سۋرەتتە: 1885 جىلى تاراتىلعان كىتاپشادان ءۇزىندى
باتىستان شىققان بوس ءسوز
الەمدەگى ءتۇرلى سەبەپپەن ۆاكتسينالاۋعا قارسى ازاماتتاردىڭ ءۇنى بۇرىن بۇلاي قاتتى شىقپاعان ەدى. كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامدارى پايدا بولىپ, احۋال ۋشىققان سوڭ كوپ ەلدىڭ بيلىگى ۆاكتسينا سالدىرۋدى مىندەتتەي باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە نارازى تۇرعىنداردىڭ بارىنشا بەلسەندىلىك تانىتىپ, وزگەلەردى ەكپە سالدىرماۋعا ۇگىتتەي باستاۋىنا الىپ كەلدى. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ باس اۋىرتاتىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – ۆاكتسينانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەمەس, بار ۆاكتسينانى سالدىرعىسى كەلمەيتىندەردىڭ كوبەيۋىندە بولىپ وتىر.
باتىستا حالىق ۆاكتسينا سالدىرۋعا اعىلىپ بارىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ارتتا قالدى دەگەن پىكىردى كوپ ەستيمىز. دەگەنمەن ۆيرۋستىڭ جوقتىعىن ايتىپ, ۆاكتسينا سالدىرۋعا نەمەسە ماسكا تاعۋعا قارسى شىعۋشىلار قوزعالىسى ءدال وسى اقش, ەۋروپا ەلدەرىنەن باستالعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەي جاتادى. مۇنى بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ ساناسىنىڭ تومەندىگى ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك قۇبىلىس دەپ قاراستىرعان ءجون سياقتى.
ۆاكتسينا تابىلعانعا دەيىن ىندەتتىڭ بىرنەشە تولقىنىن وتكەردىك, الايدا ىندەتتىڭ ەمى تابىلعانىمەن, ۆيرۋستىڭ تارالۋى ازايماي تۇر. اقش-تا ىندەتتىڭ قايتا ءورشۋىن ماماندار انتيۆاكسەرلەردىڭ «بەلسەندى قىزمەتىمەن» بايلانىستىرادى. قاراپ تۇرساق, اقش, ەۋروپا, ازيا, لاتىن امەريكاسى, افريكا – بارلىق قۇرلىقتاعى ەلدەردىڭ باسشىلارى تۇرعىندارعا ۆاكتسينا سالدىرۋدى جالىنىپ سۇراپ وتىر. بىراق وعان قۇلاق اسپايتىندار كوپ. ەندى مىندەتتەۋدەن باسقا امال قالماعان ءتارىزدى. ويتكەنى پاندەميا وسىلاي جالعاسا بەرسە, ادام ءولىمى كوبەيگەنىن عانا ەمەس, بيزنەستىڭ, ەكونوميكانىڭ, مەديتسينا سالاسىنىڭ, ءتۋريزمنىڭ, ءبىلىم بەرۋدىڭ دە تاس-تالقانى شىعاتىنىن كورەتىن كۇن دە الىس ەمەس سەكىلدى. بۇل ادامزاتتى قازىرگى جەتكەن جەتىستىگىنەن بىرنەشە ونجىلدىققا ارتقا لاقتىراتىنى انىق.
ۆاكتسينا سالدىرماۋدىڭ امالىن تاپقاندار دا بار. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا ءوزىن ۆەگانمىن, ياعني جانۋارلاردىڭ ەتىن جەمەيمىن دەپ تانىستىراتىندار كوبەيگەن. زاڭ بويىنشا مۇنداي ۇستانىمداعى ادامدار جانۋارلاردا سىنالاتىن ونىمدەردى قولدانۋدان بوساتىلادى. اقشا بەرىپ, جالعان قۇجات جاساتاتىندار تۋرالى تالاي رەت ايتىلدى. مۇنداي جاعدايلار ەۋروپادا, رەسەيدە, قازاقستاندا دا تىركەلىپ جاتىر.
اقش-تىڭ ىندەتتەردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى روشەل ۆالەنسكي وتكەن اپتادا COVID-19 «ۆاكتسينا سالدىرماعانداردىڭ پاندەمياسىنا اينالادى» دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن دە كوپ ۇزاماي وسى ويدى راستادى. مۇنى وزگە ماماندار دا ايتتى. تەحنيكالىق تۇرعىدان ولاردىكى دۇرىس سەكىلدى. ۆاكتسينالار ءتىپتى تەز تارالاتىن «دەلتا» شتامىنا قارسى ءتيىمدى بولىپ قالا بەرەدى جانە ەكپەنى مۇلدەم الماعاندار باسقالارعا قاراعاندا جيىرەك اۋىرىپ جاتىر.
ەندى انتيۆاكسەرلەرگە كەلەر بولساق, ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر ساناتقا جاتقىزىپ قاراستىرۋعا بولماس. ينتەرنەتتە تاراعان ءتۇرلى قاۋەسەتكە سەنىپ, ادام سەنگىسىز سەبەپتەرمەن ۆاكتسيناعا تولىعىمەن قارسى جاندار ءبىر بولەك تە, دۇرىس سۇراق قويىپ, تولىق سەنىمدى بولماي, ۆاكتسينا سالدىرۋعا اسىقپاي وتىرعاندار ءبىر بولەك. جالپى, ۆاكتسينا سالدىرماۋعا ۇگىتتەيتىندەردىڭ ءبىر بولىگى – مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى. ماسەلەن, ەۋروپالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ 2015 جىلعى ەسەبىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەنىمسىزدىگى قاراپايىم حالىقتىڭ ويىن وزگەرتىپ, بۇل پروتسەستى باياۋلاتاتىنىن مالىمدەگەن. قازاقستاندا دا دارىگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراتقان ۆاكتسيناعا قارسى ۇگىت-ناسيحاتى «جەمىسىن» بەرىپ وتىر. مامان ايتىپ تۇرعان نارسەگە قالاي سەنبەيسىڭ؟ بۇل – ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, افريكادا دا بەلەڭ العان جاعداي. ونسىز دا ۆاكتسينا سانى شەكتەۋلى ايماقتا ەكپە العىسى كەلمەيتىندەر كوبەيسە, پاندەميا ازىرگە اياقتالمايدى دەي بەرىڭىز. حالىقارالىق جيتس قوعامىنداعى باعدارلامالار ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رودجەر تاتۋد مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 40 پايىزىنىڭ ۆاكتسينالاۋعا كۇمان كەلتىرەتىنىنە الاڭداۋىمىز كەرەك دەيدى.
ءبىر عاسىردا وزگەرمەگەن كوزقاراس
ۆاكتسيناعا قارسىلىق – COVID-19 ىندەتى كەزىندە عانا پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس. قازىرگى انتيۆاكسەرلەر وسىدان 136 جىل بۇرىن پايدا بولعان تۇجىرىمداردى ءالى مىسالعا كەلتىرىپ جۇرگەندەرىن بىلە مە ەكەن؟
مىسال رەتىندە ادامزات ەڭ كوپ زارداپ شەككەن اۋرۋلاردىڭ ءبىرى – شەشەك ەپيدەمياسىن الايىق. ۆاكتسينانىڭ ارقاسىندا ءبىز قازىر بۇل ىندەتتەن ادا الەمدە ءومىر سۇرەمىز. الايدا 1885 جىلى ەپيدەميا كەزىندە مونرەالدا شەشەك اۋرۋىنا قارسى ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگىنە قاراماستان, وعان قارسى شىققاندار كوپ بولعان. ەپيدەميا كەزىندە كانادادا دوكتور الەكساندر روسس ۆاكتسينانى ءتيىمسىز دەپ, حالىقتى قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى پاراقشا باسىپ شىعارىپ, تاراتقان ەكەن. سول كەزدە روسستى جالعان بەدەل, اتاق پەن داڭققا يە بولۋ ءۇشىن وسىنداي ارەكەتكە باردى دەگەن-ءدى. ال ول ءوزىن «ۆاكتسيناعا قارسى شىققان جالعىز دارىگەرمىن» دەپ اسقاقتاتقان. دەگەنمەن كەيىن ەلدەگى ءىرى باق وكىلدەرى ونىڭ ۆاكتسينا سالدىرعانىن جازىپ, ايىپتاعان. روسس تاراتقان سول زامانداعى اقپارات پەن قازىرگى اڭگىمەلەردىڭ ۇقساستىعىن بىردەن بايقاۋعا بولادى. ەندەشە, سول كەزدە ايتىلعان باستى تۇجىرىمدارعا توقتالساق.
شەشەكتىڭ اجال دەڭگەيىنىڭ 30-40 پايىز, ال تارالۋىنىڭ اسا جىلدام ەكەنىنە قاراماستان, روسس پەن وزگە انتيۆاكسەرلەر ونىڭ قاۋپىن ازايتۋعا تىرىسقان. ول مۇنى بيلىكتەگىلەر اسىرا سىلتەپ «ەپيدەميا» دەپ وتىر, شىندىعىندا ەلدە ناۋقاستار سانى الدەقايدا از دەگەن سەكىلدى مالىمدەمەلەر ارقىلى جەتكىزگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءبىزدىڭ قوعامدا دا ىندەت قاۋپىن ازايتىپ, قاراپايىم تۇماۋعا تەڭەپ جۇرگەندەر بار.
سونداي-اق ۆاكتسينانىڭ تەرىس اسەرىن العا تارتۋ دا – وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى ستسەناريدەن اۋمايدى. قازىر قايتا ەكپە العاندار اۋتيزمگە ۇشىرايدى دەپ «كىشىرەيتىپ» ايتىپ جۇرگەن سەكىلدى. بۇرىندارى انتيۆاكسەرلەر شەشەككە قارسى ۆاكتسينادان مەرەز, ءىش سۇزەگى, تۋبەركۋلەز, تىرىسقاق جانە ۋلانۋ سەكىلدى اۋرۋلارعا دۋشار بولاتىنىڭدى ايتادى ەكەن.
ودان بولەك, ەپيدەميا مەن ۆاكتسينالاۋدى ءبىز بىلمەيتىن «الدەقايدا ۇلكەن جوسپاردىڭ» ءبىر بولىگى دەپ قاراستىرۋ تاعى بار. تۋرا سول 1885 جىلعى پاراقشاداعىداي پاندەميانى – اقشا تابۋدىڭ امالى, ادامزاتقا چيپ ەنگىزۋ مەن ادەيى جاسالعان قاستاندىق دەپ جۇرگەندەر قانشاما. بۇعان قوسا, ادام قۇقىعىن شەكتەۋ دەگەن جەلەۋ ءسوزدىڭ بارىن ۇمىتپايىق. بۇل دا – سول عاسىردان كەلگەن انتيۆاكسەرلەردىڭ العا تارتقان سەبەپتەرى.
ەڭ سوڭعى امالداردىڭ ءبىرى – بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ءوز پىكىرىن راستاۋعا تىرىسۋ. مىنە, جوعارىدا ايتىپ وتكەن مىسالدار – بۇگىنگى ۆاكتسيناعا قارسى ازاماتتاردىڭ كەلتىرەتىن باستى دالەلدەرى. قاراپ تۇرساق, ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتا, ءتىپتى جاڭا تەوريا دا قالىپتاسپاعان.
دارىگەر روسس سەكىلدى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى داعدارىستاردى ءوز ماقساتىندا پايدالانىپ, جالعان اتاق, داڭق جيناپ, جۇرتتىڭ قولداۋىنا يە بولعىسى كەلەتىن «باتىرلار» ارقاشان بولعان, بولا دا بەرەدى. ونداي كەيىپكەرلەردى تانىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. تەك ولاردى قىزىل كەڭىردەك بولىپ قورعاپ جۇرگەن مىڭداعان ادامعا نە ىستەۋگە بولاتىنى بەيمالىم. ايتپەسە, ءجۇز جىل بۇرىنعى «قىلمىستىڭ» شەشىمى ەندىگى تابىلار ەدى. بۇل ءبىر وقيعانى جازىپ, تالداۋىمىزدىڭ سەبەبى – كىمگە سەنەرىن بىلمەي, شىندىقتى ىزدەپ جۇرگەن حالىققا وي سالساق دەگەن نيەت. ويتكەنى وسىعان دەيىن پاندەميامەن كۇرەسىپ, ناۋقاستىڭ ءومىرىن اراشالاۋعا تىرىسقان ماماندار ەندى انتيۆاكسەرلەرمەن «كۇرەسىپ» الەك بولىپ ءجۇر.
