ينفوگرافيكانى جاساعان - امانگەلدى قياس
سەرىكتەستەر سەنىمسىز
اڭگىمەنى الدىمەن ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتەن باستايىق. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 229,7 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 15,3 پايىزعا تومەن. ساۋدا اينالىمىنىڭ نەگىزگى بولىگى نەمەسە 99 پايىزى – ەكسپورتتىڭ ۇلەسىندە.
تارقاتا ايتساق, التى ايدىڭ ىشىندە قازاقستاننان اۋعانستانعا 228 ملن دوللاردىڭ تاۋارى جەتكىزىلگەن. البەتتە, مۇنىڭ كوپ بولىگىن ۇن ەكسپورتى قۇرايدى. 2021 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا قازاقستاندا وندىرىلگەن 656 مىڭ توننا ۇن توعىز مەملەكەتكە جونەلتىلگەن. سونىڭ 65,5 پايىزى اۋعانستانعا جەتكىزىلىپتى. بۇدان بولەك وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى بيداي ەكسپورتىنىڭ 11,8 پايىزى دا اۋعانستانعا باعىتتالعان.
بايقاعاندارىڭىزداي, بىزدەگى ۇننىڭ نەگىزگى نارىعى – اۋعانستان. مۇنى جوعارىدا كەلتىرگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە راستاپ تۇر. ول از دەسەڭىز, 2020 جىلدىڭ كورسەتكىشىنە دە ءبىر مارتە كوز جۇگىرتىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. ماسەلەن, بىلتىر قازاقستان اۋعانستانعا 1 ملن 152,6 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتاعان. بۇل 2020 جىلعى جالپى ۇن ەكسپورتىنىڭ 66 پايىزىنا تەڭ. دەمەك, وتاندىق ديقاندار مەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ الاڭداۋىنا تولىق نەگىز بار.
«جاڭبىر جاۋماي, سۋ بولعانىمىز جاراماس, ارينە. دەگەنمەن قاۋىپتىڭ بۇلتى سەيىلمەي تۇر. بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اۋعانستاندىق سەرىكتەستەرىمىزبەن بايلانىسقا شىقتىق. ولار ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. قازىر وزبەكستاندى پانالاپ وتىر. ال الداعى جاعدايدىڭ قالاي بولاتىنى بىزگە بەيمالىم. ولار اۋعانستانعا قايتا ورالىپ, بىزبەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الا ما؟ قازىر بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ الۋ قيىن.
جاسىراتىنى جوق, اۋعانستان بيلىگىنىڭ تالىبتەردىڭ قولىنا ءوتۋى قازاقستاندى اۋقىمدى نارىقتان شەتتەتكەلى وتىر. ءبىزدىڭ تاۋار اتالعان مەملەكەتتە ەندى ساتىلماۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە الدىن الا تولەمدەر جاسالعان جوق. كەلىسىمشارتتارعا دا قول قويىلماي قالدى. اۋعانستانداعى نارىقتان ايىرىلساق, ءبىرشاما كاسىپورىن تىعىرىققا تىرەلەدى», دەيدى ءونىمىنىڭ 90 پايىزىن اۋعانستانعا ەكسپورتايتىن «سەۆەسيلزەرنو» جشس-ءنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى تايسيا كولەگوۆا.
KAZGRAIN بيداي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الىبەك اتايدىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر اۋعانستانمەن اراداعى جۇمىس توقتاپ تۇر. ءبىزدىڭ تاراپ وزدەرىنە تيەسىلى قارجىنى دا الا الماي وتىر.
«ەكى اپتا بۇرىن استىق جونەلتكەنبىز. ەندى جىبەرگەن ۆاگوندار كەرى قايتا ما, جوق پا دەپ الاڭداپ وتىرمىز. ۆاگونداردىڭ ءجۇرىسىن باقىلايتىن باعدارلاما اۋعانستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەمەيدى. ەندىگى جەردە بۇل جاعداي ۆاگون يەلەرىن دە ويلاندىرۋى ءتيىس. ولار اۋعانستان باعىتىنا جۇمىس ىستەۋدەن مۇلدەم باس تارتۋى مۇمكىن نەمەسە ۆاگونعا تولەنەتىن اقىنى مەيلىنشە كوتەرۋى ىقتيمال. ارينە, باعانىڭ قىمباتتاعانى ەكسپورتتاۋشىلارعا ءتيىمسىز.
وكىنىشكە قاراي, اۋعان تاراپىنان الداعى جاعدايدىڭ قالاي وربيتىنىنە قاتىستى ناقتى جاۋاپ الا الماي وتىرمىز. ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن بيىلعى استىققا دا وراق تۇسەدى. ال از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اۋعانستاننان بولەك بالاما نارىق تابۋ قيىن. قىتاي نارىعى كارانتينگە بايلانىستى جابىق جاتىر. رەسەي بيدايعا سالىناتىن سالىقتى ەسەلەپ وسىرۋدە. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن يراننىڭ تامىرىن باسىپ كورەمىز», دەيدى ءا.اتاي.
اقش پەن اقشا
قازاقستان استىق وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ ساراپشىسى, «سەۆەرنوە زەرنو» كومپانيالار توبىنىڭ قۇرىلتايشىسى ەۆگەني كارابانوۆتىڭ پىكىرىنشە, اۋعانستانداعى ساياسي احۋال ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, جالپى تۇتاس الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك ساۋداسىنىڭ قۇرىلىمىن ايتارلىقتاي وزگەرتۋى مۇمكىن. ويتكەنى اۋعانستان – ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى مەملەكەت.
ە.كارابانوۆ ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, اۋعانستان 2020 جىلى الەم ەلدەرىنەن 1,885 ملن توننا ۇن يمپورتتاعان. نەگىزگى جەتكىزۋشى مەملەكەتتەر – قازاقستان مەن وزبەكستان. بىلتىر ءبىزدىڭ ەل اۋعانستانعا 302 ملن دوللارعا 1,152,6 ملن توننا ۇن ەكسپورتتادى. ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شامامەن 430 مىڭ توننا ۇن جەتكىزگەن.
سول سەكىلدى وتكەن جىلى وزبەكستان اۋعانستانعا 721 مىڭ توننا ۇن جونەلتكەن. وسى ورايدا كورشى مەملەكەت ەكسپورتتاعان ۇننىڭ كوپ بولىگى قازاقستاندىق بيدايدان وندىرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى وزبەكستان قازاقستاننان كوپ كولەمدە بيداي يمپورتتاپ وتىر. بيىل وتاندىق ۇن ەكسپورتىنىڭ 61 پايىزى اۋعانستانعا باعىتتالادى دەپ بولجام جاسالعان ەدى.
«2021 جىلدىڭ باسىندا اۋعانستانداعى حالىق سانى 39,6 ملن ادامدى قۇرادى. سوڭعى ون جىلدا مۇنداعى حالىق سانى 10 ملن ادامعا كوبەيگەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەل – الەمدەگى كەدەي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى. ۇن مەن بيداي عانا ەمەس, كۇنباعىس مايى سەكىلدى باسقا دا ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى وزگە مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلەدى. ەلدەگى بيلىكتىڭ اۋىسۋى ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردى ەلەڭدەتىپ قويدى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, جاڭا بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىك باسىم. ەلدەگى جاعدايدىڭ قالاي ءوربيتىنى جۇمباق. ەكىنشىدەن, اقش اۋعانستان ورتالىق بانكىنىڭ 9,4 ملرد دوللار كولەمىندەگى اكتيۆىن بۇعاتتاپ تاستادى. بۇدان بولەك سول ەلدەگى سەرىكتەستەردىڭ حابارلاۋىنشا, جەرگىلىكتى بانكتەر SWIFT تولەمدەرىن تولىعىمەن توقتاتقان. بۇل دەگەنىمىز ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك جوق», دەيدى ە.كارابانوۆ.
اقشاعا قاتىستى ماسەلەنى «سەۆەسيلزەرنو» جشس-ءنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ت.كولەگوۆا دا تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇعان دەيىن وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلار تولەمدى امەريكالىق كوررەسپوندەنت-بانكتەر ارقىلى قابىلدايتىن. اۋعانستانداعى جاڭا بيلىك پەن باتىستىڭ قارىم-قاتىناسى ناشارلاسا, قارجى ينستيتۋتتارى تولەم جاساۋدان باس تارتۋى ىقتيمال», دەيدى ول.
شىنىندا دا, وسى كۇنگە دەيىن اۋعانستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى اقش-تىڭ ارالاسۋىمەن قامتاماسىز ەتىلىپ كەلدى. الايدا اقش ءوز اسكەرىن بۇل مەملەكەتتەن شىعارىپ الدى. دەمەك, الپاۋىت ەلدىڭ اۋعانستانعا اقشا قۇيۋى دا توقتالۋى مۇمكىن. ال بۇل جاعدايدىڭ قازاقستاننىڭ ۇن وندىرىسىنە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
قايتپەك كەرەك؟
قارا اسپاندى توندىرە ايتساق تا, انىق ءبىر دۇنيە – قازاقستان اۋعانستان نارىعىنان ءبىرجولا ايىرىلعان جوق. ءا.اتاي ايتقانداي, مىڭ كۇن سوعىس بولسا دا, حالىققا ءبارىبىر نان كەرەك.
ء«الىپتىڭ ارتىن باققان دۇرىس. مەنىڭشە, الداعى ەكى-ءۇش اپتادا جاعداي بىرجاقتى بولادى. ەل ۇكىمەتىنىڭ ءۇنسىز جاتقانى دا سوندىقتان. ارينە, ىشكى نارىقتان ارتىلعان ءونىمنىڭ ەكسپورتتالعانى جاقسى. ال ەكسپورتتىق ءونىم وزىمىزدە قالسا ءتيىمسىز», دەيدى ول.
بالكىم, ۇن وندىرۋشىلەرگە ۋاقىتشا قولداۋ كورسەتكەن ءجون بولار. ساراپشى ە.كارابانوۆ ول ءۇشىن الدىمەن قازىرگى بيلىكتىڭ اۋعانستاندى ازىق-ت ۇلىكپەن قالاي قامتاماسىز ەتپەك ويى بارىن ءبىلىپ العان دۇرىس دەپ سانايدى.
«اۋعانستان وزگە ەلدەردىڭ گۋمانيتارلىق كومەگىنە يەك ارتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءتيىمسىز. قازاقستان ۇلكەن نارىقتان ايىرىلماق. ادەتتە, گۋمانيتارلىق كومەك الدىمەن مەملەكەتكە جاقىن ورنالاسقان ەلدەردەن جەتكىزىلەدى. ەگەر حالىقارالىق ۇيىمدار ءونىمدى ساتىپ الاتىن بولسا, وندا ولار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ەل – قازاقستان. ويتكەنى لوگيستيكالىق بايلانىس جولعا قويىلعان. وندىرۋشىلەر دە جۇمىستىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەدى. تاجىريبە دە جەتەرلىك. بۇل تۇرعىدان قازاقستاننىڭ الەۋەتى جوعارى, بىراق بارلىق ماسەلە قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى بولماق. سوندىقتان جاعداي تەز ارادا رەتتەلگەنىن كۇتۋدەن باسقا امال جوق», دەيدى ە.كارابانوۆ.
قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گاننىڭ پىكىرىنشە, ەلدەگى استىق ەكسپورتىنىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماسا, ىشكى نارىق زارداپ شەگۋى مۇمكىن. ويتكەنى ۇسىنىس سۇرانىستان اسىپ كەتكەلى تۇر. ال بۇل استىق باعاسىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدەن قازاقستانعا استىق يمپورتتالاتىنىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.
«وتاندىق استىق وسىرۋشىلەر بيدايدىڭ ءبىر تونناسىن 100 مىڭ تەڭگەدەن ارزان باعاعا ساتسا, وندا ءسوزسىز شىعىنعا باتادى. سوندىقتان بيىلعى ماۋسىمدا قالايدا ءداستۇرلى نارىقتاردى ساقتاپ قالۋ كەرەك. سونداي-اق يرانعا استىق جەتكىزۋدى بارىنشا ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. بۇل رەتتە بىزگە رەسەيلىك ەكسپورتتاۋشىلار باسەكەلەس بولماق. دەگەنمەن مۇمكىندىگىمىز جوعارى. ويتكەنى رەسەيدە استىقتى ەلدەن شىعارعان كەزدە قوماقتى كولەمدە سالىق سالىنادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىرنەشە جىل بۇرىن رەسەيلىك ەكسپورتتاۋشىلار قازاقستاندىق كومپانيالاردى يران نارىعىنان ىعىستىرىپ شىعارعان بولاتىن», دەدى ە.گان.
اۋعانستان قازاقستان استىعىنان باس تارتىپ, وزبەكستانمەن جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرۋى دە عاجاپ ەمەس. ەكەۋى دە اۋعانستانعا ۇن ەكسپورتتايتىن نەگىزگى مەملەكەت. ەگەر اۋعاندار ءبىزدىڭ ونىمنەن باس تارتسا, وندا وزبەكتەردىڭ ايى وڭىنان تۋماق.
«بۇرىن اۋعانستانعا ۇندى نەگىزىنەن پاكىستان ەكسپورتتايتىن. الايدا پاكىستاندا حالىق سانى كوبەيىپ, ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس ارتتى. تيىسىنشە, سوڭعى ون جىلدا بۇل ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ايتارلىقتاي ناشارلادى. ال وزبەكستان سوڭعى ۋاقىتتا ۇن ەكسپورتىن بارىنشا ارتتىرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە كورشى مەملەكەت قازاقستاننىڭ بيدايىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى پايداعا كەنەلىپ وتىر. سوندىقتان وزبەكستان تاراپى قالىپتاسقان جاعدايدى ءتيىمدى پايدالانىپ, قازاقستاندىق ۇننىڭ اۋعانستانعا ەكسپورتتالۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ياعني وزبەكستان اۋعانستان باعىتىنداعى جۇك ترانزيتىنە توقتاۋ سالۋى ىقتيمال», دەيدى ت.كولەگوۆا.
ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز, وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ايبەك پاياەۆ وتاندىق ۇن وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ول قازاقستاننىڭ ۇن ءوندىرۋ سالاسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتقانى ەسىمىزدە. حالىق قالاۋلىسىنىڭ دەرەگىنشە, 2000 جىلدارى قازاقستاندا 2 300 ۇن وندىرەتىن كومپانيا بولعان. بۇگىندە ولاردىڭ ءبىرازى بانكروتقا ۇشىراپ, جۇمىسىن توقتاتقان. ەگەر اۋعانستان ءبىزدىڭ استىق پەن ۇننان باس تارتسا, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسىنا قارا بۇلت قايتا ءۇيىرىلۋى ابدەن مۇمكىن.
قايتپەك كەرەك؟ ءتالىبتىڭ ءتىلىن تابامىز با؟ الدە ءالىپتىڭ ارتىن باعامىز با؟..
