قوعام • 26 تامىز، 2021

قازاقتىڭ جالعىزى

107 رەت كورسەتىلدى

وتكەندە قازاقتىڭ اياۋلى تۇلعاسى، ۇلت باتىرى جۇمابەك تاشەنوۆكە ەلوردا تورىندە ەسكەرتكىشى ورناتىلعاندا مۇقىم قازاق قاتتى قۋاندى. شاتتانعان جۇرت ءتىپتى ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ ءار دەتالىن وزدەرىنشە سويلەتىپ، تامسانا تاماشالاپ، ءبىر-بىرىنەن ەستەرى شىعا ءسۇيىنشى سۇراستى. شىنىندا دا، قازاقتىڭ بەس بىردەي وبلىسىن، شۇرايلى قونىسىن جات قولىنان اراشالاپ قالعان ارىسقا قويىلعان تۇعىرلى ءمۇسىن كادىمگىدەي رۋحىڭدى وياتادى. 

 

كوشپەلى دالا حالىقتارىنىڭ كوبى، ونىڭ ىشىندە قازاق ۇلىسى ءوزىنىڭ تاريحى مەن ءداستۇرىن، ءدىلى مەن ءتىلىن، وركەنيەتى مەن ەرتەڭىن دالانىڭ جادىنا جازعان حالىق. بۇل ءتىپتى ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز دەۋگە دە بولاتىن شىعار. سەبەبى الاش بالاسىنىڭ مىڭداعان جىل بويعى قاتپار-قاتپار تاريحىن قازبالاپ كورگەن بولساڭىز، سول سان تاراۋ شەرلى شەجىرەدەن ءسىز ۇلى دالاعا قاتىسسىز بىردە-ءبىر وقيعانى كەزدەستىرمەگەن بولار ەدىڭىز. اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن، اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعالىپ كەلگەن كەڭ ساحارا – قازاقتىڭ تۇتاس ءوزى. تاريحىن جەر ءۇشىن وتكەن ۇلى مايداندارمەن بايلانىستىرمايتىن دا حالىقتار بار. بىراق ءبىز ەمەس. ءبىز قاي داۋىردە بولسىن جەر ءۇشىن قيدالاسقان ۇرىستاردا تەبىنگىمىزدى تەرگە ءشىرىتىپ، كوك سۇڭگىمىزدى دۇشپاننىڭ قانىنا سۋارىپ جەر ءۇشىن ساپتا تۇردىق، توپقا كىردىك. ءبىر تۇسىنىكسىز نارسە، كەيىن سول جەر ءبىزدىڭ فوبيامىزعا، ۇرەيىمىزگە، كومپلەكسىمىزگە دە اينالا باستادى. ءتىپتى بەيبىت كۇندە دە جەرىمىزگە بىرەۋ كوز الارتىپ تۇرعانداي، جۇرەك تۇكپىرىندە ءبىر الاڭداۋشىلىقتار ارپالىسىپ جۇرەتىنىن قايتەرسىز؟ بىراق سول كۇدىگىمىز كوبىنە راسقا اينالىپ شىعادى. بۇل دەگەنىمىز نە، بۇل جەر مەن الاش بالاسىنىڭ اراسىندا ءبىز قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن نازىك بايلانىس بارىن ۇعىندىرسا كەرەك. ءبىزدىڭ نامىسىمىز دا، ار-ۇياتىمىز دا، رۋحىمىز دا، بولمىسىمىز دا وسى جەرمەن ەگىز.

بۇگىندە قازاق بالاسى ۇلكەن جاۋاپتى كەزەڭمەن بەتپە-بەت تۇرعانىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. شىنىمەن دە، اللا بەتىن ارى قىلسىن، اگاراكي قازاق جەرىنەن ايىرىلاتىن بولسا، جادىنان ايىرىلادى. بۇكىل جىر-داستاندارىنان، اڭىز-ەرتەگىلەرىنەن، سالت-داستۇرىنەن، ادەت-عۇرپىنان ايىرىلعان ۇلت ودان كەيىن جەر بەتىنەن ءبىرجولا جويىلۋعا بەت الادى.

ايگىلى تولستويدىڭ «ادامعا قانشا جەر كەرەك؟» دەگەن كلاسسيكالىق اڭگىمەسى بار. شىعارمادا ويشىل تولستوي ادامعا بەرىلگەن نىعمەتتىڭ شەگى بولاتىندىعىن جازادى. قولىنا قوماقتى قارجى تۇسكەن مۇجىق پاحومنىڭ ۇشى-قيىرى جوق بايتاق دالانىڭ يەسى اتانام دەگەن اشكوز ارمانى تۇبىنە جەتىپ، ءوز ءناپسىسىنىڭ قۇردىمىنا قۇلايدى.

ءبىز بۇل اڭگىمەنى مىسالعا العاندا تاعى دا ءبىر وتە وزەكتى ماسەلەنى ءسوز ەتۋدى كوزدەگەنبىز. تولستويدىڭ اتالعان شىعارماداعى ەكى كەيىپكەرى دە بىزگە وتە تانىس. ءبىرىنشى كەيىپكەر اشكوز مۇجىق پاحوم بولسا، ەكىنشى كەيىپكەر سول كەلىمسەككە جەر ساتىپ وتىرعان كوشپەلى دالالىقتار، قىمىز اشىتىپ، قىلقۇيرىق قۇرىقتاپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ باشقۇرت باۋىرلارىمىز.

مۇنى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان دا جازادى.  «جەر دەسە دىرىلدەمەي بولمايدى: جەر ماسەلەسى – ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنىڭ زورى» دەگەن  ۇلت ارداقتىسىنىڭ سوزىنە تەرەڭ ۇڭىلەر بولساق، ماسەلە بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويماعانىن كورەمىز.  باشقۇرت اعايىندارعا قاتىستى ايتا كەلىپ: ء«بىزدىڭ قازاق جەردى مەنشىكتى قىلىپ السا – باشقۇرتشا كورىپ مۇجىققا ساتىپ، ءبىراز جىلدا سىپىرىلىپ جالاڭاش شىعا كەلەدى».

ءيا، تولستويدىڭ تۇيگەنىندەي قاراساق، شىن مانىندە ادامنىڭ ماڭگىلىك تۇراعىنا قاجەتتى قونىس ەكى مەتر جەر عانا. بىراق اڭگىمەنىڭ بىرنەشە استارى بارىن ايتتىق قوي، جەرىن ساتىپ، جەمىت تەرىپ كەتكەن ۇلت­تار جەر بەتىندە باشقۇرتتاردان باسقا دا بار­شىلىق. باشقۇرتتار بىزگە كوپ جاقىن حالىق. ءبىز «شابان ۇيرەك بۇرىن ۇشادى» دەسەك، ولار «سامارقاۋ ۇيرەك بۇرىن ۇشادى» دەيدى. ءاليحان جەر ماسەلەسىندە باشقۇرت اعا­يىن­داردى بەكەرگە مىسال ەتپەگەنىن وسىنداي جاقىندىقتاردان-اق بايقاۋعا بولادى.

قازاق ءوزىنىڭ جادىندا ماڭگى جاڭعىرتا بەرەتىن اڭىزدارى بولادى. سول اڭىزدىڭ ءبىرى ت.جۇرتبايدىڭ «دۋلىعاسىنداعى» مودە تاڭiرقۇتىنىڭ ۇلى تاريحي وقيعاسى. جار تابىلادى، جەر وسپەيدى. بۇل بۇلجىماس قاعيدانى قۇنانباي قاجى دا «ەل وسەدi، جەر وسپەيدi»، دەپ اتاقونىسقا اراشا ءتۇسىپتى. جەر – ازاتتىقتىڭ كەپىلى، تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن تۇراعى! ايتار ويىمىزدىڭ ءتۇيىنى دە سول – ءاليحان بوكەيحان جازىپ كەتكەندەي: «قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكە مەنشىككە دە، قونىستانۋشىلارعا دا بەرىلمەۋى ءتيىس».

جەر – قازاقتىڭ جالعىزى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

ۇقساس جاڭالىقتار