ماسەلەن, قوستاناي وبلىسىندا سارىكول اۋدانىنىڭ ىرىستومار اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قوسكول دەگەن ەلدى مەكەن بار. وسى اۋىلدا جايىلىم داۋى شىعىپ, بيىل ءبىر جازدا ەكى رەت بارىپ كەلۋگە تۋرا كەلدى. العاشقى ساپارىمىزدا سول اۋىلداعى ەلەۆاتوردىڭ ماڭىندا تۇرعىندار جەرگىلىكتى اكىممەن كەزدەسىپ, جايىلىم ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇراعان. الايدا بۇدان تۇك شىقپادى. ال ەكىنشى رەت بارعانىمىزدا اۋداننان كەلگەن وكىل ماسەلەنى تۇرعىنداردىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرگەندەي بولدى.
جايىلىم نەگە جىرتىلدى؟
كەزىندە قوسكولدە جۇزدەن استام شاڭىراق ءتۇتىن تۇتەتكەن دەسەدى, قازىر سودان قالعانى 27-اق ءۇي. مۇنداعى تۇرعىندار ەكى جىلدان بەرى جايىلىم ءۇشىن ارپالىسىپ كەلەدى. ىرگەدە وسى اۋىل اۋىل بولعالى مال ورگىزىپ كەلگەن كەڭ القاپ بار ەدى. ءبىر شەتىندە مال سۋارۋعا قولايلى جايداق كولى, تابىنعا كۇننىڭ ىستىعىندا كولەڭكە, جاۋىن-شاشىندا پانا بولاتىن شوق قايىڭدارى بار. ناعىز مال باعاتىن جەر. الايدا وسى جەر 2019 جىلى «ميلويان» شارۋا قوجالىعىنىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتتى. اۋدانعا ءارى جول جوندەپ, ءارى ەگىن ەگىپ اتى شىققان ۆانو ميلويان شۇرايلى جايىلىمدى مال جايامىن دەپ 49 جىلعا رەسىمدەپ العان سوڭ, جاعالاي جىرتىپ ارپا ەگە باستاعان.
قوسكولدىڭ تۇرعىنى تيمۋر 12 جىل بويى وسى جايىلىمدا ەلدىڭ جىلقىسىن باعادى. بۇل ءىسىن جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەت ءتۇرى رەتىندە زاڭمەن رەسىمدەپ الىپتى. بيىل «باستاۋ-بيزنەس» باعدارلاماسى بويىنشا تاعى 3,5 ملن تەڭگە قارجى الىپ, وعان جەتى بايتال ساتىپ الىپ وتىر.
«بىلتىر ولار 500 گەكتار جەردى جىرتىپ تاستاماق بولىپ كەلگەن. كوپ بولىپ قارسى تۇرىپ, جىرتقىزبادىق. بيىل تاعى كەلدى. 100 گەكتاردان استام جەردى جىرتىپ ۇلگەردى, ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ توقتاتتىق. التى جىل بۇرىن بۇكىل اۋىل تۇرعىندارى باس قوسىپ, ەلدىڭ قولىنداعى جۇزدەن استام جىلقىنى مەنىڭ اتىما جازىپ بەردى. بۇل قۇجاتتى الىپ, اكىمدىككە باردىم. مەنىڭ پالەنشە باس جىلقىم بار, ماعان وسى جايىلىمدى بەرىڭىزدەر دەپ ەدىم, اكىمدىكتەگىلەر «اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى 3 شاقىرىمعا دەيىنگى جەردى ءبىزدىڭ بەرۋگە قاقىمىز جوق» دەپ قايتارىپ جىبەردى. ەندى التى جىلدىڭ ىشىندە زاڭ وزگەرىپ كەتىپ تۇر ما, سوندا؟ وسى اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنا بەرىلمەگەن جەر بوتەن بىرەۋگە نەگە بەرىلەدى؟ الدە ماسەلەنىڭ ءبارى قالتانىڭ قالىڭدىعىنا قاراي شەشىلە مە؟ اكىمدىكتەگىلەردەن سۇراسام, ءبارى زاڭدى دەيدى. قىسقاسى, قوسكولدىكتەر جايىلىمسىز قالدىق. اكىمدىك ەندى ماعان وسى جەردەن كورشى جاتقان چاپاەۆتان جايىلىم ال, جىلقىڭدى سول جاققا باق دەيدى. ول جايىلىم وسى اۋىلدان 30 شاقىرىم قاشىقتا جاتىر. ءدال اۋىلدىڭ تۇبىندەگى ءاپ-ادەمى جايىلىمدى ساتىپ جىبەرىپ, ەندى ايدالاعا جىبەرىپ جاتقاندارىنا تۇسىنبەيمىن. ماعان اۋىلدىڭ ءوز جايىلىمىن قايتارىڭدار دا, ميلويانعا سول چاپاەۆتاعى جەردى بەرىڭدەر دەسەم, وعان جاۋاپ بەرمەيدى. ميلويان بيىل ءبىزدىڭ جايىلىمنىڭ ءبىراز بولىگىنە ارپا ەگىپ تاستادى», دەدى تيمۋر.
تيمۋردىڭ تابىنىندا قازىر 250-گە جۋىق جىلقى بار. زاڭ بويىنشا ءار جىلقىعا 7 گەكتار جايىلىم كەرەك. بىراق كاسىپكەردىڭ كاسىبى بار دا, جەكە باسىنا رەسىمدەلگەن جەرى جوق. تۋعان جەرگە تۋ تىگىپ, اتا كاسىپتى دامىتۋعا تالاپتانىپ جۇرگەن تۇرعىنعا جەر قاراستىرىپ, جاعدايىن جاساپ بەرۋدىڭ ورنىنا جەرگىلىكتى اكىم تيمۋر مال باسىنا سالىق تولەمەي ءجۇر دەپ رەنىش ءبىلدىردى.
«بۇل ازامات جەكە كاسىپ اشتى, وعان جەكە سالىق تولەيدى. بىراق مال باسىنا مۇلدە سالىق تولەمەيدى. بىزدە ونىڭ ەكى-اق باس ايعىرى تىركەلىپ تۇر, باسقا جوق. بۇكىل اۋداننان 200 باس جىلقى جيناپ الىپ, ەندى جايىلىم جوق دەپ ماعان مازا بەرمەي جاتىر. كوكتەمدە تراسسامەن تابىن-تابىن جىلقى ايدادى. قىستا تاراتىپ جىبەرەدى دە, كوكتەمدە قايتا جيناپ الادى. ونىڭ ۇستاپ وتىرعانى بۇل اۋىلدىڭ مالى ەمەس. ايتپەسە, اۋىلدىڭ جەرى اۋىلعا جەتىپ تۇر. بۇل اۋىلدا 27 ءۇي قارا مالى مەن جىلقىسىن قوسقاندا بارلىعى 341 باس ۇستاپ وتىر. 2007 جىلى 587 باس بولعان. سونىڭ وزىنە جايىلىم جەتىپ تۇردى. قازىر 667 گەكتار جايىلىم بار. ال بۇلاردىڭ دامەتىپ وتىرعانى – اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلاتىن جەر. ونى مەن شەشە المايمىن, اۋدان شەشەدى», دەدى ىرىستومار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى راقىمباي ءشارىپوۆ.
الايدا اۋىل تۇرعىندارى جايىلىمنىڭ جوقتىعىنان مال باسىن كوبەيتە الماي وتىرعانىن, جەرمەن قوسا سۋ ماسەلەسى دە قيىن ەكەنىن ايتادى.
«بىزگە كەزىندە كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان سوڭ جەر پايىن دا بەرگەن جوق. قازىر قوسكولدىكتەردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ باسىندا جەر جوق. سۇراپ بارىپ ەدىك, اينالامىزداعى جەر بىزدىكى ەمەس بولىپ شىقتى. ەسەسىنە اكىمدىك وسى جەردى بوتەن ادامدارعا بەرىپ جاتىر. ولار قوسكولدە تۇرمايدى, جەردى جىرتادى دا, كەتەدى. بۇلاي بولمايدى عوي, سوندا ءبىز قايتىپ ءومىر سۇرەمىز؟ قازىر ەشكىم مال دا ۇستامايدى. ويتكەنى جايىلىمدار جاعالاي جىرتىلىپ جاتىر. مالدى سۋاراتىن جەر جوق. اۋىلدا 10 شاقتى سيىر قالدى, ءبىراز جىلقى بار, ودان باسقا مال جوق. بىزگە تەك تاۋىق پەن قاز-ۇيرەك ۇستاۋ عانا قالدى», دەدى وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى بەرگەن ومىرزاقوۆ.
اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قوسكولدىكتەر داۋلاپ جۇرگەن بۇل جەر تۇگەلدەي اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلۋى كەرەك. ياعني جايىلىمعا جاتپايدى. ال «ميلويان» شارۋا قوجالىعى 470 گەكتار جەردى تەندەر بويىنشا زاڭدى تۇردە ۇتىپ العان. الايدا قوسكولدىڭ مالى سۋ ءىشىپ جۇرگەن كول وسى تەندەرگە ءوتىپ كەتكەن اۋماقتا قالىپ قويىپ وتىر. «اۋىل ماڭىنداعى جايىلىم سوقاعا ءىلىنىپ كەتسە, جەر بىلاي تۇرسىن, مال سۋاراتىن جالعىز كولدەن دە ايىرىلامىز», دەيدى اشىنعان تۇرعىندار. اكىمنىڭ سوزىنشە, تۇرعىنداردىڭ بۇل بايبالامى نەگىزسىز. اۋىلدا «ميلويانعا» وتكەن كولدەن باسقا ەكى كول بار.
«اۋىلدىڭ ىشىندە شاعىن كول بار, بىراق ونى تەرەڭدەتىپ تازالاۋ كەرەك. سوسىن مىناۋ گرەيدەردىڭ ار جاعىندا تاعى ءبىر كول جاتىر. اۋىلدىڭ مالىنا وسى ەكى كول دە جەتەدى», دەدى اكىم.
الايدا اكىم ايتىپ وتىرعان اۋىل ىشىندەگى كول كەۋىپ, سارقىلايىن دەپ تۇر. ال ەكىنشى كول الدەقاشان ەگىس القابىنىڭ ورتاسىندا قالعان. وعان مال اياعى جەتە المايدى. سوندىقتان تۇرعىندار سۋى مول سوڭعى كولدەن ايىرىلىپ قالماۋعا تىرىسىپ باعۋدا.
وكىنىشكە قاراي, ەلەۆاتوردىڭ جانىنا جينالعان حالىقپەن كەزدەسۋگە كەلگەن اكىمنىڭ اڭگىمەسى جاراسپادى. جۇرت جايىلىمنان باستاپ, بۇرىننان قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى قوزعاي باستادى. مەكتەپ, اۋىز سۋ, جول ماسەلەسى كوتەرىلىپ ەدى, ەلمەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, تۇرعىنداردى تيتىقتاتقان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ۇسىنۋدىڭ ورنىنا, كوپشىلىككە اشۋلانعان اكىم شارت كەتتى. «بۇل اۋىلدا ءجونى ءتۇزۋ ادام جوق, دۇرىس ادامنىڭ ءبارى باياعىدا-اق قالاعا كوشىپ كەتكەن. ال مۇندا قالعانداردىڭ ءبارى شەتىنەن ىشكىش», دەدى دە, ءوزىنىڭ اۋدانعا اسىعىپ تۇرعانىن جەلەۋ ەتىپ, كولىگىنە ءمىنىپ كەتتى دە قالدى. جۇرت ء«بىزدىڭ اكىمنىڭ ءتۇرى وسى» دەپ قول سىلتەپ كۇلدى دە قويدى. ءبىز ىشتەي تىكسىنىپ قالدىق.
جۇرت كوشپەي قايتەدى, بۇگىندە قوسكولدە بىردە-ءبىر دۇكەن قالماعان. كوشەدە جارىق جوق. كوشە دەيمىز, بۇل اۋىلدا كوشە سياقتى كوشە دە قالماعان.
ء«بارىمىزدىڭ شيەتتەي بالا-شاعامىز بار. ءسال سىرقاتتانا قالسا ولاردى اپارىپ كورسەتەتىن مەدپۋنكت جوق. اكىمنىڭ ءتۇرىن كوردىڭىز عوي, بىردەمە سۇراساڭ, وزىڭە دۇرسە قويا بەرەدى», دەدى اۋىل تۇرعىنى سالتانات تۇركامالوۆا.
ابىروي بولعاندا بيىل قوسكولدە كوپتەن قاراۋسىز قالعان ەلەۆاتور ىسكە قوسىلىپتى. يگى ءىستى اقمولا وبلىسىنان كەلگەن ءىرى اگروفيرما قولعا الىپ جاتىر ەكەن. ەلەۆاتوردىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى اۋىل تۇرمىسىنا دا ۇلكەن وزگەرىس اكەلگەن.
«وسىندا كەلگەلى ەلدىڭ جاعدايىن كورىپ جاتىرمىز, قولدان كەلگەن كومەكتى بەرىپ جاتىرمىز. اۋىل تۇرعىندارىندا جالاقى جوق, جۇمىس جوق, جول جوق. اكىم دە جاقسى كىسى شىعار, بىراق بۇگىن حالىققا تەرىس بۇرىلىپ كەتكەنىن تۇسىنبەي قالدىم. اكىم بولعان سوڭ, حالىقپەن دۇرىس بولۋ كەرەك قوي. ويتكەنى ول وسى حالىقتىڭ ارقاسىندا اكىم بولىپ تۇر. اراسىندا ازداپ ىشەتىندەرى بار, بىراق قاتتى كەتىپ جاتقان جوق. سونىمەن-اق جۇمىسىن تياناقتى ىستەپ جاتىر عوي. نەگىزى, مۇنداعى حالىق ەڭبەكقور ءارى ادال كەلەدى. ماسەلەن, مىنا ەلەۆاتور 2-3 جىل قاراۋسىز تۇردى عوي, ءبىر شەگەسى ۇرلانباعان عوي. مەن سوعان تاڭعالدىم. تالاي جەرگە بارامىز, كوبىنە توناپ, مەتالى مەن كابەلىن وتكىزىپ جىبەرەدى. بۇلار ءبارىن ساقتاپ قالعان, تازا, ادال ەل. ەڭ باستىسى, ولارعا مال ۇستاۋ قيىن بولىپ تۇر. مالسىز قالاي ءومىر سۇرەدى, بالاسىن قالاي وسىرەدى؟ ءبىز ساتىپ العانعا دەيىن مىنا ەلەۆاتور قاراۋسىز قالعان. ەكى جىل بويى سۋدىڭ ۇستىندە تۇرىپتى. ەشكىم جانى اشىپ سورعىتپاعان. ابدەن قۇلاۋعا شاق قالىپتى. قازىر سونى جوندەپ, قالپىنا كەلتىرىپ جاتىرمىز», دەدى ەلەۆاتور ديرەكتورى جاۋىنباي چيستاباەۆ.
ەلەۆاتوردىڭ جاندانۋىمەن بىرگە ەلدىڭ تۇرمىسى ازداپ تۇزەلە باستاعان. اۋىلدىڭ 50 تۇرعىنى قازىر وسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«جالاقىمىز جوعارى. بۇعان دەيىن مۇنداي جالاقى الۋ ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەگەن. ۇندى وتە ارزان باعامەن الامىز. كارتوپ تا سولاي. دۇكەننىڭ باعاسىنان تومەن. وتكەندە ەت, سۇيىق ماي الدىق. ولاردىڭ ءبارىن ءىرى اگروفيرمانىڭ باسقا دا شارۋاشىلىقتارى جەتكىزىپ بەرىپ جاتىر», دەدى ەلەۆاتور جۇمىسشىلارى.
وسىلايشا, العاشقى ساپاردا جايىلىم ماسەلەسى شەشىلمەگەن كۇيى قالدى. ەلەۆاتوردا قىزىپ جاتقان تىرشىلىكتى كوڭىلگە مەدەت تۇتىپ قوستانايعا قايتتىق. جىلقىشى تيمۋر ومىرزاقوۆ ەندى پروكۋراتۋراعا شاعىمداناتىنىن ايتىپ قوشتاسىپ قالدى.
ماسەلە وسىمەن شەشىلە مە؟
تاياۋدا جىلقىشى تاعى قوڭىراۋ شالىپ, اۋىلىنا كەلىپ كەتۋىمدى سۇرادى. «وتكەندە پروكۋراتۋرادان ادامدار كەلىپ ەدى. ولار ەندى «ميلويان» جەردى زاڭدى تۇردە العانىن ايتىپ وتىر. ەرتەڭ حالىق جينالادى. اۋداننان پروكۋراتۋرا مەن اكىمدىك وكىلدەرى كەلەدى, تاعى كەزدەسەمىز», دەدى.
ەرتەسى كۇنى قوسكولگە تاڭعى ساعات ون شاماسىندا جەتتىك. جۇرت جينالعانىمەن اۋداننان ەشكىم كەلمەپتى. ءبىراز كۇتۋگە تۋرا كەلدى. ءتۇس الەتى بولىپ قالعاندا, تيمۋردىڭ تەلەفونى شىر ەتە قالدى. اۋىل اكىمى ەكەن. حالىقتىڭ كوزىنشە ەمەس, وڭاشا كەزدەسۋدى سۇراپتى. تيمۋر ۇيىندە كۇتەتىنىن ايتتى. سالدەن سوڭ, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى مەن اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى كەلدى.
جەكە سەرۆيتۋت بويىنشا «ميلويان» شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى جەر تەلىمىنەن 250-300 گەكتار جەر تيمۋر ومىرزاقوۆتىڭ پايدالانۋىنا بەرىلەدى. ميلويانعا وسىدان ەكى جىل بۇرىن 419 گەكتار جەر پايدالانۋعا بەرىلگەن. ەندى ول تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىنە ىعىسىپ, اۋىلدىڭ جانىنداعى جەردى تۇرعىنداردىڭ مالىنا بوساتىپ بەرۋى ءتيىس. سوندا جىلقىعا دا كولگە باراتىن جول اشىلادى. ءبىز ۆ.ميلويانمەن سويلەستىك, ول كىسى كەلىسىمىن بەرىپ وتىر. الداعى 10 كۇننىڭ ىشىندە وسى اۋىلعا قايتا كەلىپ, تاراپتاردىڭ كوزىنشە جەردى كەسىپ, بەلگىلەپ, قۇجاتتارىن قولدارىنا ۇستاتامىز, – دەدى اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇرلان باتىراشەۆ.
اۋداننان كەلگەن وكىلدىڭ شەشىمى تۇرعىنداردىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان سياقتى. بىراق جەكە سەرۆيتۋت ءتارتىبى بويىنشا قوسكولدىڭ جايىلىمى «ميلويان» شارۋا قوجالىعىنىڭ مەنشىگىندە قالا بەرەدى. ۆ.ميلويان حالىققا جەردى باسىبايلى ەمەس, تەك ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن عانا بەرەدى. قاشان قايتارىپ الارىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر جەرگە يەلىك ەتۋ تۋرالى قۇجات كاسىپكەردىڭ قولىندا قالادى؟!
جالپى, سارى بيدايى جايقالعان سارىكول وڭىرىندە جايىلىمنان تارشىلىق كورىپ وتىرعان اۋىل – جالعىز قوسكول عانا ەمەس. مىسالى, اۋدان ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە تاعىل دەگەن ەلدى مەكەن بار. ورىسشاسى – تاگيل. اسىرا قازاقشالاپ جىبەرسە كەرەك, اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنە تاگىل دەپ جازىپ قويىپتى. اۋىلدىڭ ءبىر شەتىن تەمىر جول, ءبىر شەتىن ەگىن القابى قىسىپ تاستاعان. وسى اۋىلدان ءوتىپ بارا جاتقانىمىزدا جولدىڭ بويىندا ءبىر باقتاشى جاياۋ قوي باعىپ ءجۇر ەكەن. توقتاپ ءجون سۇراستىق: «اۋىلدىڭ ماڭىنا ۇساق مال عانا جايىلادى. جىلقى باعاتىن جەر جوق», دەدى ءوزىن دۋلات ءابۋ دەپ تانىستىرعان باقتاشى.
بۇل اۋىلدىڭ جىلقىسى تيمۋر ومىرزاقوۆتىڭ تابىنىندا ءجۇر.
