ەكونوميكا • 05 تامىز، 2021

ءبىر قۋانتىپ، ءبىر مۇڭايتقان سالا

26 رەت كورسەتىلدى

2020 جىلى ەلدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەپ كەتتى. قاتاڭ شەكتەۋلەر مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتىپ تاستادى. قالا شەكارالارىنا بلوك-بەكەتتەردىڭ قويىلۋى ءبىراز ازاماتتىڭ جۇمىسىنا بارۋىن شەكتەدى. سونىڭ سالدارىنان ەڭبەك ۇلەسى ازايدى. بىراق ءدال وسىنداي تىعىرىقتان قۇرىلىس سالاسى قىرىن سىندىرماي امان شىقتى.

ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى

Energyprom مالىمەتى بويىنشا، قۇ­رى­لىستا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ءوسۋى بىر­دەن 12 پايىزدى قۇراپ، ءبىر جۇمىسشىعا ەسەپ­تە­لە­تىن جالپى قوسىلعان قۇن كولەمى 6،77 ملن تەڭگە بولعان. بۇل ەلدەگى كەز كەلگەن سا­لادان الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن، ونەر­كاسىپ سالاسىندا ءوسىم نەبارى 0،1 پايىزدى قۇراسا، اۋىل شارۋاشىلىعىندا 4،9 پايىزعا تەڭ. قۇرىلىس سالاسى ءتىپتى كارانتين كەزىندەگى قاتاڭ شەكتەۋلەر مەن ونلاين جۇمىس ىستەۋ تاسىلىنە كوشكەنىنە قاراماستان ەرەكشە قارقىنمەن جۇ­مىس ىس­تە­گەن «تەلەكومنىڭ» ءوزىن ارتتا قال­دىر­عان. بۇل رەتتە اقپارات جانە بايلانىس سا­لاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كور­سەت­كى­شى 10،1 پايىزدى قۇرايدى.

«قۇرىلىس سەكتورى قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزەدى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سەكتورداعى جۇمىسشىلار سانى 630،8 مىڭ ادامعا جەتتى. بۇل – ەلدەگى جۇ­مىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ 7 پايىزى. سەكتورداعى قىزمەتكەرلەردىڭ تىزىمدىك سانى 148،1 مىڭ ادامدى قۇرايدى. تاعى 40 مىڭ جۇمىسشى قۇرىلىسقا تىكەلەي قاتىستى – مىسالى، قۇرىلىس ماتەريالدارى، رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارى، قۇبىرلار، پروفيلدەر جانە قۇرىلىسقا ارنالعان باسقا دا مەتالل بۇيىمدارى، دايىن مەتالل بۇيىمدارى، اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار (جيھازدان باسقا) وندىرەتىن سالالاردا ىستەيدى»، دەلىنەدى Energyprom دەرەگىندە.

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى – وتاندىق قۇرىلىستىڭ باستى درايۆەرى بولىپ تۇر. ەلىمىزدە بىلتىر 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. مەملەكەت ونى بيىل 17 ملن-نان اسىرۋعا نيەتتى. قازىر قۇرىلىس سالاسى قىمباتشىلىق پەن ءتۇرلى توسقاۋىلدارعا ۇرىنۋدا. دەگەنمەن ءتيىستى ورگاندار قۇرىلىسشىلار مەن قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ بازىناسىنا ءمان بەرە وتىرىپ، كۇرمەۋلەر ءتۇيىنىن تارقاتار دەپ سەنەمىز. جىل باستالعالى ءساۋىر ايىنا دەيىنگى ارالىقتىڭ وزىندە 3،5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپتى. مۇنىڭ ءوزى – وتكەن جىلدىڭ تاپ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 13،3 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. وسى تۇرعىدان العاندا وتان­دىق قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ ديناميكاسى كوز تويدىرىپ، كوڭىل قۋانتادى.

كوڭىل جەتكەنمەن، قول جەتپەيدى

ءدال وسىلاي ەرەكشە ەكپىنمەن سالى­نىپ جاتقان جۇمىستىڭ تۇپكى ماق­سا­تى – ازاماتتارعا باسپانا سىيلاۋ. بىراق باسپانا باعاسى ارزان ەمەس. ارزا­­نى­­ڭىز نە، ءۇيدىڭ قۇنى قىمبات دەگەن ۇعىم­نان دا جوعارىلاپ كەتكەندەي. بالكىم، باسقا بالاما تابۋ كەرەك شى­عار... قىمبات ءۇيدىڭ قوجايىنى اتانۋ ءۇشىن كوپشىلىك «وردا»، «نۇرلى جەر»، «شا­ڭىراق»، جانە «باقىتتى وتباسى» سياق­تى يپوتەكالىق باعدارلامالاردى جا­عالايدى. مامىردان باستاپ «باسپانا حيت» جانە «7-20-25» باعدارلامالارى بويىنشا قارجىلاندىرۋ توقتاتىلدى. قا­زىرگە دەيىن Altyn Bank، «سبەربانك»، Halyk Bank، «بانك تسەنتركرەديت» نەسيە بەرۋدى دوعارعانىن مالىمدەدى.

وسى ورايدا كەي ساراپشىلار نارىقتا باسەكەنىڭ ازايۋى يپوتەكالىق نەسيەنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە قۇرى­لىس سالۋشىعا دا، ساتىپ الۋشىعا دا ءتيىمسىز. ۇلتتىق بانك قارجىلاندىرۋدى تۇگەل توقتاتىپ، يپوتەكالىق ءونىم ۇسىنۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەنشىسىنە قالعان مەزەتتە پايىزدىق ستاۆكا ءوسىپ كەتۋى ىقتيمال. ەكونوميست ماقسات حا­لىق العاشقى ۋاقىتتا وسىنداي تەندەنتسيا بايقالعانىمەن، كەيىن ءبارى قا­لىپ­قا تۇسەدى دەگەن پىكىر ايتقان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءبارى ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن دۇرىس جۇرگىزە الۋىنا بايلانىستى. سودان سوڭ قازاقستان وندىرىسكە ءمان بەرسە، يمپورتتى ازايتسا، تەڭگە دە نىعايادى، ينفلياتسيا دا تومەندەيدى، ناتيجەسىندە بازالىق ستاۆكا تومەندەپ، بانكتەر ارزان پايىزبەن يپوتەكا ۇسىنۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل – ارينە، ازاماتتاردىڭ كوڭىلىنە جاعاتىن بولجام. ورىندالۋ، ورىندالماۋى ۋاقىت ەنشىسىندە. ازىرگە قازاقستان يپوتەكاعا قولجەتىمدىلىك تۇرعىسىنان كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيدە ەمەس. جاھاندىق Numbeo اناليتيكالىق پلاتفورماسىنىڭ رەيتينگىنە سۇيەنسەك، ازاماتتاردىڭ يپوتەكاعا قول جەتكىزۋى بويىنشا قازاقستان – 41-ورىندا. رەيتينگ نەسيە بويىنشا اي سايىنعى تولەمنىڭ ورتاشا وتباسىلىق بيۋدجەتكە پايىزدىق قاتىناسى نەگىزىندە جاسالعان. كورسەتكىش قانشالىقتى تومەن بولسا، قولجەتىمدىلىك سونشالىقتى جوعارى دەگەن ءسوز. ءتۇزىلىمدى ساۋد ارابياسى 19،62 پايىزبەن باستاپ تۇر. ۇزدىك وندىقتا اقش، پۋەرتو-ريكو، ءباا، وڭتۇستىك افريكا، دانيا، بەلگيا، ومان، كيپر، نيدەرلاند بار. قازاقستان 143،52 پايىزبەن گۆاتەمالا (147،51) مەن مەكسيكانىڭ (136،07) ورتاسىندا ورنالاسقان. كورشىلەس ەلدەردىڭ جاعدايى بىزدەن ءتاۋىر: رەسەي – 33، گرۋزيا – 27، ۋكراينا – 23، قىتاي – 18، بەلارۋس – 15-ورىندا.

ەندى مەملەكەت تۇرعىن ۇيگە قولجە­تىمدىلىك باسپالداعىن ەنگىزۋگە ىنتالانىپ وتىر. ول قالاي؟ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا، پاتەر ساتىپ الۋعا ەش مۇمكىندىگى جوق جاندار ءۇشىن جالگەرلىك ءۇيدى سۋبسيديالاۋ مەحانيزمى ەنگىزىلەدى. ول ازداعان مۇمكىندىگى بار ادامدارعا 2، تابىسى ودان جوعارىلارعا 5 پايىزبەن بەرىلەدى.

«ەكى نۇسقا بار: نە «وتباسى بانكتىڭ» مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەمىز، نە بانكتەرگە مۇمكىندىك بەرەمىز. ولار دا وسى سەگمەنتكە كەلىپ، ادامدار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ءۇي الا باستاۋى كەرەك»، دەدى ق.وسكەنباەۆ. سونداي-اق ول كەلەر جىلى جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى پايدا بولاتىنىن دا حابارلادى. 

قۇرىلىس – قاۋىپتى سالا

ءبۇتىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس، الەۋمەتتىك، قارجىلىق جۇگىن دە كوتەرىپ تۇرعان بۇل سەكتور قاۋىپتى سالا­لاردىڭ كوشىن باستايدى. اسقان ەپتىلىك پەن بىلىكتى كاسىبيلىكتى قاجەت ەتەتىن سا­­لادا تۋرا ماعىناسىندا اياقتى قيا با­سۋعا بولمايدى. بىلتىردىڭ وزىندە جۇ­مىس ورنىندا 2 033 ادام قازا تا­ۋىپ­تى. ايتكەنمەن بۇل كورسەتكىش 2019-بەن سالىستىرعاندا 78 ادامعا از ەكەن. مۇنداي دەرەكتى Ranking مونيتورينگتىك جوباسى ۇسىنعان. «جۇمىس ورنىندا جاراقات العاندار سانى ەكىنشى جىل قاتارىنان ازايىپ وتىر. بىراق قايتىس بولعاندار سانى 13 ادامعا كوبەيىپ، 203-كە جەتكەن» دەپ جازدى Ranking. 2016 جىلى 225 ادام كوز جۇمسا، 2017 جىلى – 211، 2018 جىلى – 215، 2019 جىلى 190 ادام جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ قازا تاۋىپتى.

ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ كولدەنەڭ كەساپاتقا تاپ بولعانداردىڭ باسىم بولىگى قارا­عان­دى وبلىسىندا (443 ادام). ۇشتىككە شىعىس قازاقستان وبلىسى (314) جانە الماتى (134) قالاسى ەنىپ وتىر. ال قىزىلوردا، الماتى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا زارداپ شەككەندەر سانى 40 شاقتى. 2020 جىلى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ارقىلى جۇمىسشىلاردى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ ءۇشىن 39،8 ملرد تەڭگە سىياقى جيناعان. بۇل 2019-داعى سىياقى مولشەرىنەن 2،2 پايىزعا كوپ. الايدا سەكتورداعى تولەم كولەمى ءۇشىنشى جىل قاتارىنان قىسقارىپ بارادى: 2020 جىلى تولەم 5،1 ملرد تەڭگەنى قۇراپتى. 2019-داعى تولەم كولەمىنەن 7،3 پايىزعا از دەگەن ءسوز. ماسەلەن، 2016 جىلى 38،7 ملرد تەڭگە جينالىپ، سونىڭ 6 ميللياردى تولەنگەن. 2017-دە 42،8 ملرد تەڭگە جينالىپ، 7 ملرد تولەم جاسالىپتى. 2018-2020 ارالىعىندا تولەم مولشەرى 5،8-دەن 5،1 ملرد-قا كۇرت ازايعان. بيىل قاڭتار-مامىردا جينالعان سىياقى 14،7 ملرد تەڭگەگە جەتىپتى.

ادام ءومىرى – ەڭ باستى قۇندىلىق ەكەنى داۋسىز. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى بولۋ ءۇشىن دە، يپوتەكاعا قولجەتىمدىلىك ارتۋ ءۇشىن دە ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ەڭبەگى باعالانۋى ءتيىس.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار