عىلىم • 25 تامىز، 2021

قازاقستانداعى عىلىم جانە عارىش

3042 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان عارىشكەرلىك دامۋىنىڭ باسىنان باستاپ عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋمەن تاريحي بايلانىستى بولدى. «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان العاشقى جاساندى جەر سەرىگى 1957 جىلى ۇشىرىلعانى بەلگىلى. الەمدەگى تۇڭعىش عارىشكەر يۋري گاگارين دە 1961 جىلى «ۆوستوك» عارىش كەمەسىمەن قازاق دالاسىنان عارىشقا اتتاندى.

بۇل بىرەگەي وقيعالار – حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى. كەيىننەن اقش، ۇلىبريتانيا، كانادا، يتاليا سياقتى ەلدەر دە ءوز ازاماتتارىن عارىشقا ۇشىرا باستادى. 70-جىلداردىڭ باسىندا بۇل قاتارعا جاپونيا، قىتاي، نيدەرلاند، يسپانيا جانە باسقا ەلدەر قوسىلدى. قا­زىرگى تاڭ­دا الەمنىڭ 200-دەن استام ەلى عارىش قىز­مەتىمەن اينالىسادى. ولار­دىڭ كوپشى­لى­گىندە وزدەرىنىڭ عىلىمي جانە قولدانبالى ماڭىزعا يە جاساندى سە­رىك­تەرى بار.

بيىل – وتاندىق عارىش عىلىمى جانە بۇكىل قازاقستان ءۇشىن ايتۋلى جىل. ناق­تى ايتقاندا، 2021 جىلعى 12 ساۋىردە الەم جۇرتشىلىعى ادامزاتتىڭ عارىشقا ۇشۋىنا 60 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل وقي­عا باسقارىلاتىن كوسموناۆتيكانىڭ الەم­دىك سيمۆولى بولدى.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا 570-كە جۋىق عارىشكەر-زەرتتەۋشى عارىشتا بولعان ەكەن. ال ولاردىڭ 150-دەن استامى عارىشقا قازاق جەرىنەن ۇشىپ، «بايقوڭىردا» عارىشكەر مارتەبەسىن الدى.

قازاقستاندا باسقارىلاتىن كەشەندەر­دەگى عارىشتىق زەرتتەۋلەر قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش عارىشكەر ت.اۋباكىروۆتىڭ ۇشۋى­مەن تىكەلەي بايلانىستى. دالىرەك ايت­قاندا، اتالعان زەرتتەۋلەر 1991 جىلى «قازاقستان-عارىش» نىسانالى كەشەندى عى­لىمي باعدارلاماسى اياسىندا سەرپىندى دامي باستادى.

اكادەميك ءو.م.سۇلتانعازيننىڭ عىلى­مي جەتەكشىلىگىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عزي مەن جوو جانە رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ عارىش سالاسى ۇيىم­دا­رىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارى «مير» وك بورتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەردىڭ باعدارلامالارىن ءسات­تى ورىندادى. بۇل جۇمىستارعا قازاقس­تان­دىق عارىشكەرلەر دە قاتىستى.

الەمدىك باسقارىلاتىن عارىشكەر­لىك­تىڭ دامۋ تاجىريبەسى جانە «مير» وك مەن حعس بورتىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى مەن عا­رىشتىق ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ باع­دار­­­لامالارىن ىسكە اسىرۋ ۇشۋ الدىن­داعى كەزەڭدە دايارلىقتان وتەتىن عارىش­كەرلەرگە جاڭا بىرەگەي عىلىمي ناتي­جەلەردى الۋدا ايقىنداۋشى ءرول بەرى­لە­تىنىن كورسەتتى. بۇل وزدەرىنىڭ فۋنكتسيو­نال­دىق مىندەتتەرىن ورىنداۋ جانە ۇلتتىق عى­لىمي باعدارلامالار شەڭبەرىندە عا­رىش­تىق زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋ ءۇشىن عانا ەمەس، شتاتتان تىس جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ ماقساتىمەن باسقا ەلدەردىڭ عىلىمي باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى.

ءبىزدىڭ عارىشكەرلەر الەم­دىك دەڭ­گەيدە قازاقستاندىق عىلىم­نىڭ جوس­پارلانعان عارىشتىق ەكسپەري­مەنت­تەرىن ورىنداپ قانا قويماي، باسقا مەملە­كەت­تەردىڭ عارىش سالاسىنداعى عىلىمي باع­دارلامالارىن ورىنداۋدا تەڭ قۇقىلى ارىپتەستەر بولدى.

سونىمەن قاتار عارىشكەرلەردىڭ وزدەرى باسقارىلاتىن كەشەندەردە ۇشۋ كەزىندە عارىشتىق مەديتسينا جانە بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ وبەكتىلەرى بولىپ سانالادى.

قازاقستاندىق عارىشكەرلەردىڭ ۇشۋى كەزىندە باسقارىلاتىن كەشەندەردىڭ بورتىندا الەمدىك عارىشكەرلىكتىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا عارىشتىق ەكسپەري­مەنت­تەر جۇرگىزىلدى. ماسەلەن، 1991 جىلى «مير» وك-دە ت.اۋباكىروۆتىڭ ۇشۋى كەزىندە بەس ۇيىمنىڭ قاتىسۋىمەن بەس عا­رىشتىق ەكسپەريمەنت ورىندالدى. ال 1994 جىلى ت.مۇساباەۆتىڭ ۇشۋى كەزىندە قر ۇعا-نىڭ وننان استام ينستي­تۋتى­نىڭ قاتىسۋىمەن 8 عارىشتىق تاجىريبە جۇرگىزىلدى. ودان بولەك، 1998 جىلى 20-دان استام ۇيىمنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن 23 كەشەن­دى (جەرۇستى جانە عارىشتىق) ەكسپەريمەنت ورىندالدى. قازاقستان 2001 جىلى حعس بورتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەر باعدارلاماسىن العاش­قى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ ىسكە اسىردى. 2015 جىلى ا.ايىمبەتوۆتىڭ حعس-قا ۇشۋى كەزىندە قازاقستاننىڭ سەگىز عزي مەن جوو عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن 10 عارىشتىق ەكسپەريمەنت جۇرگىزىلدى.

قازاقستاندىق عارىشكەرلەردىڭ «مير» وك مەن حعس-تاعى عىلىمي باعدار­لا­ما­لارىن ورىنداۋ ارقىلى ايتارلىقتاي عىلىمي جانە قولدانبالى ماڭىزى بار ناتيجەلەر الىندى. ولار ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا عارىش عىلىمىنىڭ دامۋىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە سايكەس كەلەتىن جاڭا عىلىمي باعىتتار قۇرۋعا نەگىز بولدى.

عارىش تەحنيكاسى بۇيىمدارىن جاساۋ كەزىندە پايدالانىلعان قورىتپالار، پوليمەرلىك جانە كەراميكالىق ماتەريالدار بۇگىندە «مير» وك بورتىنداعى كورمەدە تۇر. كەزىندە وسىلاردىڭ كو­مە­گى­مەن نايزاعاي بەلسەندىلىگى بار وڭىرلەر بويىنشا ءارتۇرلى ماقساتتاعى عارىش اپپاراتتارىندا شتاتتان تىس جاعدايلاردىڭ دامۋى­مەن جاڭا وپتيكالىق قۇبىلىستاردىڭ كوررەلياتسياسى دا بەلگىلەندى.

عارىشتىق ەكسپەريمەنتتەردى ورىنداۋ كەزىندە ازىرلەنگەن ادىستەمەلەر مەن تەحنولوگيالار ەكولوگيالىق كارتوگرافيالاۋدا جانە وسىمدىكتەر مەن تابيعي ەكوجۇيەلەردى كارتوگرافيالاۋدا قولدانىلدى. سون­داي-اق بيوالۋانتۇرلىلىكتى باعالاۋ، جايى­لىمداردىڭ انتروپوگەندىك ترانسفور­ما­تسيا دارەجەسىن جانە مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ تابيعي-اۋماقتىق كەشەن­دە­رىنىڭ دە ترانسفورماتسيا دارەجەسىن، توتەنشە جاعدايلاردى، شولەيتتەنۋ پرو­تسەس­تەرىن باعالاۋ ءۇشىن دە پايدالانىلدى.

عارىشتا وسىمدىك جاسۋشالارىنىڭ سەلەكتسياسىن قولدانا وتىرىپ، كارتوپ، بيداي سياقتى وسىمدىكتەردىڭ ەكونوميكالىق قۇندى فورمالارى الىندى. اۋرۋلار مەن قولايسىز ەكولوگيالىق فاكتورلارعا ەرەكشە ءتوزىمدى كارتوپتىڭ «توقتار» دەپ اتالاتىن جاڭا سورتىن الۋ جۇمىستارى اياق­تالدى.

گەندىك ينجەنەريا بويىنشا ەكسپەري­مەنت­تەر جۇرگىزىلدى. عارىشتىق ۇشۋ جاع­دا­يىندا بيداي جاسۋشا­لارىنا بوتەن گەندى بەرۋ جانە ترانسگەندى وسىم­دىك­تەردى الۋ مۇمكىن بولدى. جۇر­گىزىلگەن زەرتتەۋ­لەر عارىشتىق فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن بولاتىن وزگەرىستەر جاسۋشا مەن ورگانيزم ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە، سونىڭ ىشىندە قۇندى بەلگىلەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى.

عارىشكەرلەردىڭ ۇشۋعا دەيىنگى، ۇشۋ كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى نەي­رو­پسيحولوگيالىق جانە پسيحوفي­زيو­لو­گيالىق جاعدايىن باعالاۋ بويىنشا الىنعان ناتيجەلەر ولاردىڭ، سونداي-اق جەر بەتىندەگى توتەنشە جاعدايداعى ادام­داردىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىن باعالاۋ جونىندەگى ۇسىنىمداردى ازىرلەۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن. ازىرلەنگەن ادىس­تەر مەن كريتەريلەر ازاماتتىق اۆيا­تسيا ۇشقىشتارىن دايارلاۋ كەزىندە، اۆيا­تسيا­لىق جانە عارىشتىق مەديتسينا پراكتيكاسىندا پايدالانىلادى.

عارىشكەرلەر اعزاسىنىڭ بەيىمدەلۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىراتىن قازاق­ستان­نىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنان تابي­عي بيو­لوگيالىق بەلسەندى زاتتار نەگى­زىن­دە جاڭا مامانداندىرىلعان ونىم­دەر ازىرلەندى. رەسپۋبليكانىڭ جەر بە­تىن­دەگى توتەنشە جاعدايلارداعى جانە شالعاي وڭىرلەرىندەگى ادامدار ءۇشىن ما­مانداندىرىلعان ونىمدەردى ازىر­لەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى مەن بيو­تەح­نولوگيالىق قاعيداتتارى دايارلاندى.

قازاقستاندىق عارىش عىلىمىنىڭ ەلەۋلى پراكتيكالىق جەتىستىگى رەتىندە سپۋتنيكتىك گەودەزيا مەن رادارلىق ينتەرفەرومەتريانى پايدالانا وتىرىپ، عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزۋدى، جەرۇستى زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى بىرەگەي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدى جانە نۇر-سۇلتان، الماتى قالالارى مەن سولتۇستىك تيان-شان اۋماعىنىڭ جەر قىرتىسىندا بولىپ جاتقان تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىز جاساۋدى ايتۋىمىز كەرەك.

ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى 2021 جىلعى مەم­لەكەت­تىك سىيلىقتى الۋعا ۇسىنىلعان «قا­زاقستاندىق عارىشكەرلەردىڭ قاتىس­ۋى­مەن عارىشتىق زەرتتەۋلەر – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عارىش سالاسىن دامى­تۋ­دىڭ نەگىزى» جۇمىستار توپتاماسىن سوڭ­عى 30 جىلداعى ەلىمىزدەگى عارىش عىلى­مىنىڭ دامۋ قورىتىندىلارىن جا­ھاندىق قورىتۋ دەپ قابىلدايمىز.

زەرتتەۋ توبىنىڭ قۇرامىندا قازاق­ستان­داعى عارىش عىلىمى دامۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان بەلگىلى عالىمدار مەن عارىشكەرلەر بار. ۇسىنىلعان جۇمىستار تسيكلىندە بۇگىندە قازاقستاندا جاڭا عى­لى­مي باعىتتاردى ىسكە اسىرىپ، ولاردى الەمدىك عارىش عىلىمىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دامىتۋدى جالعاستىرىپ جۇرگەن وتاندىق عالىمدار مەن عارىشكەرلەردىڭ عارىش عىلىمى مەن ەلدىڭ عارىش سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى كورسەتىلگەن.

قازاقستان – قازاقستاندىق عارىش­كەر­لەردىڭ ۇشۋى ارقاسىندا باسقا­رىلاتىن كەشەندەردە ءارتۇرلى باعىت بويىنشا عارىشتىق ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋ­دىڭ، عارىشتىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋدا سەرپىلىس جاساۋدىڭ بىرەگەي مۇم­كىن­دى­گى­نە يە بولعان ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى. ءدال وسى قازاقستاندىق عارىشكەرلەردىڭ ۇشۋى، باسقارىلاتىن كەشەندەردە عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەريمەنتتەردىڭ ورىندالۋى جانە الىنعان ناتيجەلەر قازاقستاندا عارىش سالاسىنىڭ تابىستى قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ىقپال ەتتى. سونداي-اق قازاقستاندى عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ الەمدىك دەڭگەيىنە شىعاردى جانە ەلى­مىز­دە­گى عارىش سالاسىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارىنا ءوز جۇمىستارى مەن تەحنولوگيالارى ارقىلى الەمدىك عىلىمي عارىش قاۋىمداستىعىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەردى.

 

تورەگەلدى شارمانوۆ،

رعا جانە قر ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

ارقالىقتا مىڭ ادام كۇي تارتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوشباسشى وزگەرگەن جوق

سپورت • بۇگىن، 08:44

قالا كۇنىندەگى بايگە جارىسى

سپورت • بۇگىن، 08:42

يسپانيادا ولجالى بولدى

تەننيس • بۇگىن، 08:40

ورگانيكالىق قالدىقتاردى وڭدەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:38

جاسىل مەتاللۋرگيا قازىر دە بار

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

دارىگەر-جازۋشىلار

ادەبيەت • بۇگىن، 08:34

زاڭسىز سالىنعان ءۇي ءسۇرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

جالعان شوت-فاكتۋرا جارعا جىقتى...

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

قىمبات وپەراتسيانى تەگىن جاسادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:22

5 ادام سۋعا كەتتى

قوعام • بۇگىن، 08:20

جاستارعا ارنالعان جارمەڭكە

قوعام • بۇگىن، 08:18

جاستار جۇمىسپەن قامتىلدى

قوعام • بۇگىن، 08:15

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسا ەكەن

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

كيىكتەر كىمگە كەدەرگى؟

قازاقستان • كەشە

ەكى اۋىلعا گاز جەتتى

ايماقتار • كەشە

ينفلياتسيا يىلە مە؟

قوعام • كەشە

ءدارى مەن ءسوز ءدارۋى

مەديتسينا • كەشە

«التايداي جەر قايدا؟!»

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار