ەكونوميكا • 22 تامىز، 2021

ۇن ەكسپورتىنان ۇتىلعالى تۇرمىز با؟

214 رەت كورسەتىلدى

بيىلعى استىقتىڭ قامبا­عا قۇيىلار شاعىندا شەت­ىن ءبىر جاعداي شەكەنى قىزدىرعالى تۇر. ماسەلە ۇن ەكس­پورتى تۋرالى. وزدەرى­­ڭىز بىلەتىندەي، بىزدەگى ۇن­­نىڭ جارتىسىنان كوبى اۋعان­ستان­عا ەكسپورتتالادى. ال بۇل ەلدەگى قازىرگى احۋال تىم كۇردەلى. «بولامىز با، جوق الدە بورداي توزامىز با؟» دەپ وتكەلدە تۇر­عان اۋعانستانمەن اراداعى ال­ىس-بەرىستىڭ جايى نە بول­ماق؟ بىزدەگى ديقاندار مەن ەكسپورتتاۋشىلاردى الاڭ­­دا­تىپ وتىرعان دا وسى جايت.

ينفوگرافيكانى جاساعان - امانگەلدى قياس

سەرىكتەستەر سەنىمسىز

اڭگىمەنى الدىمەن ەكى ەل ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق ارىپ­تەس­تىكتەن باستايىق. وسى جىل­­دىڭ ءبىرىنشى جارتىجىل­دىعىن­دا قازاقستان مەن اۋعان­ستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 229،7 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 15،3 پايىزعا تومەن. ساۋدا اينا­لى­مىنىڭ نەگىزگى بولىگى نەمەسە 99 پايىزى – ەكسپورتتىڭ ۇلەسىندە.

تارقاتا ايتساق، التى ايدىڭ ىشىندە قازاقستاننان اۋعان­ستانعا 228 ملن دوللاردىڭ تاۋارى جەتكىزىلگەن. البەتتە، مۇنىڭ كوپ بولىگىن ۇن ەكسپورتى قۇرايدى. 2021 جىلدىڭ قاڭ­تار-ماۋسىم ايلارىندا قازاق­ستاندا وندىرىلگەن 656 مىڭ توننا ۇن توعىز مەملەكەتكە جونەل­تىلگەن. سونىڭ 65،5 پايىزى اۋعان­ستانعا جەتكىزىلىپتى. بۇدان بولەك وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تى­جىلدىعىنداعى بيداي ەكسپورتىنىڭ 11،8 پايىزى دا اۋعانستانعا باعىتتالعان.

بايقاعاندارىڭىزداي، بىز­دەگى ۇننىڭ نەگىزگى نارىعى – اۋعانستان. مۇنى جوعارىدا كەل­تىرگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە راستاپ تۇر. ول از دەسەڭىز، 2020 جىل­دىڭ كورسەتكىشىنە دە ءبىر مارتە كوز جۇ­گىر­تىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. ماسەلەن، بىل­تىر قازاقستان اۋعانستانعا 1 ملن 152،6 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتاعان. بۇل 2020 جىلعى جالپى ۇن ەكسپورتىنىڭ 66 پايىزىنا تەڭ. دەمەك، وتاندىق ديقاندار مەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ الاڭ­داۋى­نا تولىق نەگىز بار.

«جاڭبىر جاۋماي، سۋ بول­عانىمىز جاراماس، ارينە. دەگەن­مەن قاۋىپتىڭ بۇلتى سەيىل­مەي تۇر. بىر­لەسە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اۋعانستاندىق سەرىكتەس­تەرىمىزبەن بايلانىسقا شىقتىق. ولار ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. قازىر وزبەكستاندى پانالاپ وتىر. ال الداعى جاعدايدىڭ قا­لاي بولاتىنى بىزگە بەيمالىم. ولار اۋعانستانعا قايتا ورالىپ، بىزبەن بىر­لەسىپ جۇمىس ىستەي الا ما؟ قازىر بۇل سۇراق­قا ناقتى جاۋاپ الۋ قيىن.

جاسىراتىنى جوق، اۋعانستان بيلىگى­نىڭ تالىبتەردىڭ قولىنا ءوتۋى قازاقستاندى اۋقىمدى نارىق­تان شەتتەتكەلى وتىر. ءبىزدىڭ تاۋار اتالعان مەملەكەتتە ەندى ساتىل­ماۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ال­دىن الا تولەمدەر جاسالعان جوق. كەلىسىم­شارتتارعا دا قول قويىلماي قالدى. اۋعانستان­داعى نارىقتان ايىرىلساق، ءبىر­شاما كاسىپورىن تىعىرىققا تىرە­لەدى»، دەيدى ءونىمىنىڭ 90 پايىزىن اۋعانستانعا ەكسپورتايتىن «سەۆەسيلزەرنو» جشس-ءنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى تايسيا كولەگوۆا.

KAZGRAIN بيداي ەكسپورت­­تاۋ­شى­لاردىڭ ۇلتتىق قاۋىم­داستىعى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى الىبەك اتايدىڭ ما­لىم­دەۋىنشە، قازىر اۋعانستانمەن ارا­­داعى جۇمىس توقتاپ تۇر. ءبىز­دىڭ تاراپ وزدەرى­نە تيەسىلى قار­جىنى دا الا الماي وتىر.

«ەكى اپتا بۇرىن استىق جو­نەلت­كەنبىز. ەندى جىبەرگەن ۆاگون­دار كەرى قايتا ما، جوق پا دەپ الاڭداپ وتىرمىز. ۆاگوندار­دىڭ ءجۇرىسىن باقىلايتىن باعدارلاما اۋعانستان اۋماعىندا جۇمىس ىس­تە­مەيدى. ەندىگى جەردە بۇل جاع­­داي ۆاگون يەلەرىن دە ويلاندىرۋى ءتيىس. ولار اۋعانستان با­عى­تىنا جۇمىس ىستەۋدەن مۇل­دەم باس تارتۋى مۇمكىن نەمەسە ۆاگونعا تولە­­نە­تىن اقىنى مەي­لىنشە كوتەرۋى ىقتي­­مال. ارينە، باعانىڭ قىم­بات­­تاعانى ەكسپورت­تاۋ­شىلارعا ءتيىمسىز.

وكىنىشكە قاراي، اۋعان تاراپىنان الداعى جاعدايدىڭ قالاي وربيتىنىنە قاتىستى ناقتى جا­ۋاپ الا الماي وتىرمىز. ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن بيىلعى استىققا دا وراق تۇسەدى. ال از ۋاقىتتىڭ ىشىن­دە اۋعانستاننان بولەك بالا­ما نارىق تابۋ قيىن. قىتاي نارى­عى كاران­تينگە بايلانىستى جا­بىق جاتىر. رەسەي بيدايعا سالى­نا­تىن سالىقتى ەسەلەپ وسىرۋدە. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەل­دەرى مەن يراننىڭ تامىرىن با­سىپ كورەمىز»، دەيدى ءا.اتاي.

 اقش پەن اقشا

قازاقستان استىق وسىرۋشى­لەر وداعىنىڭ ساراپشىسى، «سەۆەرنوە زەرنو» كومپانيالار توبىنىڭ قۇرىلتايشىسى ەۆگەني كارا­بانوۆ­تىڭ پىكى­رىنشە، اۋعان­ستانداعى ساياسي احۋال ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس، جال­پى تۇتاس الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك ساۋ­داسىنىڭ قۇرىلىمىن ايتار­لىق­تاي وزگەرتۋى مۇمكىن. ويتكەنى اۋعانستان – ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى مەملەكەت.

ە.كارابانوۆ ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك، اۋعانستان 2020 جىلى الەم ەل­دەرىنەن 1،885 ملن توننا ۇن يمپورتتا­عان. نەگىز­گى جەتكىزۋشى مەملەكەتتەر – قازاقستان مەن وزبەكستان. بىلتىر ءبىزدىڭ ەل اۋعانستانعا 302 ملن دوللارعا 1،152،6 ملن توننا ۇن ەكسپورتتادى. ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شامامەن 430 مىڭ توننا ۇن جەتكىزگەن.

سول سەكىلدى وتكەن جىلى وزبەكستان اۋعانستانعا 721 مىڭ توننا ۇن جونەلت­كەن. وسى ورايدا كورشى مەملەكەت ەكس­پورتتاعان ۇننىڭ كوپ بولىگى قازاق­ستاندىق بيدايدان وندىرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى وزبەكستان قازاقستاننان كوپ كولەمدە بيداي يمپورتتاپ وتىر. بيىل وتاندىق ۇن ەكسپورتىنىڭ 61 پايىزى اۋعانستانعا باعىتتالادى دەپ بولجام جاسالعان ەدى.

«2021 جىلدىڭ باسىندا اۋعانستان­داعى حالىق سانى 39،6 ملن ادامدى قۇ­رادى. سوڭعى ون جىلدا مۇنداعى حا­لىق سانى 10 ملن ادامعا كوبەيگەن. وكى­نىش­كە قاراي، بۇل ەل – الەمدەگى كەدەي مەم­لە­كەت­تەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى. ۇن مەن بيداي عانا ەمەس، كۇنباعىس مايى سەكىلدى باس­قا دا ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى وزگە مەم­لەكەتتەردەن جەتكىزىلەدى. ەلدەگى بيلىكتىڭ اۋىسۋى ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردى ەلەڭ­دە­تىپ قويدى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. بىرىن­شىدەن، جاڭا بيلىك­كە دەگەن سەنىم­سىز­دىك باسىم. ەل­دەگى جاعدايدىڭ قالاي ءور­بيتىنى جۇمباق. ەكىنشىدەن، اقش اۋعان­ستان ورتالىق بانكىنىڭ 9،4 ملرد دوللار كولەمىندەگى اكتيۆىن بۇعات­تاپ تاس­تادى. بۇدان بولەك سول ەلدەگى سەرىكتەس­تەردىڭ حا­بار­لاۋىنشا، جەرگىلىكتى بانكتەر SWIFT تو­لەم­دەرىن تولىعىمەن توق­تات­قان. بۇل دەگەنى­مىز ءوزارا ەسەپ ايى­رىسۋ­عا ەش­قان­داي مۇم­كىندىك جوق»، دەيدى ە.كارابانوۆ.

اقشاعا قاتىستى ماسەلەنى «سەۆەسيلزەر­نو» جشس-ءنىڭ كوممەر­تسيا­لىق ديرەكتورى ت.كولەگوۆا دا تىلگە تيەك ەتتى.

«بۇعان دەيىن وتاندىق ەكس­پورت­­تاۋشىلار تولەمدى امەري­كالىق كوررەسپوندەنت-بانكتەر ارقىلى قابىلدايتىن. اۋعان­ستان­داعى جاڭا بيلىك پەن باتىس­تىڭ قارىم-قاتىناسى ناشارلاسا، قارجى ينستيتۋتتارى تولەم جاساۋ­دان باس تارتۋى ىقتيمال»، دەيدى ول.

شىنىندا دا، وسى كۇنگە دەيىن اۋعان­س­تان­نىڭ ىشكى جالپى ءونىمى اقش-تىڭ ارالاسۋىمەن قامتاماسىز ەتىلىپ كەلدى. الاي­دا اقش ءوز اسكەرىن بۇل مەملەكەتتەن شى­عارىپ الدى. دەمەك، الپاۋىت ەلدىڭ اۋعانستانعا اقشا قۇيۋى دا توق­تالۋى مۇمكىن. ال بۇل جاعدايدىڭ قازاق­ستان­نىڭ ۇن وندىرىسىنە كەرى اسەر ەتەتى­نى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

 قايتپەك كەرەك؟

قارا اسپاندى توندىرە ايتساق تا، انىق ءبىر دۇنيە – قازاقستان اۋعانستان نارىعىنان ءبىرجولا ايىرىلعان جوق. ءا.اتاي ايتقانداي، مىڭ كۇن سوعىس بولسا دا، حالىققا ءبارىبىر نان كەرەك.

ء«الىپتىڭ ارتىن باققان دۇرىس. مەنىڭشە، الداعى ەكى-ءۇش اپتادا جاعداي بىرجاقتى بولادى. ەل ۇكىمەتىنىڭ ءۇنسىز جات­­قانى دا سوندىقتان. ارينە، ىشكى نارىق­تان ارتىلعان ءونىمنىڭ ەكسپورتتال­عانى جاقسى. ال ەكسپورتتىق ءونىم وزىمىزدە قالسا ءتيىمسىز»، دەيدى ول.

بالكىم، ۇن وندىرۋشىلەرگە ۋاقىتشا قولداۋ كورسەتكەن ءجون بولار. ساراپشى ە.كارابانوۆ ول ءۇشىن الدىمەن قازىرگى بيلىكتىڭ اۋعان­ستاندى ازىق-ت ۇلىكپەن قالاي قامتاماسىز ەتپەك ويى بارىن ءبىلىپ العان دۇرىس دەپ سانايدى.

«اۋعانستان وزگە ەلدەردىڭ گۋماني­تار­لىق كومەگىنە يەك ارتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءتيىمسىز. قازاقستان ۇلكەن نارىقتان ايىرىلماق. ادەتتە، گۋماني­تارلىق كومەك الدىمەن مەملەكەتكە جاقىن ورنالاسقان ەلدەردەن جەتكىزىلەدى. ەگەر حا­لىقارالىق ۇيىمدار ءونىمدى ساتىپ الاتىن بولسا، وندا ولار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ەل – قازاقستان. ويتكەنى لوگيستيكالىق بايلانىس جولعا قويىلعان. وندىرۋشىلەر دە جۇمىستىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەدى. تاجىريبە دە جەتەرلىك. بۇل تۇرعى­دان قازاقستاننىڭ الە­ۋەتى جوعارى، بىراق بارلىق ما­سە­لە قارجىلاندىرۋعا بايلا­نىستى بولماق. سوندىقتان جاع­داي تەز ارادا رەتتەلگەنىن كۇتۋ­دەن باسقا امال جوق»، دەيدى ە.كارابانوۆ.

قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعى­نىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گاننىڭ پىكىرىن­شە، ەلدەگى استىق ەكسپورتىنىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماسا، ىشكى نارىق زارداپ شەگۋى مۇمكىن. ويتكەنى ۇسىنىس سۇرانىستان اسىپ كەتكەلى تۇر. ال بۇل استىق باعاسىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدەن قازاقستانعا استىق يم­پورتتالاتىنىن دا ەستەن شى­عارۋعا بولمايدى.

«وتاندىق استىق وسىرۋشىلەر بيداي­دىڭ ءبىر تونناسىن 100 مىڭ تەڭگەدەن ارزان باعاعا ساتسا، وندا ءسوزسىز شىعىنعا با­تادى. سوندىقتان بيىلعى ماۋسىم­دا قالايدا ءداستۇرلى نارىقتاردى ساق­تاپ قالۋ كەرەك. سونداي-اق يرانعا اس­تىق جەتكىزۋدى بارىنشا ارتتىرۋعا باسىم­دىق بەرگەن ءجون. بۇل رەتتە بىزگە رەسەي­لىك ەكس­پورتتاۋشىلار باسەكەلەس بول­­ماق. دەگەنمەن مۇمكىندىگىمىز جوعا­رى. ويتكەنى رەسەيدە اس­تىق­تى ەلدەن شى­عارعان كەزدە قو­ماقتى كولەمدە سالىق سالى­نادى. ەستەرىڭىزدە بولسا، بىرنەشە جىل بۇرىن رەسەيلىك ەكسپورتتاۋشىلار قازاقستاندىق كومپانيالاردى يران نارىعىنان ىعىستىرىپ شىعارعان بولاتىن»، دەدى ە.گان.

اۋعانستان قازاقستان استىعى­نان باس تارتىپ، وزبەك­ستان­مەن جۇمىس ىستەۋگە باسىم­دىق بەرۋى دە عاجاپ ەمەس. ەكەۋى دە اۋعانستانعا ۇن ەكس­پورت­تاي­تىن نەگىزگى مەملەكەت. ەگەر اۋعان­دار ءبىزدىڭ ونىمنەن باس تارتسا، وندا وزبەكتەردىڭ ايى وڭىنان تۋماق.

«بۇرىن اۋعانستانعا ۇندى نەگىزىنەن پاكىستان ەكسپورتتايتىن. الايدا پاكىستاندا حالىق سانى كوبەيىپ، ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس ارتتى. تيىسىنشە، سوڭعى ون جىلدا بۇل ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ايتارلىقتاي ناشارلادى. ال وزبەكستان سوڭعى ۋاقىتتا ۇن ەكسپورتىن بارىنشا ارتتىرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە كورشى مەم­لەكەت قازاقستاننىڭ بيدايىن قاي­تا وڭدەۋ ارقىلى پايداعا كەنەلىپ وتىر. سوندىقتان وز­بەك­ستان تاراپى قالىپ­تاس­قان جاع­دايدى ءتيىمدى پايدالانىپ، قازاق­ستاندىق ۇننىڭ اۋعان­ستانعا ەكسپورت­تالۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ياعني وزبەكستان اۋعانستان باعى­تىن­داعى جۇك ترانزيتىنە توقتاۋ سالۋى ىقتي­مال»، دەيدى ت.كولەگوۆا.

ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز، وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ايبەك پاياەۆ وتان­دىق ۇن وندىرۋشىلەردىڭ مۇد­دە­سىن قورعاپ، ۇكىمەتكە دەپۋتات­تىق ساۋال جولدادى. ول قازاق­ستان­نىڭ ۇن ءون­دىرۋ سالاسىنا مەم­لەكەتتىك قولداۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتقانى ەسىمىزدە. حالىق قالاۋ­لىسىنىڭ دەرەگىنشە، 2000 جىلدارى قازاقستاندا 2 300 ۇن ون­دىرەتىن كومپانيا بولعان. بۇ­گىندە ولاردىڭ ءبىرازى بانكروتقا ۇشىراپ، جۇمىسىن توقتاتقان. ەگەر اۋعانستان ءبىزدىڭ استىق پەن ۇننان باس تارتسا، وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ با­سى­نا قارا بۇلت قايتا ءۇيىرىلۋى ابدەن مۇمكىن.

قايتپەك كەرەك؟ ءتالىبتىڭ ءتىلىن تابامىز با؟ الدە ءالىپتىڭ ارتىن باعامىز با؟..

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار