ەكونوميكا • 24 تامىز، 2021

ورلەۋدىڭ جولى – وڭدەۋ

91 رەت كورسەتىلدى

ەل بيلىگى يندۋستريالاندىرۋ باع­دار­لاماسىن دەر كەزىندە قابىلداماعاندا، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى ون جىلدا ورىن العان داعدارىستار مەن دۇربەلەڭدەرگە توتەپ بەرۋى نەعايبىل ەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنە دەن قويىپ، يندۋستريالىق ساياساتتى دۇرىس قالىپتاستىرا بىلگەننىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك ەكونوميكا ايدىنىنداعى كەمەمىز شايقالماي، ەركىن ءجۇزىپ كەلەدى.

ورلەۋدىڭ جولى وڭدەۋ ەكەنىن جەتە ۇعىن­عان­دىقتان، مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارا­لارىنىڭ نەگىزگى بولىگى يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالدى. تيىسىنشە، بۇل سەكتورعا بىز­دەگى بيزنەستىڭ دە ىنتاسى اۋدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە يندۋستريالاندىرۋ باع­دار­لاماسى باستالعان 10 جىلدا ءوندىرىستىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى وڭدەۋشى ونەر­كا­سىپتىڭ ۇلەسى 32،3 پايىزدان 44،6 پايىزعا دەيىن ارتتى. ەڭبەك ونىمدىلىگى 1،7 ەسە ءوستى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىنداعى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى (13،1 پايىز) العاش رەت تاۋ-كەن ءوندىرۋ (12،2 پايىز) سەكتورىنان اسىپ ءتۇستى. مۇنداي وسىمگە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى، ماشينا جاساۋ، ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى، قۇرىلىس ماتەريالدارى باعىتىنداعى وڭ ناتيجەلەر اسەر ەتتى. بۇل يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ 10 جىلدىق جەمىسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

يندۋستريا جانە ينفراقۇ­رىلىم­دىق دامۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان مالى­مەت­كە سۇيەنسەك، يندۋستريالاندىرۋ باع­دارلاماسى قولعا الىنعان 10 جىل­دىڭ ىشىندە 9،1 ترلن تەڭگەگە 1،5 مىڭنان استام جوبا ىسكە قوسىلعان. مۇنىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى اسەرى دە ايقىن بايقالىپ وتىر. بىرىنشىدەن، وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمى وزگەردى. ەكىنشىدەن، 200 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ۇشىنشىدەن، وڭىرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا قان جۇگىردى. تورتىنشىدەن، ءبىزدىڭ ەلدە بۇرىن-سوڭدى وندىرىلمەگەن 500-دەن استام جاڭا ءونىم ءتۇرىنىڭ ءوندىرىسى جولعا قويىلدى. بەسىن­شىدەن، سىرتقى نارىقتارداعى باسە­كەل­ەستىگىمىز نىعايدى. ماسەلەن، ءبىر عا­نا تيتان قۇيمالارى مەن تيتان قو­­رىت­­پالارى ءوندىرىسىن الايىق. بۇ­لار نە­­گىزىنەن شەتەلدىك نارىققا عانا با­­­عىت­ت­العان. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇ­گىن­دە الەمدىك تيتان نارىعىنىڭ 11 پا­­يى­زى قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر.

وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك، قازاق­ستاننىڭ 2010-2014 جىلدارعا ار­نال­­عان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسى كۇر­­دەلى جاعدايلارمەن تۇسپا-تۇس باس­تال­عانىن اڭعارامىز. ول كەزدە شيكى­­زاتتىق سەكتور «سالتانات قۇ­رىپ»، ەنەر­گيا تاپشىلىعى مەن كولىك ينف­را­­­قۇرىلىمىنىڭ كەمدىگى قوس بۇ­يىر­­­دەن قىسا تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىز. وتان­دىق كاسىپورىندار تەحنولو­گيا­­لىق تۇرعىدان ارتتا قالىپ، تو­لىق جۇك­تەمەمەن جۇمىس ىستەمەيتىن. وڭدەۋ سالاسىنىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا جەتەر-جەتپەس جاعدايدا ەدى. مىنە، سول كەزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ين­دۋس­تريالىق دامۋ – جاڭا ونجىل­دىقتاعى جاڭا مۇمكىندىك» ەكەنىن مالىمدەدى.

مەملەكەتتىك باعدارلاما ەكو­نو­مي­كا­­نىڭ بارلىق سالاسىنا سونى سە­رپىن اكەلدى. يندۋست­ريا­لان­­دىرۋ­دىڭ ءبىرىنشى بەسجىل­دىعى ەلدىڭ داع­­دارىسقا قارسى باعدارلا­ماسىنا اينالدى. ەكونوميكانى ارتا­راپتان­دىرۋعا باسىمدىق بەرىل­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە عانا 2010-2014 جىلدارى وڭدەۋ ونەركاسى­بى­نىڭ قارقىنىن ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 10 پايىزى دەڭگەيىندە ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك تۋدى. يندۋس­تريا­لان­دىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ەلدى ساپالى ينفراقۇرىلىممەن قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. اتاپ ايت­قاندا، 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اۆتوموبيل جولى، 1 700 شاقىرىم تەمىر جول سالىنىپ، قالپىنا كەلتىرىلدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلە شەشىمىن تاپتى. ار­نايى ەكونوميكالىق ايماقتار ءۇشىن ين­جە­نەرلىك كوممۋنيكاتسيالار جۇرگىزۋ قول­عا الىندى. كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىلەرى سالىندى. ەل بو­يىنشا لوگيس­تيكالىق ورتالىقتار قۇرىلا باستادى.

يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزە­ڭىندە حيميا، مۇناي-حيميا وندى­رىس­تەرى قۇرىلىپ، مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارى جاڭعىرتىلدى. اۆتوموبيل كلاس­تەرى قالىپتاستى. وتاندىق كاسىپ­ورىن­دار التىن ءوندىرۋدىڭ تولىق تسيك­لىن يگەردى. الەمدىك اۆياتسياعا ارنال­عان تيتان قۇيمالارىن ءوندىرۋ باستال­دى. مىس يندۋسترياسىندا بىرنە­شە زاماناۋي زاۋىت اشىلدى. يندۋست­ريا­لاندىرۋدىڭ ناتيجەسى مۇناي باعا­سى كۇرت تومەندەگەن تۇستا، 2014-2015 جىل­­دارداعى داعدارىستا نەگىزگى تۇ­راق­­تان­­دى­رۋشى فاكتوردىڭ بىرىنە اينالدى.

تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋ كلاستەرىن قۇرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلەكتروۆوزدار، جولاۋشىلارعا ار­نال­عان ۆاگوندار، تەمىر جول وستەرى مەن دوڭگەلەكتەرى، رەلستى بەكىتۋ­دىڭ پلاستيكالىق ەلەمەنتتەرى، باعىت­تا­مالى بۇرمالار ءوندىرىسى جولعا قويىلدى. وتاندىق زاۋىتتار تمد اۋماعىندا بالاماسى جوق ءارى جوعارى جىلدامدىقتى ماگيسترالدارعا ار­نالعان ۇزىندىعى 120 مەترلىك رەلس­تەردى شىعارۋعا كىرىستى.

ەلىمىز ىشكى نارىقتى وتاندىق قۇ­­رىلىس ماتەريالدارىمەن قامتا­ما­­­سىز ەتە باستادى. ون جىل ىشىندە قول­­­دا­­نىستاعى تسەمەنت زاۋىت­تارى جاڭ­­عىر­ت­ىلدى ءارى تسەمەنت وندى­رە­تىن زا­­ما­ناۋي كا­سىپ­ورىندار پايدا­لانۋ­عا بە­رىل­دى. ولار قۇرىلىس نىسان­دا­رىن­­دا­عى قا­جەت­­تىلىكتى تولىعىمەن قا­نا­عات­تان­دى­­رىپ وتىر. بۇگىندە ەلى­مىز­دە 15 زا­ما­ناۋي تسەمەنت زاۋىتى جۇ­مىس ىستەي­دى. ون­نان استام جاڭا ءۇي قۇرى­لى­سى كوم­­­بي­ناتى، سونداي-اق اسفالت-بە­تون زا­­ۋىت­­تارى ىسكە قوسىلدى. تاماق ونەر­كا­­سى­­بى دە جاڭاشا سەرپىن الدى. ەلدە 30-دان اس­تام قۇس فابريكاسى سالىنىپ، جاڭ­­عىر­­تىل­دى. بىرنەشە وڭىردە ءىرى ماي-توڭ ماي كە­شەندەرى مەن كونديتەرلىك ونىم­­دەر شى­­عاراتىن زاۋىتتار قايتا جاڭاردى.

قىسقاسى، يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا ەكسپورتقا شىعاتىن تىڭ شيكىزاتتىق ەمەس تاۋاردىڭ 100-دەن استام ءتۇرى قالىپتاستى. ولار بويىنشا ەكسپورتتىڭ كولەمى 183 ملرد دوللاردى قۇرادى. 2010 

جىلدان باستاپ نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2،6 ەسە ۇلعايدى. ماسەلەن، 2010 جىلى 413،1 ملرد تەڭ­گە قۇيىلسا، 2020 جىلى 1 077،7 ملرد تەڭگە سالىندى. 2010-2020 جىل­دار ارا­لىعىندا ەكونوميكاعا 248 ملرد دول­لار كولەمىندە تىكەلەي شەتەل­دىك ين­ۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇگىندە قۇ­يىل­عان قارجىنىڭ ءاربىر التىنشى دول­لارى وڭدەۋ سەكتورىنا تيەسىلى. قازاق­ستاندا جاسالعان ونىمدەردى الەم­نىڭ 120-دان استام ەلى تۇتىنىپ وتىر.

– يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى ەلدىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. ايتالىق، 2010 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبى بيۋدجەتتى 450 ملرد تەڭگەمەن تولىقتىردى. سول جولى تەك ساۋدا سالاسىنا عانا جول بەردى – 668 ملرد تەڭگە. 2019 جىلى بۇل سوما 1 ترلن 477 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ءۇش سەكتورى – اۋىل شارۋاشىلىعى، ساۋدا جانە كولىك سەكتورىنىڭ سالىق اۋدارىمدارىمەن تەڭ. 2010-2020 جىلدارى ىسكە قوسىلعان كاسىپورىندار وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى 4،8 ترلن تەڭگە­نىڭ ءونىمىن ءوندىردى، – دەيدى QazIndustry قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعى» اق باسقار­ما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارات بوپازوۆ.

بىلتىر يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى باستالدى. ونداعى نەگىزگ­ى ەكپىن ىشكى جانە سىرتقى نارىق­تا باسەكەگە قابىلەتتى وڭدەۋ ونەر­­كاسى­بىن دامىتۋعا جاسالىپ وتىر. ياعني مەم­­لەكەت ءبىرىنشى كەزەك­تە تەرەڭ وڭ­دە­لەتىن تاۋار شى­عا­راتىن كاسىپورىن­دار­دى قولدا­ماق. بۇل ەكونوميكانى ار­تا­­راپ­­تان­دىرۋعا، شيكىزات ەكسپورتى­نا دەگەن تاۋەلدى­لىكتى ازايتۋعا، سون­داي-اق قوسىلعان قۇنى جوعارى ءوندىرىس­تى ۇل­عايتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. تيى­سىن­شە، بولا­شاق­تا ەكسپورت قۇرىلى­مىن دا تو­لىق وزگەرتۋگە جول اشادى دەپ كۇتىلۋدە.

– ۇكىمەت قولعا العان شارالار قايتا وڭدەۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن دا­مى­تۋعا، سونداي-اق ونەركاسىپتى ىن­تا­لان­دىرۋ مەن قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋگە شوعىرلاندىرىلماق. ال­عاش­قى ەكى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ءبىز قولداۋ جانە ىنتالاندى­رۋ جۇيەلەرىنىڭ ناتيجەسىنە تالداۋ جۇر­گىزدىك. ولار سالالار مەن وندىرىس­تەردى نەعۇرلىم ءتيىمدى قامتۋ ءۇشىن وڭتاي­لان­دىرىلادى، – دەيدى م.بوپازوۆ.

وسى ورايدا الەمدىك پاندەميا­نىڭ تەرىس اسەرىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. سە­بە­بى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى كوروناداعدارىس كەزىندە باستالدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ بۇ­عان دەيىنگى ەكى بەسجىلدىعى دا ءدال وسىن­داي الماعايىپ كەزەڭدە قولعا الى­نىپ، ءوز ناتيجەسىن بەرگەن ەدى. دە­مەك، بۇل جو­لى دا وڭدەۋشى ونەر­كاسىپ جۇ­رىس­تەن جا­ڭىل­دىرماس دەپ ويدايمىز. مۇنى ساراپشىلار دا ايتىپ ءجۇر. وڭ­دەۋ ونەركا­سى­بىن دا­مى­تۋدىڭ ساپالى جاڭا تراەكتوريا­سى­نا شىعۋ ءۇشىنشى بەس­جىل­دىقتاعى جو­با­لاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار