قوعام • 16 تامىز، 2021

«جان شوشىتقان جارىلىستىڭ جانىندا بولدىق...»

467 رەت كورسەتىلدى

«مەن 1951 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىق دەگەن اۋىلىندا تۋدىم. 1970 جىلى وزىممەن قاتارلاس جىگىتتەرمەن بىرگە اسكەرگە الىندىم. الدىمەن پەتروپاۆل قالاسىنا جينالدىق. قازاق جىگىتتەرى وتە كوپ ەدى. كورشى اۋىلداردان نياز جولامانوۆ، نۇرلان اسايىنوۆ جانە باسقالار بولدى.  

ءبىزدى سەمەيگە اپارادى دەگەنگە ءوزى­مىزدىڭ جەردە بولادى ەكەنبىز دەپ قۋان­دىق. الايدا يادرولىق پولي­گونعا باراتىنىمىزدى بىلگەن جوقپىز. ءبىزدىڭ اسكەري مەكەنجايىمىز «سەميپالاتينسك-21» دەپ اتالدى. نۇرلان اسايىنوۆ «بالاپان» الاڭىندا بولدى. مەن ونى كورىپ ءجۇردىم، ال ءوزىم «گ» الاڭىندا بولدىم. بۇل – دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگى. وسى الاڭدا 1961 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن جەر استىندا 209 جارىلىس جاسالىپتى. ول ورىن – بىزدەن 10-12 شاقىرىمدىق جەر. ءبىز اسكەردە بولعان ۋاقىتتا ايىنا 2-3 رەتتەن جارىلىس بولاتىن. تاۋدى بۇرعىلاپ تەسىپ، بىرنەشە مەترلىك ۇڭعىما ورناتىلادى. بومبا سونىڭ ىشىنە قويىلىپ، جان-جاعىن، ءۇستىن قيىرشىق تاسپەن كومىپ، بە­تونداپ بەكىتىپ تاستايدى. شاقپاق سىرت­تان جۋان، قالىڭ كابەلدەر ارقىلى بەرىلەدى. كابەلدىڭ ءوزى بىرنەشەۋ بولادى، ويتكەنى بىرەۋ بولسا جارامسىزدىق شى­عىپ، ىسكە اسپاي قالۋى مۇمكىن. سون­دىق­تان بىرنەشە كابەل شىعىپ تۇرادى. بار­لىق قازۋ، كومۋ جۇمىستارىن ءبىز – قۇ­رىلىس باتالونىنىڭ سولداتتارى اتقا­را­مىز، ارامىزدا ازاماتتىق كيىمدەگى مامان­دار دا جۇرەدى. ولار بىزگە كوماندا بەرىپ، قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تۇرادى.

 

جارىلىس بولاتىن كۇنى ءبىزدى ساق­تان­­دىرىپ، بۇكىل گارنيزوندى ساپقا تۇر­عىزىپ قويادى. سولداتتار تاسىمالدايتىن جۇك ماشينالارىنىڭ بورتى اشىلىپ، ءبىزدى تيەپ اكەتۋگە دايىن تۇرادى. ويتكەنى جەلدىڭ باعىتى وزگەرىپ، بىزگە قاراي سوعاتىن بولسا، بارلىق يوندىق ساۋلە بىزگە قۇيىلادى عوي. جەراستى جا­رى­لىسى بولسا دا «ساڭىراۋقۇلاق» اس­پان­عا كوتەرىلىپ، جان-جاققا تارايدى.

پوليگون

جارىلىس بولعان كەزدە جەر وراسان كۇشپەن سولق ەتە قالىپ، تاۋ جىلقى سىل­­­كىن­گەندەي دۇرىلدەپ، سەلكىلدەپ كەتە­دى. ءبىز تۇرعان جەر تولقىن-تول­قىن بو­لىپ دۇرىلدەگەن داۋىسپەن، شاي­قا­لىپ كەتەدى. شىڭعىرعان وراسان قاتتى دى­بىس شىعادى. ساپتا تۇرعان سول­دات­تار­­دىڭ كەيبىرى وتىرا قالادى، قورىق­قا­­نى­­نان جىلاپ جىبەرەتىندەر دە بولا­دى. اۋىز­دارىنان، مۇرىندارىنان، قۇلاق­تارىنان قان اعاتىندار دا كوپ بولدى. وسىنداي جاعداي بىرەر مينۋتقا دەيىن سوزىلادى. ءبارىمىز ەسەڭگىرەپ، دەنەمىز دەل-سال بولىپ، العاشقى ساتتەردە اۋزىمىز قۇرعاپ، ءتىلىمىز سوزگە يلىكپەي قالادى. وفيتسەرلەر زيانسىز دەپ ايتقانىمەن، ءوز باسىمىز ونىڭ قاتەرى بىزگە قاتتى تيگەنىن سەزىنەتىنبىز.

بىزگە ەشقانداي ارنايى تاماق تا بەرگەن ەمەس. كوفە مەن شوكولاد بولىنەدى دەيدى، ونى وفيتسەرلەر وزدەرى ءبولىپ الاتىن بولسا كەرەك، ءبىزدىڭ كوزىمىز دە كورمەدى. كەيبىرەۋلەر: «سەندەرگە رادياتسيادان قورعانۋ ءۇشىن اراق، سپيرت قۇياتىن شىعار»، دەپ سۇرايدى. بىراق ونداي بولعان ەمەس. ەگەر اراق بەرسە، سولداتتار سول جەردە «قىزىپ» الىپ، قىزىل قىرعىن جاساۋى مۇمكىن ەدى. ويتكەنى ءبىز ءوزىمىزدى «تاجىريبەلىك قويان» سياقتى پايدالانعاندارىن بىلەتىنبىز. «امەريكا داۋىسى»، «ازاتتىق راديوسى» دەگەندەردەن سولداتتاردىڭ ەشقانداي قورعالماي، تۇرعىزىلىپ قوياتىنى ايتىلاتىنىن ەستىپ، اشۋلانىپ جۇردىك. تاجىريبەلىك يتتەر دە كوپ بولدى. ولاردى سىناقتان كەيىن سوندا اپارىپ جاتادى.

تاۋدىڭ تاستارى جارىلىستان كەيىن قىپ-قىزىل بولىپ كەتەدى. دەگەلەڭ كەزىندە اجەپتاۋىر بيىك تاۋ بولعان ەكەن، ارتىنان جەرمەن-جەكسەن بولىپ كەتتى دەپ ەستىدىم. ءبىز بولعان كەزدىڭ وزىندە ول ساپ-سارى بولىپ تۇرعان بيىكتەۋ توبە سياقتى ەدى. تاۋدىڭ كۇيىپ كەتكەنىن سودان ءبىلىڭىز.

پوليگوننىڭ اۋماعىندا ەلدى مەكەندەر بولماعانىمەن، مال جايىلىپ جۇرەدى. بىزدەن 35 شاقىرىمداي جەردە قاراعاندى وبلىسىنا قارايتىن سارىجاز دەگەن اۋىل بار. سول اۋىلدا قوي فەرماسى بولدى.

پوليگوننىڭ سىرتى قورشالماعان، ءبارى اشىق، تەك پاترۋل سىرتتاي قاراپ جۇرەدى».

بۇل اڭگىمەنى بىزگە سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا زارداپ شەككەندەر بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اسحات تولەپبەرگەنوۆ اعامىز ايتىپ بەردى. قازىر اتالعان ۇيىم قۇرا­مىندا 168 ادام بار. ولاردىڭ ءبارى بىر­دەي جەڭىلدىك الا الماي ءجۇر ەكەن. سەبەبى №14387 نەمەسە №65538 اسكەري بو­لىمدەردە بولماعاندارعا سەمەي يادرو­لىق پوليگونىندا زارداپ شەككەن دەگەن مارتەبە بەرىلمەيدى. ول ءۇشىن رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنە سۇراۋ سالۋ كەرەك. ال ونداعىلار وڭايلىقپەن جاۋاپ بەرە قويمايدى. قىسقاسى، قازىر قىزىلجار وڭىرىندە نەبارى 26 ادام عانا جەڭىلدىك الادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە 4-ءۋى – ەكىنشى، 13-ءى – ءۇشىنشى توپتاعى مۇگە­دەكتەر. اسحاتتىڭ ءوزى دە ءۇشىنشى توپتاعى مۇگەدەك.

«قاتارىمىز جىلدان-جىلعا سيرەپ بارادى. كوبى ومىردەن ءتىپتى جاس كەتتى. 2016 جىلى اسكەري كوميسسارياتتان العان ەسەپ بويىنشا 850 ادام ەدىك. بىلتىر 430 ادام عانا قالدىق. سونىڭ 168-ءى – بىرلەستىككە مۇشە. مەنىمەن ءبىر روتادا پەتروپاۆلدان 8 جىگىت بولىپ ەدى، قازىر جالعىز قالدىم»، دەيدى ول.

زارداپ شەككەندەردىڭ مۇقتاجدىقتارى از ەمەس. ولارعا ارناۋلى مارتەبە بەرىل­مە­گەن. چەرنوبىل يادرولىق پوليگونىن­دا زارداپ شەككەندەرمەن بىرگە اتالادى. ارنايى مارتەبەسى بولماعان سوڭ ەسكەرت­كىش ورناتۋعا دا رۇقسات بەرىلمەپتى. كوپ­تەگەن ازاماتتار ءتيىستى جەڭىلدىكتەرگە دە قول جەتكىزە الماي ءجۇر ەكەن. ءوز پروب­لەما­لارىن ايتىپ دەپۋتاتتارعا دا، ۇكى­­مەت­كە دە جازعان، بىراق سودان ناتيجە بول­ماي وتىرعان كورىنەدى.

دەگەنمەن بىرلەستىك ءوز مۇشەلەرىنە بيلىك پەن قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ جولىندا بەلسەندى قىزمەت اتقارۋدا. بيىل سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ كومەگىنىڭ ار­قاسىن­دا مەرەكەلىك مەدال جاساتىپتى. بىرلەستىك بەلسەندىلەرى قازىر قالا مەن اۋدان­دارعا شىعىپ، از دا بولسا كوڭىلگە جۇبانىش بولسىن دەگەن نيەتپەن سونى زارداپ شەگۋشىلەردىڭ توسىنە قاداپ ءجۇر.

بەيبىت زاماندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىرلىعىن كورىپ، ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋعا ۇشىراپ، ومىرمەن ەرتە قوشتاسىپ جاتقان سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زارداپ شەك­كەن­دەرگە قامقورلىق اياسىن كەڭەي­تەتىن كەز جەتكەن سياقتى. يادرولىق قارۋ­دان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ، ونى تاراتپاۋ جونىندە الەمدىك دەڭگەيدە بەلسەندىلىك كورسەتىپ جۇرگەن ەگەمەن ەلىمىز بۇل ماسەلەدە دە وزگەلەرگە ونەگە بولسا، قۇبا-قۇپ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار