تۇتقىن با, ساتقىن با؟
وسى كۇنى كوميسسيا مەن ونىڭ جۇمىسشى توپتارى ءار اپتانىڭ سارسەنبى جانە بەيسەنبى كۇندەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى جانە بايقوڭىر قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا باسقارماسىنىڭ جانە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ تۇرعان قۇپيا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدە.
مىسالى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنان جاساقتالعان وبلىستىق جۇمىسشى توپ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندەگى «اقتالۋعا جاتپايدى» دەگەن 12 قوردى زەرتتەپ, 1940-1950 جىلدار ارالىعىندا سوتتالعان ازاماتتاردىڭ ۇستىنەن قوزعالعان 70 ءىستى قاراعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 141 ادام اقتاۋعا ۇسىنىلدى.
– بۇلاردىڭ دەنىن «تۇركىستان لەگيونى» قۇرامىندا بولعانداردىڭ, «جاپون شپيونى» دەگەن جالامەن اتىلعاندار مەن سىر وڭىرىنە جەر اۋدارىلعان كورەي, نەمىستەردىڭ ۇستەرىنەن قوزعالعان ىستەر قۇراپ وتىر, – دەيدى وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءۋاليحان يبراەۆ. – قازىر «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» قۇرامىنا كىرگەندەردى زەرتتەۋدىڭ ارنايى ءادىسناماسى جوق. ءتىپتى اراكىدىك بولسا دا «ولار تۇتقىن با, ساتقىن با؟» دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ قالادى. نەمىس اسكەرىندە تۇتقىندا بولعان ولاردىڭ كەڭەس اسكەرىنە قارسى سوعىسقا قاتىسقان, قاتىسپاعانىن دا انىقتاۋ قيىن. زەرتتەۋ كەزىندە ولاردىڭ العاشقى تەرگەۋدە ەشتەڭە مويىنداماعانىن, كەيىننەن ءبارىن قولمەن قويعانداي قىلىپ ايتىپ بەرگەنىن بايقادىق. ءتىپتى كوپشىلىگىنىڭ جاۋاپ الۋ كەزىندە ورىس تىلىندەگى ساۋالدارعا ورىسشا جاۋاپ بەرىپ, سوتتا اۋدارماشى سۇراعانى تەرگەۋدىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي وتكەنىنە كۇمان تۋدىرىپ وتىر. جاس جىگىتتەردى الداپ-ارباپ, ءتىپتى جاپقان جالاسىن ۇرىپ-سوعىپ مويىنداتۋى دا مۇمكىن. لەگيون قۇرامىندا بولعانداردىڭ كەيىننەن پارتيزان قوزعالىسىنا قوسىلىپ, جاۋعا قارسى سوعىسقانى دا ەسەپكە الىنباعان.
ارحيۆ قۇجاتتارى اراسىندا تۇتقىندار اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءدىن وكىلدەرى تۋرالى دا دەرەكتەر كەزدەسىپ قالادى. كوميسسيا مۇشەلەرى كوڭىلدە ەش ءدۇدامال قالماس ءۇشىن ارحيۆ قورلارىنداعى قۇجاتتاردى سارالاي وتىرىپ, ۆلاسوۆشىلار مەن كانىگى باسكەسەرلەردىڭ قىلمىستىق ىستەرىنەن باسقا قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرعان ءجون دەگەن پىكىردە.
كوتەرىلىستەر تۋرالى كوپ دەرەك بار
كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستەر تۋرالى ەستەلىكتەر جيناقتالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ءالى اقتالماعان ازاماتتاردىڭ جاقىن تۋىستارىنان ماڭىزدى مالىمەتتەر الىنعان.
وڭىرلىك كوميسسيا وبلىس اۋماعىندا كەڭەس بيلىگىنە قارسى حالىق نارازىلىقتارىنىڭ دا سانىن انىقتاۋ باعىتىندا دا ءبىراز ءىس ءبىتىردى. ونىڭ ىشىندە امىرشىلدىك جۇيەگە قارسى باعىتتالىپ, قازالى, قارماقشى, تەرەڭوزەك اۋماعىن قامتىعان قاراقۇم كوتەرىلىسىنىڭ ورنى بولەك. شارۋا جايىمەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن شارۋالاردىڭ باس كوتەرۋىنە كەيىنىرەك كورشىلەس ىرعىز, ارال مەن قارساقپاي تۇرعىندارى دا قوسىلعان.
كوميسسيا مۇشەلەرى قازالىداعى ءدال وسىنداي كوتەرىلىسكە باسشىلىق جاساعان اقمىرزا يشان ساربازدارىنا, الاش قايراتكەرلەرىنە تاعىلعان ايىپتاردى دا زەرتتەۋ ۇستىندە. جۇمىسشى توپ ارحيۆتەگى 1996 جىلعى وبلىس اۋماعىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن ورىنداردا بولدى.
كوپ جىلدار بويى وبلىس ورتالىعىنداعى اراي ساياجايى اۋماعىنا, ياعني رەپرەسسياعا ىلىنگەندەر وققا بايلانعان جەرگە ەسكەرتكىش قويىپ, ەسكە الۋ شارالارىن وتكىزىپ كەلدىك. قۇجاتتاردى زەرتتەۋ كەزىندە بىرقازان, قاراۋىلتوبە ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان, قىزىلوردا قالاسىنداعى ورال كازاكتارى قورىمى جانىنان تاعى وسىنداي ورىندار تابىلىپ وتىر. قورىم جانىندا الاساپىران زاماندا وققا بايلانعان قىرىق مولدانىڭ دەنەسى جاتىر دەگەن دەرەك انىقتالىپ, قازىر ول زەرتتەلۋ ۇستىندە.
– جۇمىس توبى قوجبان حان باستاعان ساربازدار تۇگەل جان قيعان قاراقۇم كوتەرىلىسىنىڭ سوڭعى ۇرىسى وتكەن كوجەباي سايىنا, قاراۋىلتوبەدەگى ۇشاعاشقا, بىرقازانداعى قوڭىرتوبەگە ەسكەرتكىش ورناتۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارى جەرلەنگەن جەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ۇقك قىزىلوردا وبلىسى جانە بايقوڭىر قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتى ارحيۆىندە 1991, 1996 جىلدارى جۇمىس ىستەگەن كوميسسيانىڭ ءىس-قۇجاتتارى نەگىزىندە ارنايى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا شىعارۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. بىلىكتى زاڭگەرلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت, – دەيدى ءۋاليحان يبراەۆ.
جاقىن ارادا وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرى اۋداندارعا ساپارلاپ, ساياسي تەررور قۇرباندارى اتىلعان اۋماقتاردى ارالاپ, سول كەزەڭنىڭ ءبىر دەرەگىن بىلەتىن كونەكوزدەرمەن تىلدەسىپ قايتپاق. مۇنىڭ ءبارى جالالى بولىپ, جان قيعان ەرلەر ەسىمىن ورتامىزعا ورالتۋ ءۇشىن, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن كەرەك.
قىزىلوردا
