شەگىنگەن تەڭىزبەن بىرگە عايىپ بولعان 70-كە جۋىق كولدىڭ جارتىسى قايتا تولىپ, بايىرعى قونىستا تىرشىلىك تۇلەپ سالا بەردى. الىپ ايدىن جاعالاۋىنان بالىق وڭدەيتىن زاۋىتتار سالىنىپ, كەيىنگى 15-20 جىلدىڭ كولەمىندە بالىق اۋلاۋ كولەمى 20 ەسەگە ارتقانىن دا بىلەمىز. ءدال قازىر تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 21,2 شارشى شاقىرىم بولىپ وتىر. وسىدان 11 جىل بۇرىن داريادا سۋ مول بولعاندىقتان ايدىن دا كەمەرىنە كەلىپ, 27 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن كەزى بولعان. سودان بەرى تەڭىزگە تۇسكەن جانە ۇلكەن ارالعا كەتكەن سۋ شىعىندارىنىڭ بالانسىن جاساۋدا شالقاردىڭ جىل سايىن ازايۋ ديناميكاسى بايقالادى.
ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى مالىمەتى بويىنشا اۋقىمى ۇلعايعان تۇستاعى ايدىن دەڭگەيى 42,15 مەترلىك مەجەدە تۇرعان. قازىرگى كورسەتكىش – 41,64. بىراق سۋ كولەمى 5 ملرد تەكشە مەترگە كەم.
«ارينە, سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا داريادا سۋ تاپشى بولىپ تۇر. سوندا دا تەڭىزگە مەجەلى كولەمدى قۇيىپ الۋعا تىرىسامىز. كولەمىندە ايىرماشىلىق از بولعانىمەن, سۋ ايدىنىنىڭ ايتارلىقتاي ازايۋى كەزىندە جاسالعان تەڭىز كوورديناتتارىن قايتا ناقتىلاۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر», دەيدى ارال-سىرداريا ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى سەيىلبەك نۇرىمبەتوۆ.
دەگەنمەن دە بيىل كىشى تەڭىزگە قۇياتىن سۋ مولشەرى قاتتى تۇسكەنى بايقالادى. بىلتىرعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە تەڭىزگە سەكۋندىنا 5-6 تەكشە مەتر سۋ جەتىپ تۇرسا, بيىلعى كولەم – 0,5 تەكشە مەتر. مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ جىل باسىنداعى بولجامى بويىنشا ءساۋىر-قىركۇيەك ايلارىندا ەلىمىزگە 4 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلۋ كاجەت بولسا, بۇگىنگە دەيىن كەلىپ تۇسكەنى – 1,8 ملرد قانا.
تەڭىزدى اۋدانداعى اقشاتاۋ-قامىستىباس كولدەر جۇيەسى سۋ تاپشىلىعىنان قاتارىنان ەكىنشى جىل قاڭسىپ تۇر. وسى اۋدانداعى قامباش, لايكول, ساركولدىڭ جاعالاۋىنان جۇزدەگەن مەترگە جىراقتاعانى مال مەن جانعا قيىن ءتيىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بيىل اۋدانداعىلار كانالداردى تازالاۋ, سۋ ۇڭعىمالارىن قازۋمەن قاتار امانوتكەل اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى «بۇرماقۇلاق» سۋ ارناسىن بوگەپ, اسپاي سۋ تاراتقىشى ارقىلى سول ماڭايداعى كولدەردى تولتىرىپ الۋدىڭ قارەكەتىنە كىرىستى. بىراق داريا ارناسىنىڭ تومەنگى ساعاسىنداعى جاڭاقۇرىلىس, قاراشالاڭ, قاراتەرەڭ, اقەسپە, قۇلاندى اۋىلدارىنداعى مىڭداعان تۇرعىن بۇل ونسىز دا جىل سايىن اۋماعى تارىلىپ كەلە جاتقان كىشى ارالدىڭ كەلەشەگىنە كەدەرگى بولادى دەگەن ويدا.
«بۇل – جازدا اقشاتاۋ-قامىستىباس كولدەر جۇيەسىندەگى سۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس. بۇدان كىشى تەڭىزگە كەلەر زالال جوق», دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى قايرات جانسۇلتان ۇلى.
قازىر وبلىستا سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن ەگىستىك القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ دا قولعا الىنعان. بىراق كۇرىشتى قىسقارتۋ تىعىرىقتان شىعاتىن جول ەمەس. ءوڭىر ەكولوگياسى مەن جەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇراتىن ءونىمدى از ەگۋدىڭ قاتەرىن ماماندار دا جاقسى تۇسىنەدى. بۇل جەردە كۇرىشتى جوسپاردان ارتىق ەگەتىندەردىڭ جولىن كەسكەن ءجون. ۇزاق جىلدان بەرى ەكولوگيا تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن جۋرناليست, قوعام بەلسەندىسى ايتكۇل شالعىنباەۆا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعانىمىز ءجون دەگەن پىكىردە.
«قايبىر جىلدارى اۋەدەن مونيتورينگ جاساۋ ارقىلى ونداعان مىڭ گەكتار جوسپارسىز ەگىلگەن كۇرىش انىقتالىپ ەدى. اۋىلشارۋاشىلىعى, سۋ سالاسى ماماندارى, جۋرناليستەر مەن قوعام بەلسەندىلەرىنەن كوميسسيا جاساقتاپ, وسى تاجىريبەنى قايتالاعان ءجون. ونىڭ قورىتىندىسى ەشقانداي جاسىرىپ-جابۋسىز جاريا ەتىلۋى ءتيىس», دەيدى ارىپتەسىمىز.
داريا ەتەگىندەگى ەلدىمەكەن تۇرعىندارىمەن دە حابارلاستىق, وزەننىڭ تەڭىزگە قۇيارلىعىنداعى قاراتەرەڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءمىناجات بيمانوۆ كوكتەمنەن بەرى ارنا قاڭسىپ, مال مەن جاننىڭ مازاسى قاشىپ تۇرعانىن ايتادى.
ء«بىزدىڭ اۋىل, وعان جالعاس جاتقان بوگەن مەن اقباستىنىڭ, وسى ماڭداعى ءبىراز ەلدى مەكەننىڭ بار تىرشىلىگى – بالىق پەن مال. اۋىل ماڭىنداعى جىلاندى كانالىنىڭ ارناسىن ءوز كۇشىمىزبەن تازالاپ, جايىلىمنىڭ جايىن ءبىرشاما رەتتەگەندەي بولىپ ەدىك. بىراق اياسى تارىلىپ, بالىعى ازايعان ايدىنعا قىلار قايرانىمىز بولماي تۇر. اۋىلداعى بالىقشىلار ناپاقا ىزدەپ ايدىننىڭ تەرەڭىنە كەتىپ ءجۇر. وسىنداي جاعدايدا «بۇرماقۇلاق» سۋ ارناسىنىڭ بوگەلگەنى ءبىز ءۇشىن وتە قيىن. شىنى كەرەك, قازىر بولاشاعىن بولجاي الماعان اۋىلداعىلار ابدىراپ تۇر», دەيدى اقساقال.
ايتپاقشى, «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ «وڭىرلىك دامىتۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قالپىنا كەلتىرۋ» دەپ اتالاتىن ەكىنشى كەزەڭىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن كەلىسىم بار. بىلتىر جالپى قۇنى 190 ملن دوللار بولاتىن جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋعا 1,5 ملن دوللار ءبولىنىپ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك اراسىندا گرانتتىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.
بىراق بيىل سىردىڭ سۋىنىڭ سيراقتان دا كەلمەي قالعانىن كورگەن تەڭىزدى اۋدان تۇرعىندارى كوكەيىندە بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسارىنا كۇمان كوبەيىپ تۇر. ال ونىڭ سەيىلىپ, سەكەمنىڭ سەنىمگە الماسۋى ءۇشىن ەل ۇكىمەتى سۋ ساياساتىن كۇشەيتىپ, ترانسشەكارالىق وزەندى پايدالانۋدا كورشىلەرمەن ءتيىمدى مامىلەگە كەلۋى ءتيىس.
