اي ىشىندە بەلگىلى بول­دى. 2012 جىلعى MERS ەپي­دە­مياسىندا دا اۋرۋ تاسىمال­داعىش جانۋار تۇيە ەكەنى 9 ايدا انىقتالدى. ال Covid-19 ىندەتى­نىڭ باستالعانىنا ەكى جىلعا جۋىقتاسا دا ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداۋشى اڭ تابىلار ەمەس.

ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانىنا «باس قاتىرعان» قىتاي عالىم­دارى ءبىر قىزىقتىڭ بەتىن اشتى. يۋننان پروۆينتسياسىندا جارقاناتتاردىڭ گەنىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن شىققان قۇستا RpYN06 ۆيرۋسى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سويتسە، اتالعان ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى Covid-19-عا 94،5 پايىز سايكەس كورىنەدى.

كارتاعا كوز جۇگىرتسەك، يۋن­نان پروۆينتسياسى مەن ۋحان قالا­سىنىڭ اراسى اجەپ­تەۋىر ال­شاق جاتقا­نىن اڭعا­رامىز. قازىر­گى كوروناۆيرۋستىڭ «ارعى اتاسى» RpYN06 ۆيرۋسى بولسا، ءارى ونى يۋنناننان تاپسا، ول قالاي­شا تىپ-تىنىش قالپىندا 1500 شا­قىرىمدى باسىپ وتكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الدا-جالدا ۆيرۋس تابيعي جولمەن جۇقسا، ەپيدەميا ۋحاندا ەمەس، يۋنناندا باستالۋى كەرەك ەدى عوي.

راس، قازىر ناقتى بولجام ايتۋ قيىن. بىراق قىتايدىڭ قۇن­دى دەرەكتەرمەن بولىسۋدەن قاش­قاقتاپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، كۇندەردىڭ كۇنىندە ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان «قاشىپ شىققانى» انىقتالاتىن سەكىلدى. قىسقاسى، كوروناۆيرۋستىڭ شىققان تەگى تۋرالى داۋ-داماي توقتار ەمەس. ەسەسىنە، ىندەت شارتاراپتى شەڭگەلىندە ۇستاپ تۇر.

قازىرگى تاڭدا ىندەت جۇقتىر­عاندار سانى 217 ميلليونعا جەتتى. بۇگىنگە دەيىن 4،5 ميلليون ادام قايتىس بولدى. «دەلتا» شتامى تارالعالى بەرى ناۋقاستار سانى قايتا ۇلعايدى. ماسەلەن، ۇلىبريتانيادا اۋرۋحانا­عا جاتقاندار سانى ەكى ەسەگە كوبەيگەن. ۆيرۋستىڭ بۇل شتامىن جۇقتىرعان پاتسيەنتتەردىڭ رەا­نيماتسياعا ءتۇسۋ قاۋپى 1،5 ەسە جوعارى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، بۇدان قۇتىلۋ ءۇشىن حالىقتى تولىق ۆاكتسينالاۋ قاجەت.

اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇعىعا كوروناۆيرۋس جۇققانىن حابارلادى. ۆيرۋس وگايو شتاتىنداعى اق قۇيرىقتى بۇعىدا راستالدى. ساراپشىلار اۋرۋ جۇقتىرعان بۇعىلاردا كلينيكالىق بەلگىلەر بايقالماعانىن ايتادى.

تبيليسي كوروناۆيرۋس جۇق­تىر­عان ناۋقاستار سانى تومەن­دەمەي تۇرعانىن حابارلادى. ەلدە تاۋلىگىنە 4 مىڭنان استام SARS-CoV-2 تاسىمالداۋشى­سى انىقتالۋدا. پاندەميا باس­تالعاننان بەرى گرۋزيادا بار­لىعى 540 449 ادام ۆيرۋس جۇقتىردى. 7 175 ناۋقاس قايتىس بولدى. ۇلتتىق اۋرۋلاردى باقى­لاۋ ورتالىعىنىڭ اقپاراتى بو­يىنشا ەكپەنىڭ العاشقى دوزاسى 703 945 ادامعا سالىندى. بۇل ەلدەگى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 24،6 پايىزىن قۇرايدى.

ۆەتنامدا ءبىر تاۋلىكتە 13 مىڭ ادامعا ۆيرۋس جۇققانى انىق­­تالدى. بۇعان دەيىنگى ەڭ جو­عا­رى كورسەتكىش 25 تامىزدا تىر­­كەل­گەن ەدى. پاتسيەنتتەردىڭ بار­­لىعى دەرلىك ەل ىشىندە ىندەت جۇق­­تىرعان. ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە ناۋ­قاس­­تان­عاندار كوپ. ماسەلەن، حو­شي­­ميندە 5 383 جاعداي، بين­زونگ پروۆ­ينتسياسىندا 4 187، دونگ­­ناي پروۆينتسياسىندا 996 جا­ع­داي انىقتالدى.  وسىلاي­شا، ۆەت­نام­داعى سىرقاتتان­عاندار­دىڭ جال­پى سانى  410 366 ادامعا دەيىن ءوستى، 10 053 ادام قايتىس بولدى.

كوسوۆو ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمە­تىنە سۇيەنسەك، تاۋلىكتەگى كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 2 مىڭنان اسقان. ولاردىڭ كوپ­شىلىگى «دەلتا» شتامىن جۇق­تىرعان. كوسوۆو ۇكىمەتىنىڭ وكىلى بەسنيك بيسليمي ەلگە كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنىڭ 650 000 دوزاسى كەلەتىنىن ايتادى. گەرمانيا 150 000 دوزا جونەلتسە، قالعان جارتى ميلليون دوزانى اقش بەرمەك.

ەۋروپالىق وداق اقش-تان كەلۋشىلەردىڭ كىرۋىنە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق يزرايل، چەرنوگوريا، ليۆان، سولتۇستىك ماكەدونيا جانە كوسوۆودان كەلۋشىلەردىڭ دە كىرۋى­نە شەكتەۋ ەنگىزۋى مۇمكىن. ەگەر ەو ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسى قارسىلىق بىلدىرمەسە، بۇل جاڭا قارار 30 تامىزدا قابىلدانادى.

رەسەيدەگى كۋباندا تۇرعىن­داردىڭ ءبارى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى تولىق ۆاكتسينا الدى. «ايماقتا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاۋ 276 ەگۋ پۋنكتىندە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە 72 كوشپەلى بريگادا جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى تاڭ­دا وبلىستا ەپيدەميالىق كور­سەت­كىش بويىنشا 406 مىڭ ادام ەكپە قابىلداعان»، دەي­دى كراسنودار ولكەسىندەگى روسپوت­رەبنادزوردىڭ جەتەكشى مامانى ۆيولەتتا تروەگلازوۆا.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار