قاسىم ولەڭدەرىنىڭ ءانىن ءوزى جازعانى بەلگىلى. ءشامشى دە كەزى كەلگەندە, سۋىرىپ ساپ ولەڭ شىعارعانى ايتىلادى. ءبىرازى ەل اۋزىندا قالعان. ءبىر زاماندا تۋسا دا, ەكەۋى كەزدەسكەنى تۋرالى اڭگىمە جوق. قاسىم شامشىدەن 19 جاس ۇلكەن ەكەن. اقىن 1955 جىلى دۇنيە سالعاندا, ءشامشى حالىق اراسىنا ەندى تانىلا باستاعان. ءشامشىنىڭ ونەرى الماتىدا ورىستەسە, قاسىم شابىتى العاش ورال قالاسىندا اسپانداي باستاپتى. قازاق دالاسىندا الاشورداشىلاردىڭ ءبىر شوعىرى العاش تۋ تىككەن توپىراقتىڭ ءبىرى – ورال. الاش ارىستارى سەمەيگە قارقارالى مەن ورالدان بارسا, قاسىم قارقارالىدان سەمەي ارقىلى ورالعا وتكەن. العاش مۋزىكا تۋرالى ەڭبەك جازعان ءال-فارابي دۇنيەگە كەلگەن وتىراردا تۋعان ءشامشى دە الماتىعا جونەلگەن.
ورال قالاسىندا قاسىمنىڭ ەشكىمى جوق. ەسەسىنە جىردىڭ كۇيىندەي اڭگىمەلەر بار ول جايىندا. ۆوكزالدان تۇسكەن بويدا اقىن سوندا ءان سالىپ, بي بيلەپ جۇرگەن ونەرپاز تاتارلارعا ەرىپ كەتە بارادى. وسىعان ۇقساس جاعداي ءشامشىنىڭ باسىنان دا وتكەن. جاستاۋ كەزىندە ول سىعاندارعا ىلەسىپ كەتكەن. الماتىدا, بىراق. تاعدىرلارىنداعى ۇقساستىق وسى جەردەن باستالادى. قاسىم ورالدا ءبىر مارتە عانا بولماعان, عاجابى. اۋەلى سەمەيدەن الماتىعا, الماتىدان لەنينگرادتاعى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ۇناماعان سوڭ, ورالعا بارادى. وندا بىرەر جىل گازەتتە ىستەپ ءجۇرىپ, اسكەري مىندەتىن اتقارىپ كەلىسىمەن تاعى باسقا جەرگە سوقپاي, ورالعا بارىپ تۇراقتاعان. ورالداعى وبلىستىق گازەتتە, تەاتردا قىزمەت ەتكەنىمەن قويماي, ونداعى سىعان, تاتارلار اراسىندا كوپ جۇرگەن.
انىعىندا, قاسىم ورالعا نەگە بارا بەردى؟ جانىپ تۇرعان جاستىق شاعى, جيىرما بەسى سوندا وتكەن. العاشقى ولەڭدەرىنىڭ كوبى ورالدا گازەتتە ىستەپ جۇرگەندە تۋعان دەسەتىن قاسىمتانۋشىلار ول جايىندا جارىتىپ ەشتەڭە جازباپتى. قاسىندا كوپ جۇرگەن عاجايىپ اقىن ءىنىسى ءارى جان دوسىنىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ قانا جازادى – ورالداعى تاتارلار اراسىنداعى ءومىرىن. اقىنمەن بىرگە ءجۇرىپ, كوپ سويلەسكەن سىر-اعاڭا قاسىم ءوزى سىر عىپ ايتىپ بەرسە كەرەك: «قاسىم: «مەنىڭ ەرجەتىپ, ەسەيگەن شاعىم ورالدا ءوتتى. جىگىتتىكتىڭ جاقسى كەزەڭدەرى ورالدا قالدى» دەپ وتىراتىن.
جازدىڭ ءبىر جايماشۋاق اشىق كۇنىندە قاسىم ورال ۆوكزالىنا بارىپ تۇسەدى. قولىندا كىشكەنتاي چەمودانى بار, باسقا ەشتەڭەسى جوق… ورالدا تانىسى تاعى جوق. ايتەۋىر «تالاپتىڭ تۇلپارىن ءمىنىپ» جولعا شىققان. ورال ستانساسىندا ىعى-جىعى حالىق. جاس جولاۋشى جالتاقتاپ جان-جاعىنا قارايدى. جالداۋعا ءۇي شىقسا دەپ ىزدەيدى. تەمىر جول بويلاپ تاتار جىگىتتەرى مەن قىزدارى سەرۋەن قۇرىپ ءجۇر. قولدارىندا سىرناي, ماندالين. ۆوكزالدى توبەسىنە كوتەرىپ, «عاليا-بانۋ» ءانىن شىرقايدى. كۇن – دەمالىس. وسىلارعا قوسىلىپ كەتسەم بە ەكەن دەپ قاسىمنىڭ دەلەبەسى قوزادى. سىرنايشى ونشا مىقتى ەمەس سياقتى. قاسىمعا شامالى كورىنەدى. تاتار قىزدارى مەن جىگىتتەرى ەندى ۆوكزالدىڭ ەكىنشى باسىنان ورالىپ كەلە جاتادى. قاسىم جاندارىنا جەتىپ بارادى.
– قازاق مالايى, گارمون ويناي بىلەسىڭ بە؟ – دەيدى بىرەۋى. قاسىم بىلەمىن دەگەندەي باسىن يزەيدى.
– ەسىمىڭ كىم؟ – دەيدى ءبىر قىز.
– قاسىم!
– قاسىم ابزي! – دەپ ءبىر جاس بالا ول جاق, بۇل جاعىنا شىعادى.
– قاسىم ابزيدى باقشاعا الىپ بارارعا كەرەك – دەيدى الگى كىشكەنتاي سارى بالا.
ولار ەندى جولدان بۇرىلىپ, ۆوكزالدىڭ سىرتىندا تۇرعان باقشاعا بەتتەيدى. ورتالارىندا – قاسىم.
جاز جەلەگىن جامىلعان جاسىل باقشا. ايناداي جارقىراپ تۇرعان اق شىنى اسپان. بەيتانىس جاڭا قالا, توڭىرەكتى قورشاعان قىز-جىگىتتەر. قاسىم ءبىرتۇرلى ارقالانىپ كەتەدى. سىرنايشىنىڭ قولىنان گارموندى سۇراپ الادى دا, سەمەي تاتارلارىنان ۇيرەنگەن ءبىرسىپىرا اندەردىڭ تيەگىن اعىتا جونەلەدى. تاتاردىڭ قىز-جىگىتتەرى شاۋقىلداسىپ, راحاتتانادى…
كەشە دە كەل, ەرتە كەل,
تەرەزەمدى شەرتە كەل.
سەنىڭ كەلگەنىڭدى
حابارلاسىن ەركە جەل!
تاتار ولەڭدەرىنىڭ اراسىنا اندا-ساندا قاسىم ءوز سوزدەرىن دە قىستىرىپ قويادى. جاڭادان پايدا بولعان جولداستارى وعان ريزا بولىپ, العىس جاۋدىرادى.
ورالدا مەيمانحاناعا ورنالاسقانشا قاسىم سول تاتار دوستارىنىڭ ۇيلەرىندە بولادى. ولار كۇندە قاسىم قوناتىن ۇيگە جينالادى. سودان كەشتەن باستاپ اندەر ايتىلىپ, ءتۇن ورتاسىنا دەيىن تاسىرلاعان بيلەر توقتامايدى. تاتاردىڭ قىزدارى مەن جىگىتتەرى ءان مەن كۇيدى سۇيەدى. سىرناي ءۇنىن ەستىسە-اق, شامنىڭ وتىن اينالعان كوبەلەكتەي ءپارۋانا بولادى دا قالادى» دەپ سىر-اعاڭ بەرگى جاعىن عانا جازىپ قويادى.
الماتىدا از-كەم جۇمىس ىستەگەن قاسىم نەگە ورالعا تارتىپ تۇردى؟ بارعاندا توقتايتىن جەرى جوق اقىن وندا تۇسكەن بويدا ونەرپاز تاتارلاردىڭ اراسىنا قويىپ كەتكەن. ونىمەن قويماي, سىرباي اتامىز «سەمەي تاتارلارىنان ۇيرەنگەن ءبىرسىپىرا اندەردىڭ تيەگىن اعىتتى» دەپ قالادى. ول تۋرالى بىردە-ءبىر ەستەلىك جازبا جوق وسى كۇنگە دەيىن. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىكتەردىڭ كوبىنىڭ ۇستىرتتىگى وسىندايدا اڭعارىلادى.
ال ءشامشىنىڭ سىعاندار اراسىنا تۇسكەنى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز سىرلى اڭگىمەنى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. سونىڭ اسەرىنەن تۋعان سازگەر شىعارماشىلىعىنداعى شوقتىعى بيىك تۋىندىلاردىڭ ءبىرى – «سىعان سەرەناداسى» «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الادى». ء«شامشى سىعان قىزى يزولداعا عاشىق بولىپ, سىعانداردىڭ تابورىنا ىلەسە كەتكەن, سودان بارىپ تۋعان ءان» دەگەن اڭگىمەنى جاستاي ەستىپ وستىك. ۇلتتىق ارناداعى ءبىر حاباردا «سىعان سەرەناداسى» ءانى سىعاندار ورتاسىنا ءتۇسىپ, يزولداعا عاشىقتىعىنان تۋماعان دەلىنەدى. وعان ەل سەنە مە, بىراق؟ وسى وقيعا نەگىزىندە اقىن يسرايل ساپارباي اعامىزدىڭ «سىعان سەرەناداسى» اتتى كەرەمەت سپەكتاكلى بار. مۋزىكالىق دراما. قاسىمنىڭ ورالدان كەتكەنى جونىندە دە سپەكتاكل بار دەپ ەستىگەنمىن.
بىردە ءشامشى اعا اۋرۋحانادا اۋىرىپ جاتقاندا, يسرايل اعا كوڭىلىن اۋلاپ بارىپ, «سىعان سەرەناداسى» ءانىنىڭ تۋ تاريحىن سۇراسا كەرەك. عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا اۋرۋحانادا جاتىپ قالعان كومپوزيتور: «بۇل ۇزاق اڭگىمە. ونى سۇراپ, مەنى قيناپ قايتەسىڭ؟! مەن وقۋدان شىعىپ قالعانىمدا, ءتورت-بەس جىگىت سىرا ءىشىپ, ۆوكزال جاقتا جۇردىك. الدىمىزدان ءۇش-ءتورت سىعان قىزى شىعىپ, تابورعا شاقىردى. ەكى-ءۇش تابوردا ءجۇردىم. وسىدان باستالدى ءبارى, اينالايىن» دەپتى.
بۇل دا ۆوكزالدان باستالعان اڭگىمە. وقيعا ەكەۋىنىڭ دە باسىنان جانىپ تۇرعان جاستىق شاقتارىندا ءوتىپ تۇر. ءبىرى پوەزيا پاتشالىعىنىڭ پاديشاسىنا اينالسا, ءبىرى قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى! ولار ۆوكزالداردا, بارلاردا, اۋىلداردا, داۋىلداردا اسپان مەن جەردىڭ اراسىن جول قىلىپ جۇرە بەرەدى جانە ەڭ باستىسى, ەلدىڭ جادىندا, حالىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرەدى. تۇسىنە كىرەدى... ناعىز پاتشا, كورولدەر وسىنداي بولسا كەرەك. «سارى شولدە, دالادا ءوتىپ سان كۇنى, عازال جازعان, جانى ءسىرى نە دەگەن! – ازيادا ساعدي ءشايىر قاڭعىدى, تىرىسىندە ەشكىم « ۇلى» دەمەگەن» دەگەنىندەي عوي جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ.
قاسىم دومبىرا, سكريپكا, گارمون, ماندالين, كۇيساندىقتىڭ – بارىندە ويناعان. ول تۋرالى جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ كەرەمەت ەستەلىگى بار. ءشامشى دە سولاي! دومبىرامەن قاتار بىرنەشە اسپاپتى سويلەتە بەرگەن. كەزى كەلگەندە سۋىرىپ سالاتىن اقىندىق قاسيەتى دە بولعان. جۇزدەگەن مىسال بار وعان. ەڭ باستىسى, ءشامشى ءان جازعان سوڭ قاي اقىنعا ۇسىنۋ كەرەكتىگىن, ءسوزى قانداي ماعىنادا جازىلماعىن – ءبارىن ءوزى ايتىپ تۇسىندىرەتىن بولعان اۆتورعا. قاسىم دا سولاي. ولەڭ دە, ءان دە جازعان. ونىڭ ءان شىعاراتىنى جايلى اقىن ولگەندە «جىل تولدى ۇلكەن جۇرەك توقتاعالى» دەپ اھ ۇرعان ءابدىلدا تاجىباەۆ جازادى. «داريعا, سول قىز» ءانىنىڭ تۋىنا كۋاگەر بولعان ءابدىلدا: «قاسىم بىزدەي ەمەس, اباي سياقتى ءان دە شىعارا الاتىن اقىن ەدى. بۇدان, ارينە, جاقسى اقىن بولۋ ءۇشىن كومپوزيتور بولۋ شارت دەگەن ۇعىم شىقپاسقا كەرەك. اقىن بولۋ ۇستىنە ءان شىعارۋشى بولامىن دەپ قاسىم دا ويلاعان ەمەس. بىراق كەزەگى كەلگەندە, بۇرقىراعان شابىت كۇيلى دىبىستاردان شۋماقتار كۇيلى سوزدەر قۇراعاندا, عاجاپ ىرعاقتى, قاناتتى شۋماقتار وزدەرىنە ساي ءان سۇرانعاندا, سونداي ءاندى اقىن ءوز جانىنان شىعارا بەرەتىن. سول ونەرىمەن قاسىم بىزگە ەرەكشە سۇيكىمدى, ەرەكشە تالانتتى كورىنەتىن», دەيدى ءابدىلدا اقىن.
ورالعا نەگە بارعانى بەلگىسىز قاسىمنىڭ ول جاقتان نەگە كەتكەنى تۋرالى بەلگىلى اكتەر, دراماتۋرگ كەڭەس جۇمابەكوۆ ادەمى تارقاتىپ ايتىپ بەرەدى جۇرگەن جەرىندە. ءبۇتىن ءبىر وركەسترگە جەتەكشىلىك ەتكەن قاسىمدى سوندا تانيسىز. ءبىز دە ساحنانى وسى كەڭەس اعانىڭ ايتۋىمەن جەتكەن قاسىمنىڭ ورالمەن قوشتاسۋىمەن جابامىز.
– 1982 جىلى انام مەنى جايىق بويىنا ناعاشىلارىما الىپ كەلدى. سوندا شولوحوۆ اتىنداعى كەڭشاردا قۋانىشكەرەي دەگەن ەكى كوزى بىردەي كورمەيتىن زاعيپ اقساقال بولدى. «قاراعاندىدا قىزمەتتەمىن» دەگەنىمدە, «قاسىمنىڭ ەلىنەن ەكەنسىڭ عوي» دەپ, ماعان قاسىم امانجولوۆتىڭ ورالدان قالاي كەتكەنى تۋرالى اڭگىمەلەپ, ەش كىتاپقا ەنبەگەن ولەڭىن وقىپ بەردى. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, شامامەن 1935-1936 جىلدارى قاسىم امانجولوۆ جۇمات ءشانيننىڭ قاراۋىندا دومبىرا وركەسترىن باسقارعان. بىردە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا ۇلكەن كونتسەرت وتەتىن بولىپ, وركەستر دايىندالادى. قاسىمنىڭ سول ينستيتۋتقا تۇسپەك بولىپ دايىندالىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. بىراق كونتسەرت باستالار الدىندا پارتكوم مەن پرورەكتور وركەسترمەن ايتىلاتىن قازاق اندەرىنىڭ قىسقارىپ قالعاندىعىن ايتىپ, ء«بىر كۇي, ءبىر ءان ورىندايسىڭدار» دەيدى. «جارايدى» دەپ سىر بەرمەگەن قاسىم جىگىتتەرىن جيناپ, «بەس ءنومىردى دە ورىندايمىز» دەپ كەلىسەدى. ءسويتىپ ساحناعا كوتەرىلگەن اقىن:
ءان بار ما, ءبىزدىڭ اندەي جاتقان بۇرقاپ,
الامىز داۋىلداتىپ شىرقاپ-شىرقاپ.
كۇي بار ما, ءبىزدىڭ كۇيدەي جاتقان
جوسىپ,
تاس بالقىپ, تىڭداعانداي تال تاڭىرقاپ.
ولەڭنىڭ ولكەسىمىز وتكەل بەرمەس,
ء«سوزدى قوي, ولەڭگە باس, جىرمەن سويلەس»
دەپ وسكەن قازەكەڭنىڭ ۇرپاعىمىز
ولەڭسىز ءومىر بىزگە ءومىر ەمەس, –
دەگەندە وركەستر ويناپ كەلىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى ءنومىر كەزەگىمەن كەتىپ جاتادى. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان پارتكوم مەن پرورەكتور ەكى جاقتان وركەستردى توقتاتۋ ءۇشىن ساحناعا جۇگىرەدى. وسى ساتتە بەسىنشى ءنومىر – «اداي» كۇيى دە ەكپىندەپ, شالقي جونەلەدى. بەسىنشى ءنومىر ءبىتىپ, زال تولى كورەرمەن شاپالاقتاپ, شىمىلدىق جابىلىپ جاتقاندا, قاسىم العا جۇگىرىپ شىعىپ, مىنا ولەڭدى وقىپتى:
بۇل – مەنىڭ شارىقتاعان
جاستىق شاعىم,
جانىما دارىتپايمىن دۇنيە شاڭىن.
انىممەن قارسى الامىن ءاربىر كۇندى,
جايعانداي ەركە نازىم جار قۇشاعىن.
بۇل – ءبىزدىڭ قاسيەتتى داستانىمىز,
شالقىعان ايدىن كولدەي جاس شاعىمىز.
العا ۇستاپ ادال جۇرەك ماحابباتتى,
ءان سالعان ءبىز قازاقتىڭ
جاستارىمىز!
– دەپ جاسىنداي جارقىلداعان جاس اقىن سول كەزدەگى قازاق ونەرىن تۇنشىقتىرعىسى كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا وسىلاي قارسىلىق تانىتىپتى. وسى وقيعادان كەيىن قاسىم اقىن ورالدا قالا الماي, الماتىعا كەتكەن كورىنەدى. مەن قۋانىشكەرەي ناعاشىمنان ەستىگەن وسى اڭگىمەنى جاس ۇرپاق ءبىلسىن دەگەن نيەتپەن جۇرگەن جەرىمدە ايتىپ جۇرەمىن, – دەيدى كەڭەس اعا.
