ەگەر ءبىز اقىلدى شەشىمگە سەنبەسەك, وندا ز ۇلىمدىققا دا سەنبەۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا, ءدارۆيننىڭ ەۆوليۋتسيا تەورياسى امان قالۋعا تالپىنۋ ۆيرۋستاردىڭ قاۋىپتى ءتۇرىن تۋدىراتىنىن ايتادى. بۇعان دەيىن كوپتەگەن جاڭا ۆيرۋس جانۋارلاردان ادامعا جۇقتى, بىراق سوڭعى 100 جىلدا SARS-CoV-2 سەكىلدى ەشقايسىسى جويقىن بولعان ەمەس.
ءيا, Covid-19 ەبولاعا قاراعاندا ءولىم از بولعانىمەن جانە سۋىق تيۋ سەكىلدى تىم جۇقپالى ەمەس. قۇرباندىق قارقىنى جوعارى تاياۋ شىعىس رەسپيراتورلىق سيندرومى (MERS) العاش رەت 2012 جىلى شىققاندا بىرنەشە اي ىشىندە تارالىپ, جويىلىپ ءبىتتى. ەندەشە, نەلىكتەن Covid-19-دى يگەرۋ سونشالىقتى قيىن؟ ويتكەنى, ۆيرۋس بىزدەگى ينستيتۋتتاردىڭ السىزدىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانادى. سونداي-اق كەلەشەكتە ءتونىپ تۇرعان قاتەرلەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن نەنى تۇزەتۋ قاجەت ەكەنىنە كورسەتىپ, ادامزاتقا ساباق بولماق.
بىرىنشىدەن, كوروناۆيرۋستىڭ ەكسپونەنتسيالىق تاراۋى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ رەاكتيۆتى سيپاتىنىڭ ءالسىز تۇسىن اڭعارتادى. ءدال سول سەكىلدى جاپونيانىڭ پەرل-حاربورعا شابۋىلى اقش-تى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاستىردى, Brothers-تىڭ كۇيرەۋى اقش ۇكىمەتىن جاھاندىق قارجىلىق داعدارىسقا قارسى ارەكەت ەتۋگە جۇمىلدىردى. ۋينستون چەرچيلل ايتتى دەلىنەتىن «امەريكالىقتار ەگەر باسقا مۇمكىندىكتەر تاۋسىلسا, ارقاشان دۇرىس نارسەنى جاسايتىنىنا سەنەمىن» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
مۇنداي ستراتەگيا قالىپتى جاعدايدا جاقسى جۇمىس ىستەيدى, بىراق ەكسپونەنتسيالىق جاعدايدا وتە قاۋىپتى. ويتكەنى الدىن الۋ شاراسى كەشىكتىرىلگەن كەزدە «دۇرىس نارسەنى» جاساۋ الدەقايدا قيىن بولۋى مۇمكىن. ەگەر الەمدەگى بۇكىل ۆيرۋس باقىلانباسا, ەكسپونەنتسيالى تۇردە وسۋگە بەيىم. Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ سيمپتومسىز جانە سيمپتومدى تۇردە تارالۋى ونى ەمدەۋدى قيىنداتتى.
قيىن, بىراق مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە ادامداردىڭ قوزعالىسى مەن قارىم-قاتىناسىن قاداعالايتىن تەحنولوگيا بار. بىراق ليبەرالدى دەموكراتيا ونى قولدانعىسى كەلمەيدى. جاقىندا كاتوليكتىك باعىتتاعى مەديا-سايت ۇيالى تەلەفوندارداعى قولجەتىمدى كوممەرتسيالىق دەرەكتەردى قولدانۋ ارقىلى جوعارى دارەجەلى ءدىني قىزمەتكەردىڭ سەكسۋالدىق قىلمىسىن اشكەرەلەدى. Google مەن Facebook ءوز جارنامالارىن كورسەتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن نارسەنى جاساي الادى. الايدا دەموكراتيادا ءومىردى قۇتقارۋ ءۇشىن ءدال سول تەحنولوگيالار جوق سەكىلدى
Covid-19-دىڭ حالىققا ءارتۇرلى اسەر ەتۋى ۆيرۋستى تاراتپاۋداعى ساياسي شەشىمدەردى السىرەتۋدە وتە ءتيىمدى. ەگەر ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى ءتۇرلى جاس توپتارىندا بىردەي دەڭگەي كورسەتسە, ۇجىمدىق جاۋاپ بەرۋ دە وڭايلار ەدى. بىراق ولاي ەمەس. «دەلتا» نۇسقاسى شىققانعا دەيىن جيىرما جاستاعىلار ءۇشىن كوروناۆيرۋستان ولگەننەن گورى نايزاعاي ءتۇسىپ قازا تابۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ەدى. كەرىسىنشە, 90-عا جاقىنداعانداردا Covid-19 ءولىم-ءجىتىمى شەشەكتەن قايتىس بولاتىندارمەن شامالاس.
پاندەمياعا قارسى جاپپاي ءتيىمدى قارسى تۇرۋ ورتاق مامىلەنى قاجەت ەتەدى. مىسالى, 1930 جىلدارى New Deal ءال-اۋقات باعدارلاماسىنان پايدا كورگەن امەريكالىقتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرىكتىلەر رەتىندە جازىلۋعا دايىن ەدى. بىراق قازىرگى جاستاردىڭ كوبى وزدەرىن ەكونوميكادا شەتتەتىلگەندەي سەزىنەدى جانە ولاردىڭ جاعدايىنا اعا بۋىن جاۋاپتى دەپ سانايدى. ەندەشە, ولار ومىرىندەگى ەڭ عاجاپ كەزەڭىن قاريالاردى قورعاپ قالۋ ءۇشىن قۇربان ەتۋگە قۇلشىنىس تانىتپاۋىنا تاڭعالۋىمىز كەرەك پە؟
ازياداعى ۇجىمشىل قوعامدار پاندەميانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىمەن كۇرەستە باتىس ەلدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا جاقسى ناتيجە كورسەتكەنىمەن, ولار Covid-19 ۆاكتسينالارىنىڭ جەتكىلىكتى مولشەرىن ازىرلەپ, قامتاماسىز ەتە المادى. بۇل ۆاكتسينانىڭ دامۋى ساياسي ينستيتۋتتارعا ەمەس, عىلىمي مۇمكىندىكتەرگە بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جانە قىتاي سەكىلدى مەملەكەتتەردى قوسا العاندا, عىلىمي تۇرعىدان ەڭ دامىعان ەلدەر ۆاكتسينانى زەرتتەۋ مەن ازىرلەۋدە الدىڭعى قاتاردان كورىنگەنى تاڭعالارلىق ەمەس.
Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ سيمپتومسىز تارالۋى مەن دەموگرافيالىق توپتار اراسىنداعى ءارتۇرلى ءولىم-ءجىتىم – ونسىز دا قاۋىپتى جاعداي. بىراق ماسەلە باتىستىڭ بۇزىلعان مەديا جۇيەسىنىڭ سالدارىنان كۇردەلەنىپ, شاتاستىرىپ ءبىتتى.
اقش-قا كەلگەن شەتەلدىك تىڭشى ۆيرۋس تۋرالى جالعان قاۋەسەت پەن داقپىرتتى مۇنشالىقتى تاراتىپ, جاقسى جۇمىس ىستەي الماس ەدى. اسىرەسە, پاندەميانىڭ العاشقى كەزەڭىندە, ۇجىمدىق جاۋاپ قاتتى قاجەت كەزدە. «بۇل – تەك تۇماۋ عانا» دەگەن ءسوزدى قانشا رەت ەستىدىك؟ ونىڭ ۇستىنە, بۇل ءسوز تەك الەۋمەتتىك جەلىدە عانا ايتىلمادى. 2020 جىلعى 26 اقپاندا ۋحان قالاسىندا لوكداۋن جاريالانعاننان كەيىن ءبىر اي وتكەن سوڭ, American Medical Association جۋرنالى كوروناۆيرۋستى تۇماۋمەن سالىستىردى. ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسوننىڭ بۇرىنعى باس كەڭەسشىسى دومينيك كاممينگسپەننىڭ جاقىندا بەرگەن سۇحباتىندا انىقتالعانداي, بۇل جالعان اقپارات جوعارى دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋدى ناشارلاتقان.
كوروناۆيرۋستىڭ ءجيى مۋتاتسياعا ۇشىراۋى پاندەميادان قۇتىلۋ ءۇشىن قولدانىستاعى ۆاكتسينالاردى جەتكىلىكسىز ەتۋى مۇمكىن. ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ارەكەتى (نەمەسە ونىڭ بولماۋى) بۇل ەلگە دە, بۇكىل الەمگە دە قاتتى اسەر ەتتى. ەگەر اقش ورتاق ارەكەت جاساۋعا قينالسا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دەڭگەيىندە جاۋاپ بەرۋ دە مۇمكىن ەمەس سياقتى.
ساۋدا مەن بايلانىس قازىر جاھاندىق بولۋى مۇمكىن, بىراق باسقارۋ ونداي ەمەس. ەگەر جاھاندىق ەكونوميكادا ءومىر ءسۇرۋدى جالعاستىرعىمىز كەلسە, جاھاندىق باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت.
بۇل كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ ۇلكەن ساباعى بولۋعا ءتيىس. جاھاندىق ەكونوميكا جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى جاھاندىق ەتەدى. ەگەر ءبىز بۇل پاندەميانى جەڭە الساق تا, مىندەتتى تۇردە ەكىنشىسىن نەمەسە كليماتتىڭ وزگەرۋى سياقتى ەكسپونەنتسيالىق, تۇرلىشە اسەر بەرەتىن جانە جاھاندىق شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن باسقا ماسەلەلەردى شەشە الماۋىمىز مۇمكىن. ەگەر بۇدان ساباق الماساق, جويىلىپ كەتۋىمىز ابدەن ىقتيمال.
لۋيدجي زينگالەس,
چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قارجى پروفەسسورى جانە Capitalisn’t پودكاستىنىڭ جۇرگىزۋشىسى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
