ەۋروپا تەك ءبىرتۇتاس نارىقتى شوعىرلاندىرۋعا نازار اۋدارعاندا ونىڭ باستى كەمشىلىگى ەكونوميكالىق جاعى ەدى. 2009 جىلى باستالعان ەۋرو داعدارىسى كەزىندە ەكونوميكالىق شيەلەنىس تەرەڭدەي ءتۇستى. سولتۇستىكتە ورنالاسقان كوپتەگەن «ۇنەمدى» ەل وزدەرىنىڭ وڭتۇستىكتەگى «ىسىراپشىل» كورشىلەرىمەن كەلىسپەي قالدى.
كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىن عانا, ونىڭ وزىندە مەركەلدىڭ ارقاسىندا ەۋروپالىق وداق مۇشەلەرى ەۋروپالىق فيسكالدى اۋدارۋ مەحانيزمىنە ۇقساس جوباعا كەلىسىم بەردى. بىراق بىرلەسكەن ساۋىقتىرۋ قورى – «جاڭا بۋىن ەو»-نىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. باعدارلامادا قاراستىرىلعان ۇلتتىق شىعىستار جوسپارى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار ەۋروپا ەكونوميكاسىنا سىزات ءتۇسۋى ۇيىمدا ساياسي الاۋىزدىقتىڭ ارتۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل كەڭ اۋقىمدى ينتەگراتسياعا بەت بۇرعان كەزەڭدە بولىپ وتىر. مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسپەۋشىلىك جەتەرلىك. كوشى-قون داعدارىسى – سونىڭ جارقىن مىسالى. بۇعان قوسا, الاۋىزدىققا اكەلگەندەردىڭ ىشىندە, بىرىنشىدەن, ەۋروپالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ 2-بابى, ەكىنشىدەن, ەو سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى زاڭدار بار.
2-باپتا ەۋروپالىق وداقتىڭ باستى نەگىزى – «ادامي قادىر-قاسيەتتى قۇرمەتتەۋدى, بوستاندىقتى, دەموكراتيانى, تەڭدىكتى, زاڭدىلىقتى جانە ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ» تۋرالى ايتىلعان. بىراق ونى تۇسىندىرۋدە كوزقاراستار قايشىلىعى تۋىندادى. ماسەلەن, پولشا مەن ماجارستان سوعان مىسال.
2010 جىلى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەننەن بەرى ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان ازاماتتىق ۇستەمدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن جانە اتقارۋشى بيلىكتى ەداۋىر كەڭەيتەتىن زاڭ جوبالارىن قابىلداتتى. پولشانىڭ ليبەرالدى ەمەس «زاڭ جانە ادىلەتتىلىك» (PiS) باسقارۋشى پارتياسى 2015 جىلى بيلىككە كەلگەننەن كەيىن سوت جۇيەسىنە نۇقسان كەلتىردى.
ارينە, ەۋروپالىق وداق مۇنىڭ بارىنەن حاباردار. 2017 جىلعى جەلتوقساندا ەۋروپالىق كوميسسيا شارتتىڭ 7-بابىنا جۇگىندى. وندا ارەكەتتەرى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە, ادام قۇقىقتارىنا نەمەسە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە قاۋىپ توندىرەتىن مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مەحانيزمى قاراستىرىلعان. وسىلايشا, بۇل باپ الدىمەن پولشاعا قارسى قولدانىلدى. 2018 جىلعى قىركۇيەكتە ەۋروپالىق پارلامەنت ماجارستانعا قارسى ءدال وسىنداي قادامعا باردى. بىراق ەۋروپالىق وداق كەڭەسى «بۇل ماسەلەگە قايتا ورالاتىنىن» العا تارتىپ, ولاردىڭ ەشقايسىسى تۋرالى شەشىم قابىلداعان جوق.
وسى ورايدا زاڭ بۇزۋشىلىق جالعاسىپ جاتىر. 2019 جىلعى ماۋسىمدا ەۋروپالىق سوت پولشا ۇكىمەتىنىڭ ەلدەگى جوعارعى سوتتى رەفورمالاۋ جونىندەگى قۇجاتى ەۋروپالىق وداقتىڭ زاڭناماسىن بۇزدى دەگەن شەشىم قابىلدادى. سەبەبى ول سۋديالاردىڭ «وزگەرمەيتىنى» تۋرالى قاعيداعا نۇقسان كەلتىردى. كوميسسيا پولشاعا بۇل شەشىمدى ورىنداۋعا 16 تامىزعا دەيىن ۋاقىت بەردى. بۇعان كونبەگەندە قارجىلىق سانكتسيالارعا ۇشىراۋى مۇمكىن ەدى.
بىراق كوميسسيانىڭ مۇنداي قاتەرلەردى قاداعالاۋ تاجىريبەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. اقىرىندا, بۇل زاڭدىلىققا قاتىستى الاڭداۋشىلىق ەكى ەلدىڭ Next Generation EU قورىنان ءوز ۇلەسىن الۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. بىراق ەۋروپالىق كوميسسيا ماجارستان تۋرالى شەشىمىن كەيىنگە قالدىردى. پولشا بويىنشا دا وسىنداي قادامعا بارماق. الايدا ەكى ەلدىڭ بيلىگى كوروناۆيرۋس داعدارىسىن سىلتاۋ رەتىندە پايدالانىپ, ءوز دەگەنىن ودان ءارى كۇشەيتىپ الدى.
گەرمانيا كانتسلەرى سايلاۋىنا دەيىن شەشىم قابىلداۋدىڭ ورنىنا, ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر لەيەن ورباننىڭ فيدەس پارتياسى جانە PiS پارتياسى كەلەسى سايلاۋ كەزىندە ساياسي باسەكەدەن ءتۇسىپ قالاتىنىنان ۇمىتتەنەتىن سەكىلدى. بىراق قاتەلەسپەڭىز. ەگەر گەرمانيا 2-باپتى ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى شارا قولدانعىسى كەلسە, وندا ونى ورىندايتىن ەدى. شىنىندا دا, گەرمانيا ەۋروپانىڭ ليبەرالدى ەمەس مۇشەلەرىن باستاۋ ستراتەگياسىن ءتيىمدى باسقارىپ كەلدى.
ەۋروپانىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كورسەتكىشتەرى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. مۇنداي ناقتى باعىتتىڭ جوقتىعىنا گەرمانيا دا كىنالى. ەۋروپالىق وداقتىڭ تۇركيامەن قارىم-قاتىناسىنان باستاپ, گەرمانيانىڭ ەۋروپالىق كەڭەس توراعالىعىنىڭ سوڭعى كۇنىندە قول قويىلعان قىتايمەن ارادا جاسالعان ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەشەندى كەلىسىمگە دەيىن وداق بىرقاتار كۇماندى شەشىمدەر قابىلدادى.
سونىمەن قاتار گەرمانيا ەندى بۇرىنعىداي ىقپال ەتپەيتىن ءبىر ايماق بار, ول – رەسەي. اتالعان ەلگە قاتىستى گەرمانيانىڭ ناقتى ۇستانىمى بار, قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋگە تىرىسادى. مەركەلدىڭ رەسەيلىك گازدى تىكەلەي گەرمانياعا اكەلەتىن «سولتۇستىك اعىن – 2» قۇبىرىن سالۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اكىمشىلىگىمەن جاقىندا جاساعان كەلىسىمى وسىنىڭ سيمۆولى.
فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكروننىڭ قولداۋىمەن مەركەل ەۋروپالىق وداقتى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيندى سامميتكە شاقىرۋعا ۇندەپ وتىر. كەرىسىنشە, تاياۋدا ەۋروپالىق وداق كەڭەسى رەسەيگە قاتىستى قاتاڭ ۇستانىم ورناتاتىن مالىمدەمەنى ماقۇلدادى. قۇجاتتى تالقىلاۋ كەزىندەگى قىزۋ پىكىرتالاس ەۋروپاعا تۇسكەن سىزاتتىڭ تەرەڭدەگەنىن كورسەتتى. وسىلايشا, مۇشە مەملەكەتتەر «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندەگىدەي ەكى بلوكقا ءبولىندى.
گەرمانيانى مۇنشالىقتى ايىپتاۋ قالىپتى جاعداي ەمەس. كەرىسىنشە, ادەتتە گەرمانيا جول ۇسىناتىن, ال ەۋروپالىق سەرىكتەستەرى ونىڭ ارتىنان ەرەتىن. مەركەل سەرىكتەستەرى مەن قارسىلاستارىن دايىنداۋعا, باپتاۋعا جانە جۇمىلدىرۋعا قابىلەتى ارقىلى ەۋروپالىق وداقتى بىرنەشە رەت قايتا قالپىنا كەلتىردى. بالكىم, ول اراعا تۇسكەن سىزاتتى تولىققاندى جويماعان شىعار, بىراق ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلەدى.
بىراق رەسەي داۋى كورسەتكەندەي, بۇل تۇراقتى مودەل ەمەس. ەندى مەركەل وتستاۆكاعا كەتىپ بارا جاتقاندا ەۋروپالىق وداق ماڭىزدى كەزەڭگە, تاعدىرى تەك نەمىس سايلاۋشىلارىنا بايلانىستى كەزەڭگە تاپ كەلدى. ەو باستى جول كورسەتۋشىسىن جوعالتپاق. ەندى, كەلەسى نەمىس كانتسلەرى بۇل ءرولدى قابىلداۋعا دايىن با, جوق پا؟ ول جاعى بەلگىسىز.
نەمىس باستاعان شاراسىز كەزەڭگە دەيىن كۇتۋ ستراتەگياسى وداقتى ساقتاپ قالدى. بىراق بۇل سونىمەن قاتار ەو-عا ماڭىزدى ماسەلەلەردە ناقتى ۇستانىمنان اۋلاق بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇنىڭ ءوزى ەرەجە بۇزۋشىلار مەن اۆتوكرات ءۇشىن ءتيىمدى ەدى. مەركەلدىڭ ورنىنا كىم كەلگەنىنە قاراماستان, ەو باسشىلارى ۇيىم اۋماعىندا دا, ودان تىس جەرلەردە دە اتقاراتىن جۇمىستارى تۋرالى قاتاڭ شەشىمدەر قابىلداۋعا كىرىسۋى كەرەك.
انا پالاسيو,
يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ ەكس-باس كەڭەسشىسى, بۇرىنعى اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدارىس وقۋشىسى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
