كورپوراتسيا جۇمىسشىلارىنىڭ وندىرىستىك قىزمەتىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى ونىڭ ايماقتاردا ورنالاسقان بولىمشەلەرى وندىرەتىن ءونىم كولەمىنە قاراي باعالاناتىنى ءمالىم. كورپوراتسيا ۇجىمى جىل سايىن قۇنى 1,5 ملرد دوللار تۇراتىن 30 ملن توننا كەن وندىرەدى.
الايدا ءارتۇرلى تابيعي, ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى جالپى كەن ءوندىرۋ جىل سايىن قيىنداپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوندىرىس ونىمىنە اسەرىن شەكتەۋ كۇنى بۇرىن ناقتى ءىس-شارالار دايىنداۋدى تالاپ ەتەدى. سوعان بايلانىستى جشس «قازاقمىس كورپوراتسياسىنىڭ» باس ماماندارى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرگە تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى تەحنولوگيالىق پروتسەستەرىنە ىرگەلى تۇردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. تاۋ-كەن ىسىندە العاش رەت تاۋ جىنىستارىنىڭ ماسسيۆىندە تسيليندرلىك زاريادتاردىڭ جارىلۋ كەزىندە جارىلىس قۋىسىنىڭ كەڭەيۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى انىقتالدى. وعان تاۋ جىنىستارى بەرىكتىگىنىڭ سەرپىندى قاسيەتتەرىنىڭ, قولدانىلاتىن جارىلعىش زاتتاردىڭ فيزيكا-حيميالىق سيپاتتامالارىنىڭ اسەرى انىقتالدى. مايدا ۇساقتاۋ ايماعى مەن راديالدى جارىقتار دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, تاۋ جىنىستارىنىڭ فيزيكالىق-مەحانيكالىق قاسيەتتەرىنىڭ, قولدانىلاتىن جارىلعىش زاتتاردىڭ فيزيكا-حيميالىق سيپاتتامالارىنا جانە جارىلۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى مولشەرىن انىقتاۋ تەڭدەۋلەرى الىندى. ماسسيۆتەن ءبولىپ الاتىن قاباتىندا جارىلعىش زاتتار زاريادتارىنىڭ ورنالاسۋىنىڭ ۇتىمدى پارامەترلەرى ناقتىلانعان. ءارتۇرلى باستاپقى مالىمەتتەرگە بايلانىستى جارىلعان تاۋ جىنىستارىنىڭ گرانۋلومەتريالىق قۇرامىن قالىپتاستىرۋ زاڭدىلىقتارى انىقتالدى.
وسى تەوريالىق ازىرلەمەلەر نەگىزىندە «تاۋ جىنىستارى ماسسيۆىندەگى جارىلىس قۋىسىنىڭ پارامەترلەرى», «جىنىستاردىڭ قارقىندى ۇساقتاۋ ايماعىنىڭ ولشەمدەرى», ء«ماسسيۆتىڭ ءبولىپ الاتىن قاباتىنداعى زاريادتاردىڭ ورنالاسۋىنىڭ ۇتىمدى پارامەترلەرى», «جارىلعان تاۋ جىنىستارىنىڭ گرانۋلومەتريالىق قۇرامى» باعدارلامالىق مودۋلدەرى جاسالدى.
ازىرلەنگەن باعدارلامالىق مودۋلدەردىڭ جيىنتىعى تاۋ-كەن كاسىپورىندارىندا بۇرعىلاۋ-جارىلىس جۇمىستارىن (بجج) اۆتوماتتاندىرىلعان جوبالاۋ جۇيەسى (اجج) بولىپ تابىلادى. اجج بجج – جاڭا بجج تەحنولوگيالارىن قۇرۋداعى ءتيىمدى قۇرال, ءارتۇرلى ءوندىرىس جاعدايلارىندا تاۋ جىنىستارىن جارىپ ۇساتۋ پروتسەسىن جوبالاۋ, مودەلدەۋ جانە باسقارۋ ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى.
جۇيەلى ءتاسىل نەگىزىندە پايدالى قازبالاردى يگەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بايىرعى ۇعىمدار قايتا قاراستىرىلدى. ءوزارا تاۋەلدى جانە ءوزارا بايلانىستى دايىندىق جانە تازارتۋ قازبالارىنىڭ جيىنتىعىن پايدالى قازبالاردى يگەرۋ جۇيەسى, ال كەندى قازىپ الۋ پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى ەكەنى دالەلدەنگەن. بۇنىڭ كەندى قازىپ الۋ, تيەۋ جانە تاسىمالداۋدا ماڭىزى زور. تەحنولوگيالىق سيپاتتامالارى: سەنىمدىلىگى, ونىمدىلىگى جانە شىعىنداردى كوپ ەمەس ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەتىن بۇرعىلاۋ, تيەۋ-جەتكىزۋ جانە كولىك جابدىقتارى كەشەندەرىن جيناقتاۋ الگوريتمى جاسالدى.
تسيكلدىك-اعىندىق تەحنولوگيانى ۇيىمداستىرۋدىڭ جالپى تاسىلدەرى تۇجىرىمدالعان. سوعان بايلانىستى كورپوراتسيا كەنىشتەرىندە دايىندىق جانە تازالاۋ قازبالارىندا كەندى قازىپ الۋ جانە تيەۋ تسيكلدىق تەحنيكامەن (تيەگىشتەرمەن, تيەۋ-جەتكىزۋ ماشينالارىمەن) جۇزەگە اسىرىلادى, كەندى كونتسەنتراتسيالىق جيەكتەرگە, كەن تۇسۋلەرگە دەيىن تاسىمالداۋ تسيكلدىق ارەكەتتەگى كولىك قۇرالدارىمەن ورىندالادى. كەندى جيناۋ پۋنكتىنەن جەر بەتىنە جەتكىزۋ ۇزىندىقتاعى جانە كوتەرۋ بيىكتىگىندەگى ءارتۇرلى ماگيسترالدىق جانە ۋچاسكەلىك جەلىلەردەن تۇراتىن كونۆەيەرلىك كولىكپەن جۇزەگە اسىرىلادى. كەندى كونۆەيەرلىك جەلىلەرگە تيەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى كونسترۋكتسيالى جىلجىمالى ۇساقتاۋ-قايتا تيەۋ قوندىرعىلارى كوزدەلگەن.
وسىلايشا, بۇرعىلاۋ-جارىلىس جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جانە جەراستى كەنىشتەرىندەگى تسيكلدىق-اعىندىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ باعىتىندا كورپوراتسيا الەمدىك تاۋ-كەن كومپانيالارى اراسىندا جەتەكشى ورىن الدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى بۇل تابىسقا جەتۋدە بۇرعىلاۋ-جارىلىس, قازىپ الۋ, تيەۋ جانە تاسىمالداۋ جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەپ جانە ەنگىزگەن وتاندىق عالىمداردىڭ, جوبالاۋشىلاردىڭ جانە ءوندىرىستىڭ باس ماماندارىنىڭ جەمىستى ەڭبەكتەرى مول.
اتالعان ازىرلەمەلەر اۆتورلاردىڭ «قازاقمىس كورپوراتسياسى» كەنىشتەرىندەگى بۇرعىلاۋ-جارىلىس جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى», «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جەراستى كەنىشتەرىندەگى تسيكلدىق-اعىندىق تەحنولوگيا» اتتى مونوگرافيالارىندا باياندالعان. ولار 2011-2020 جىلدارى ورىندالعان «قازاقمىس كورپوراتسياسىنىڭ» جەراستى كەنىشتەرىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋى» اتتى جۇمىستىڭ سىرىن اشادى.
بۇل ناتيجەلەر ساتىپ الىناتىن بۇرعىلاۋ ستانوكتارى مەن كارەتكالار سانىن 25%-عا, جەراستى اۆتوساموسۆالدارىنىڭ سانىن 33%-عا, رەلستى ەلەكتروۆوزبەن سالىستىرعاندا كونۆەيەرلىك كولىككە اۋىسۋ كەزىندەگى كۇردەلى شىعىنداردى 33,2%-عا تومەندەتتى. جەراستى كەنىشتەرىندە تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جيىنتىق ەكونوميكالىق قۇنى 2014-2018 جىلداردا شامامەن 12 ملد تەڭگەنى قۇردى.
تەوريالىق نەگىزدەمەسى مەن جاڭالىعى بويىنشا ورىندالعان زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دەڭگەيى الەمدىك تاۋ-كەن عىلىمىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىنەن كەم تۇسپەيدى. «قازاقمىس كورپوراتسياسىنىڭ» جەراستى كەنىشتەرىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» جۇمىسى (جەتەكشىسى قر ۇعا اكادەميگى ب.راقىشەۆ) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى 2021 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋگە لايىق.
سەرعازى بايمۋحامەتوۆ,
كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قارتۋ پروفەسسورى
