كورەيا

ءبىز مەكتەپتە جۇرگەندە بالالارعا جاز بويى جۇ­مىس ىستەتەتىن, ونىڭ ەسەسىنە وقۋ جىلىنىڭ قار­سا­ڭ­ىن­دا ەل كورگىزىپ, جەر كورگىزىپ قايتاتىن. الا جاز­دايعى تاپقان تابىسىمىز سوعان جۇمسالاتىن. سول ءداستۇر بويىنشا سەگىزىنشى كلاستان كەيىن جولىمىز الماتىعا تۇسكەن. ءوزىمىزدىڭ اۋىلداعى تۇرىك ازاما­تى تۇرسىن ايدايتىن اۆتوبۋسپەن ۋلاپ-شۋلاپ ارمان­داعان الماتىعا دا جەتكەنبىز. ءبىز قالاعا كەلىپ كىر­گەن­دە ءتۇن بولىپ قالعان ەدى. اسقاقتاعان الاتاۋ كو­رىن­بەيدى, الماتىنىڭ اتاقتى جاسىل جەلەگىن دە سە­زىنە قويعان جوقپىز. قاراڭعىلاۋ كوشەلەرمەن ءجۇرىپ كە­لىپ ءبىر جەرگە توقتادىق. ول جەر وسى قازىرگى كوك­با­زاردىڭ ءدال تۇبىندەگى اسحانا ەكەن. ستۋدەنت جىل­دا­رىمىزدا ۇستىڭگى قاباتى رەستورانعا اينالدى. اۆتو­بۋستان تۇسكەنىمىز سول ەدى, الدىمەن شىققان ءبىر بالانىڭ ايقايلاپ جىبەرگەنى: “توبەلەس! توبەلەس!”. قاراساق ­– اسحانانىڭ الدىنداعى قاراڭعىلاۋ جەردە قىر­عىن توبەلەس بولىپ جاتىر. ەكى جىگىت ءبىر-ءبىرىن اياماي پەرگىلەۋدە. شاعىن دەنەلىسى كەۋدەلى, ۇزىن جىگىت­تى ەڭسەرىپ بارادى. ەڭسەرۋدى قويىپ, مىنامەن توبە­لە­سۋگە قالاي ءداتى شىداپ جۇرگەنىنە تاڭقالعاندايسىز. جوق, ءداتى شىداماق تۇرماق, سارت-سۇرت ۇرعاندا انانى ۇشىرىپ جىبەرەدى. سول ارادا تاعى ءبىر بالانىڭ تاعى ايقايلاپ جىبەرگەنى: ء“ما-ءا! مىناۋ اناۋ عوي!”. ءسويت­سەك, “اناۋ” دەگەنى توبەلەسۋشىلەردىڭ الاسا بويلىسى ەكەن, ال ول ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعىنداعى “لەنين جولى” مەكتەبىن وتكەن جىلى عانا بىتىرگەن كارىس جىگىتى ەكەن. ءوزىمىزدىڭ اۋداندا جۇرەتىن بالانى مىنا الماتىدا كورگەنىمىزگە تاڭدانىپ, ونىڭ قالانىڭ قاق ورتاسىندا توبەلەسىپ جاتقانىنا دا تاڭدانىپ, وزىنەن قارۋلى جىگىت­تى ۇرىپ جىققانىنا تاعى تاڭدانىپ مىنا جاق­تا ءبىز تۇرمىز. جەرلەسىنىڭ جەڭگەنىنە ايىزى قانىپ, “قا­لاي سوقتى, ءا! سىلەيتىپ سالدى عوي, ءا!” دەپ جات­قان­دار دا بار. ارامىزداعى بىرەۋ: “ە, كارىستەردىڭ ءبارى سولاي بولادى, مىقتى عوي بۇلار”, دەپ اياق استىنان اقىلعا سالا سويلەدى. جاڭاعى قوي اسىعىنداي عانا جىگىت­تىڭ ەتىنىڭ تىرىلىگىنە تاڭ قالىپ ءبىز تۇرمىز. ء“بارى مىنانداي بولسا بۇلار شىنىندا مىقتى ەكەن”, دەپ قويامىز ىشتەي. پرەزيدەنت ساپارىنا بايلانىستى كورەياعا جول جۇرە­تىنىمىزدى ەستىگەندە ويىمىزعا وسى وقيعا ورالىپ, سانامىزعا سول سۋرەت سارت ەتە قالعان ەدى. ارينە, ءبىر جىگىت­كە قاراپ تۇتاس ءبىر حالىق تۋرالى وي تولعاي قويعان كلاستاسىمىزدىڭ ەتنولوگيادان حابارىنىڭ قانشالىقتى ەكەنى بەلگىلى, ءبىر حالىق تۇرماق, ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى دا ارقيلى بولىپ جاتادى عوي, ايتسە دە ۋا­قىت وتە كورەي اعايىنداردىڭ شىنىندا كوبىنە وزگە­لە­ردەن شىمىر دا شيراق كەلەتىنىنە ءوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ءباسپاسوز بەتىنەن “كورەي كەرەمەتى” دەگەن ءسوز تىركەسىن ءجيى جولىق­تى­را­تىنبىز. قايتا قۇرۋ دەگەن ءبىر ناۋقان باستالىپ, تە­مىر شىمىلدىق ءتۇرىلىپ تاستالعاندا ءالى جەتكەندەر توڭا­زىتقىش, تەلەديدار, تەلەفون, ماشينە ساتىپ ال­ماق بولسا “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, ء“نyundaى” مار­كا­لارىن ىزدەۋگە شىقتى. وڭتۇستىك كورەيا تاۋارلارى ساپالىلىقتىڭ, سەنىمدىلىكتىڭ وزىنشە ءبىر كەپىلدىگىنە اينالدى. وسىدان ءبىر اپتاداي عانا بۇرىن سەۋلدەن جولداعان ماقالامىزدا بەلگىلى كورەيتانۋشى اندرەي لانكوۆتىڭ “بىت كورەيتسەم...” دەگەن كىتابىنىڭ (م., “ۆوستوك-زاپاد”, 2006) اننوتاتسياسىنداعى: “25 جىل­دىڭ ىشىندە قايىرشىلىقتان قازىرگى وركەندەگەن ومىرگە سەكىرىپ ءوتىپ, ەرلىك جاساعان ەلدىڭ تۇرعىندارى تۋرالى ءتىپتى ماردىمسىز بىلەمىز. “كورەي ەكونوميكالىق كەرە­مەتى” تۋرالى دۇرىستاپ ەستىپ-بىلگەن كىم بار بىزدە؟ بۇل كەرەمەتتىڭ باستى قۇپياسى كورەيلەردىڭ ءوزى بولسا, ولار قانداي ادامدار سوندا؟” دەگەن جولداردى كەلتىرگەن ەدىك. راسىندا دا, كورەيلەر قانداي ادامدار, كورەيا قانداي ەل؟ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا تاياۋداعى مەملەكەتتىك ساپارى كۇندەرىندە كوزبەن كورگەندەرىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىمىزگە, ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىنە, س.كۋربانوۆتىڭ 2009 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەن شىققان “يستوريا كورەي س درەۆنوستي دو ناچالا ءححى ۆەكا” اتتى قوماقتى زەرتتەۋ ەڭبەگىنە, اندرەي لانكوۆتىڭ جاڭاعى جۋرناليستىك كىتابىنا, ينتەرنەت ماتەريالدارىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلعان مىنا ماقالادا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورمەكشىمىز. الدىمەن مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ الايىق. الەمدە قازىر ەكى كورەيا بار. بىرەۋىن سولتۇستىك كورەيا, ەكىنشىسىن وڭتۇستىك كورەيا اتايدى. “كورەيا” اتاۋى كوبىنە-كوپ سونىڭ وڭتۇستىگىنە قاتىستى ايتىلادى. ەكىنشى كورەيانى – كورەي حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىن سولتۇستىك كورەيا دەپ انىق اجىراتىپ سويلەيدى. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى – وڭتۇستىك كورەيا. نەگىزىندە, ءبىزدىڭ “كورەيلەر” دەپ جازۋىمىز دا, “كورەيا” دەپ جازۋىمىز دا ونشا ءدال ەمەس. ەلدىڭ دە, ەتنوستىڭ دا قازىرگى ەۋروپاشا اتى كور¿ اتاۋى­نان شىققان. تۇبەكتىڭ دۇرىس اتالۋى وسى. ورىس ءتى­لىنىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس كور¿لىكتەر “كورەي­تسى” دەپ ايتىلادى, سولاي جازىلادى. ءبىز ورىس­تار­دىڭ ايتقانىن, جازعانىن سول كۇيىندە قايتا­لايمىز. بىراق, ءجونى بىلاي ەكەن دەپ, اياق استىنان ەتنوستىڭ اتىن “كور¿لەر”, ەلدىڭ اتىن “كور¿” دەپ جازا باستاساڭىز دا سونشا دۇرىس بولمايتىن سياق­تى. “نەمەتستىڭ” قازاقشاسى “نەمىس” قوي دەگەن­گە سالىپ, اۋىزەكى اڭگىمەدەگى “كارىسكە” كوشىپ كەتسەڭ دە ءبىرتۇرلى. تاريحتا تالاي نارسەنىڭ وزگەر­گەن تۇردە اتالا بەرەتىنى بار. مىسالى, ەكاتەرينا زامانىندا رەسەيگە ايەل پاتشانىڭ توركىنىنەن تالاي جۇرت كەلگەن. پەتەربۋرگتەگىلەر الگىلەردىڭ وپ-وڭاي ورىسشانى تۇسىنبەي, مەڭىرەيىپ تۇرىپ قا­لاتىنىنا قاراپ ولاردى “نەمىە”, ياعني “مىل­قاۋ­لار” دەپ اتاي باستاعان. “نەمتسى” ءسوزى سولاي شىق­قان. ايتپەسە, “نەمىستەردىڭ” ءوز اتى “دويچ”, ەلىنىڭ اتى – “دويچلاند”. سولاي ەكەن دەپ, تاريحي ءادى­لەتسىزدىكتى تۇزەتەيىك دەپ ەندى كەلىپ ۇلتتىڭ اتىن “دوي­چتار” تۇرىندە جازا باستاساڭىز دا جۇرتتى جاڭىل­دىرعاننان باسقا ەشتەڭەگە جەتە قويمايسىز. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل الەم وسى “كورەيا” نۇسقاسىن ۇستا­ناتىنىن دا ەستە ۇستاعانىمىز ورىندى. سونى­مەن, اڭگىمە كورەيا تۋرالى. ءبىز سەۋلگە بارعاندا پرەزيدەنت ۇشاعىنان تۇسكەن بويى قازاقستاننىڭ كورەياداعى جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن, ونەر شەبەرلەرىمىزدىڭ كونتسەر­تىن تاماشالاۋ ءۇشىن حوام ونەر ورتالىعىنا بىردەن تارت­تىق. سالتانات كەزىندە سويلەگەن سوزىندە ەلبا­سى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەن كو­رەيا­نىڭ تاريحي بايلانىستارىنىڭ تامىرى تە­رەڭ­دە جاتقانىن, قازاق جانە كورەي حالىقتارىنىڭ ارعى تەگى ولاردىڭ ورتاق ءتۇپوتانىنا (“پرارو­دي­نا” ءسوزىن وسىلاي الۋعا بولار ەدى – س.ا.) – التاي مەن ورتالىق ەۋرازياعا بارىپ تىرەلەتىنىن ايتتى. كورەيا پرەزيدەنتى لي م¿ن باك ءسوز كەزەگى كەلگەندە وزدەرىندە تابىلعان قانجاردىڭ ءبىزدىڭ ارقادان, بۋراباي ماڭىنان تابىلعان قانجاردان اۋماي قالعانىنا نازار اۋدارتتى. ءبىز بۇل اڭگىمەنىڭ دايە­گىن اتاقتى ەتنولوگ, اكادەميك يۋ.ۆ.بروم­لەي­دىڭ باس رەداكتورلىعىمەن شىققان “نارودى ميرا” انىقتامالىعىنداعى: “وچەۆيدنو, ۆ فور­مي­­روۆاني كورەيتسەۆ پرينيمالي ۋچاستيە 3 گرۋپ­پى پلەمەن: پالەوازياتسكايا, التايسكايا ي اۆس­ترونە­زيسكايا, ۆەدۋششايا رول پرينادلەجالا پرو­التايسكيم پلەمەنام” (م., “سوۆەتسكايا ەنتسي­كلو­پەديا”, 1988, 229-بەت) دەگەن ءۋاجدى سوزبەن تيا­ناقتاۋعا, كورەيلەردىڭ انتروپولوگيالىق جاعىنان قالىپتاسۋىندا التايلىق قاننىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەنى كوزگە بادىرايىپ تۇرعانىن: ء“تىل دەگەن, ءدىن دەگەن زامانا جەلىمەن, تاريح تەزىمەن بىرنەشە عا­سىردىڭ ىشىندە-اق وزگەرە بەرۋى مۇمكىن, ال ءتۇر دە­گەن, تۇرپات دەگەن كەم قويعاندا مىڭجىلدىقتاردا بولماسا قۇبىلا قويمايتىن قۇبىلىستار قاتارىنا قوسىلادى”, دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسقانبىز. ەلگە كەل­گەننەن كەيىن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحا­نا­دان كورەيا تاقىرىبىنا تاعى ءبىراز ادەبيەت اقتا­رىپ قاراساق, راسىندا دا, اكادەميك يۋ.ۆ.بروملەي تاراپىنان قولداۋ تاپقان تۇجىرىمنىڭ كوكەيگە قونىمدى ەكەندىگىن كورە تۇستىك. كورەيلەردىڭ قالىپتاسۋىندا ارعىالتايلىق تايپالار بەلسەندى ءرول اتقاردى, ال پالەوازيالىق, اۆسترونەزيالىق تاي­پالار اتسالىستى دەيىك. ارعىالتايلىق تايپا­لار­دىڭ جايى بەلگىلى. كورەيلەردى قالىپتاستىرعان ءۇش توپتىڭ ىشىندە پالەوازيالىقتار دا بىزگە سون­شا الىس ەمەس. س.كۋربانوۆتىڭ كىتابىندا بىلاي دەلىنەدى: “ودنا يز راسپروسترانەننىح توچەك زرە­نيا يۋجنوكورەيسكيح يسسلەدوۆاتەلەي زاكليۋچاەتسيا ۆ توم, چتو پەرۆوپرەدكي كورەيتسەۆ, وبلاداتەلي گرەبەنچاتوي كەراميكي, ۆەدۋت سۆوە پرويسحوجدەنيە يز سيبيري, وتكۋدا وني پريشلي نا كورەيسكي پولۋوستروۆ. يح پرينياتو نازىۆات پالەوازياتامي. پروتوكورەيسكيە يازىكي وتنوسياتسيا ك التايسكيم يازىكام” (21-بەت). س.كۋربانوۆ كورەي ءتىلى مەن تۇركى ءتىلى توبىندا قازىردىڭ وزىندە 200-دەن استام لەكسيكالىق سايكەستىكتەر بار ەكەنىن ايتقان. مىنا ماقالادا كورەي حالقىنىڭ ارعىداعى تاريحىنا تەرەڭدەي بەرمەسەك پە دەپ وتىرمىز. ءتۇبى­مىز ءبىر دەيتىن تۋىسقاندىعىمىزدى تىم تاما­شالاي بەرۋدىڭ دە, “كورەيلەردىڭ ءتۇبى ءوزىمىزدىڭ كە­رەيلەر ەكەن” دەگەن سياقتى جەڭىل سوزگە ەرۋدىڭ دە ءجونى شامالى بولار. ول جاعىن مامان تاريح­شى­لارعا قالدىردىق. دەگەنمەن, مۇنداي كۇردەلى ۇدە­رىستەردىڭ ءبارى مىڭجىلدىقتاردىڭ ۇلەسىنە تيەتىنىن ۇمىتپايىق. تاريح ساحناسىنا كورەيدىڭ ءتول مەم­لەكەتى رەتىندە شىققاندىعى تالاس تۋدىرمايتىن چوسون مەملەكەتى ب.د.د. 5-4 عاسىرلاردا داۋرەن ءسۇر­گەن. كورەيلەر ءوز ەلىن ءالى دە چوسون اتايدى, ما­عى­ناسى – تاڭعى شىق ەلى دەگەن ءسوز. ودان بەرگىدە كورەيلەر مەملەكەتى بىردە ءوسىپ, بىردە ءوشىپ, نەشە ءتۇر­لى تاريح تەپەرىشىن كورگەن. قىتايدىڭ تاڭ اۋلە­تىنىڭ ەلگە باسىپ كىرىپ, ورنىعىپ العان كەزى دە, 918 جىلى قۇرىلعان كور¿ مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۆان گوننىڭ ەلدى قايتا بىرىكتىرگەن كەزى دە, كور¿ امىرشىلەرىنىڭ موڭعول بيلىگىن مويىن­داعان كەزى دە بولعان. ەستە جوق ەسكى زامانداردا كىمدى كىم باسىپ المادى, كىم كىمگە بيلىگىن ءجۇر­گىز­بەدى دەيسىز, كورەيلەردىڭ جانىنا باتاتىنى ول ەمەس. كورەيلەردىڭ جا­نىنا باتاتىنى – ءبۇ­كىل الەمدە وتارلىق سايا­ساتى باسەڭسىگەن كەيىنگى عاسىرلاردا دا ءبى­رەسە جاپونداردىڭ, بىرەسە مانچ­جۋر­لار­دىڭ تابانىنا تاپتالا بەرگەندىگى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, 1910 جىلى كورەيانىڭ جا­پون كولونياسىنا اي­نالعانىن, 1945 جىلى اياقتالعان ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەلدى اقش-تىڭ اسكەري اكىمشىلىگى باس­قار­عانىن, كورەي تۇبە­گى­نىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ەل تاۋەلسىزدىگى 1948 جىلى عانا جاريالان­عا­نىن ايتساق تا, بۇل ەل­دىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن كورمەگەن قۇقايى جوق ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. 1910 جىلى كو­رەي­لەردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 24 (ەر كىسىلەر) – 26 (ايەلدەر) جاس بول­عانىنان دا ول ەلدى جاي­لاعان جوقشىلىق­تىڭ اۋقىمىن اڭعارا الاسىز. وسىدان جارتى عاسىر عانا بۇرىن بۇل ەل ناعىز قايىرشىلىق كەشكەن, ادامدار الا­قانعا سالىپ بەرەتىندەي كۇرىشپەن ولمەستىڭ كۇنىن كورگەن دەگەنگە بۇگىندە سەنۋ دە قيىن. ادەتتە ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭدەر بىرنەشە جىل بەدەرىمەن, كەيدە ناقتى ءبىر جىلمەن باي­لا­نىس­تىرىلادى, ال كورەيا ءۇشىن ونىڭ “ەكونومي­كا­لىق كەرەمەتى” باستاۋىنىڭ ناقتى كۇنى دە بار. ول كۇن – 1961 جىلدىڭ 16 مامىرى. ءدال سول كۇنى جەرگىلىكتى گەنەرالدار امەريكالىقتاردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ, ەلدى ازدىرىپ-توزدىرىپ بىتىرگەن ۇكىمەتتى تاقتان تايدىرعان. توڭكەرىستى ۇيىمداستىرعان گەنەرال پاك چجون-حي وسى ارەكەتىمەن كورەيانىڭ حح عاسىرداعى تاريحىنىڭ شەشۋشى تۇلعاسىنا اينالعانىن كورەيتانۋشىلاردىڭ ءبارى دە ايتادى. جاپونيا جەرىنەن ەشقانداي قازبا بايلىق­تارى شىقپايتىنىن ءجيى جازامىز. كورەيانىڭ جەرى دە تاپ سونداي. جاپوندار سياقتى, كورەيلەردىڭ دە جالعىز بايلىعى – كورەيلەردىڭ ءوزى, ولاردىڭ ەڭ­بەك­قورلىعى, تارتىپتىلىگى, بىلىمگە قۇشتارلىعى. پاك چجون-حي ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ستراتە­گيا­سىنا نەگىز ەتىپ العان سۇلبا ءتىپتى قاراپايىم – شە­تەلدەردەن نەسيە الادى دا, ول نەسيەگە يمپورت­تالعان شيكىزاتپەن, شەتەلدىك تەحنولوگيامەن جۇ­مىس ىستەيتىن فابريكالار سالادى. فابريكالاردىڭ ءونىمى ەكسپورتقا شىعارىلادى, تۇسكەن تابىسقا جاڭا شيكىزات پەن جاڭا تەحنولوگيا ساتىپ الىنادى, وسىلاي جىلدان-جىلعا جالعاسا بەرەدى. گەنەرال پاك چجون-حي 1962 جىلى العاشقى بەس­جىلدىق جوسپاردى جاساتىپ, جىل سايىن 7-8 پايىزدىق ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزەمىز دەگەندە تالايلار كۇلە قاراعان كورىنەدى. الايدا, كەلەسى, 1963 جىلعى جالپىۇلتتىق ءونىمنىڭ ءوسىمى 9,1 پايىز بولىپتى. سودان باستالعان دامۋ ءبىر دا­مىل تاپپاي قويعان. پاك چجون-حي بيلىك باسىندا تۇرعان جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ (1961-1979) ىشىندە جالپىۇلتتىق ءونىمنىڭ ءوسىمى ورتاشا 8-10 پايىز دەڭگەيىندە تۇرىپتى, كەي جىلدارى ءتىپتى 12-14 پايىزعا بارعان, ونشا ءساتتى ەمەس دەگەن جىل­داردىڭ وزىندە ءوسىم دەڭگەيى 6 پايىزدان تومەن ءتۇ­سىپ كورمەگەن. 1960 جىلى جان باسىنا شاققانداعى تابىس 80 دوللاردى قۇراعان ەكەن. سول كورسەتكىش 1979 جىلى 1000 دوللارعا, 90-شى جىلداردىڭ ور­تاسىندا 10 000 دوللارعا جەتكەن. ال 2007 جىلى, ياعني داعدارىس جاڭا باستالىپ جاتقان تۇستا بۇل كورسەتكىش 20 000 دوللارعا بارعان! كورەيدىڭ ەكونوميكالىق كەرەمەتى دەگەن, مىنە, وسى. ارينە, ءار كەرەمەتتىڭ ءوزىنىڭ كىلتى بولادى. گەنەرالدار بيلەگەن جىلداردا, ياعني 1987 جىلعا دەيىن ەل باسشىلارى وڭتۇستىك كورەيانىڭ سول تۇستا ورتاق دۇشپاندار ۇشتىگى سانالعان پحەنيانعا, ماسكەۋ مەن بەيجىڭگە قارسى شىعىس ازياداعى سترا­تەگيالىق پلاتسدارم رەتىندەگى ورنالاسۋىن ورىندى پايدالانا بىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا امە­ريكانىڭ مول قارجىلىق كومەگىن الىپ وتىرعان. “كورەي ەكونوميكالىق كەرەمەتىنىڭ” تاعى ءبىر تەتىگى – ديكتاتۋرا... ادەتتە ءبارىمىز جەردەن الىپ, جەر­گە سالىپ جاتاتىن بەدەلگە سالىپ, بەلدەن باسۋ ءادىسى بۇل ەلدە بيلىككە دە, سول بيلىككە ەكى تىزگىن, ءبىر شىل­بىردى بەرىپ قويعان حالىققا دا پايدالى بولىپ شىق­قان. دامۋ ستراتەگياسىن مەملەكەت بەلگىلەپ, جەكە مەنشىك فيرمالار بيلىكتىڭ بۇي­رى­عىن بۇلجىت­پاي ورىنداپ وتىرعان. ول كەزدەگى جۇمىس اپتاسىنىڭ رەسمي مولشەرىنىڭ ءوزى 54 ساعاتقا جەتكەن ەكەن. پاك چجون-ءحيدىڭ سول تۇستاعى ەلدىڭ احۋالىنا بايلانىستى ايتقان “مەن بانكروتقا ۇشىراعان فيرمانى قابىلداپ العانداي كۇي كەشتىم” دەگەن ءسوزى بەلگىلى. ايتسا ايتقانداي. 1960 جىلى كورەيا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيى بويىنشا ء(بىر جىلدا 80 دوللار) نيگەريا مەن پاپۋادان (جاڭا گۆينەيا) دا كەيىن تۇرعان. سول كەزگە دەيىن بۇكىل ەلدە بىردە-ءبىر كوپقاباتتى تۇر­عىن ءۇي بولماعان, ەل استاناسى سەۋلدىڭ وزىندە سۋ پاتەرلەردىڭ شيرەك بولىگىنە عانا بەرىلەتىن. كورەيا استاناسىندا كوپ قاباتتى العاشقى تۇرعىن ءۇي كە­شەنى 1963 جىلى عانا سالىنىپتى. ونىڭ دا ءوزىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعى جەتىپ جاتىر. اۋەلدە ون قاباتتىق ون ءبىر ۇيدەن تۇراتىن, بارلىعى 1158 پاتەرلىك شاعىن اۋدان سالۋ جوسپارلانادى. جۇرت ورە تۇرەگەلىپ, قارسى شىعادى. “جارىق بەرۋگە ەلەكتر قۋاتى جەتپەي جاتقاندا ءليفتىلى ءۇي سالۋ دەگەن نە سۇمدىق!” دەپ گازەتتەر جامىراي جازادى. اقىرى ءۇيدىڭ قاباتتارى ازايتىلىپ, الگى شاعىن اۋدان تەك التى قاباتتى (ارينە, ءليفتىسىز) ۇيلەر­دەن تۇرعىزىلادى. سوندا دا قۇرىلىسى تولىق بىتكەننەن كەيىن الگى ۇيلەرگە ەشكىم كىرمەي قويادى. پاتەرلەردىڭ ون-ون بەس پايىزى عانا ساتىلادى, وندا دا تەك ءبىرىنشى قاباتتاعىلارى عانا... ەشكىم تىم قۇرىعاندا ەكىنشى قاباتتا دا ەشقاشان تۇرىپ كور­مەگەن عوي. سويتسە كومىرمەن جاعىلاتىن قازان­دىقتاردان ادامدى ءولتىرىپ جىبەرەتىن گاز تارايدى ەكەن, گاز تاراعان بەتتە ءبىرىنشى قاباتتا تۇراتىن­داردان باسقالار دالاعا شىعىپ ۇلگەرە المايدى ەكەن دەگەن قاۋەسەت جايىلىپ كەتىپتى. ءۇي سالعان كوم­پانيا باسشىلىعى جۇرتتى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن بەس سۋىر ساتىپ الىپتى دا, گاز تارايدى دەپ ۇرەيلەنىپ, ءوز ۇيلەرىنە وزدەرى جولاماي جۇرگەن­دەر­دىڭ پاتەرلەرىنە الگى سۋىرلاردى تۇنەتىپ شىعا­رىپ­تى. تۇرعىندار سوندا دا قورىققانىن قوي­ماي­دى, سۋىر, قانشا ايتقانمەن, ادام ەمەس قوي دەپ. امالى تاۋسىلعان كومپانيا باسشىلىعى ءبىر قىز­مەتكەرىن سىلقيتا ىشكىزەدى دە, جاڭاعى ۇيلەردىڭ بىرىنە قاماپ, سىرتىنان جاۋىپ كەتەدى. تاڭەرتەڭ ءبارى جينالىپ, جۇگىرىپ بارسا, الگى كىسى – ءتىرى... سودان كەيىن عانا الدىمەن ەكىنشى قاباتتىڭ, ءبىراز­دان سوڭ ءۇشىنشى قاباتتىڭ پاتەرلەرى ساتىلا باستايدى. سويتكەن سەۋلدە قازىر كوك تىرەگەن ءزاۋ­لىم ۇيلەر سامساپ تۇر. “تەحان سەنمەن” ساقتاندىرۋ كومپانياسى عيماراتىنىڭ ۇشار باسىنا قارا­سا­ڭىز باسىڭىزداعى قالپاعىڭىز تۇسەدى. راس, كورەي­لەرگە تيەسىلى جەردەگى ەڭ بيىك عيمارات ول ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ اياعىندا پحەنياندا 105 قاباتتىق قوناق ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالعان. بۇلاردىڭ سولتۇستىكتەگى تۋىسقاندارى قالايدا سەۋلدەن سەكىرىپ ءتۇسۋ ءۇشىن ەرەگەسىپ سالعان ول قوناق ءۇيدىڭ قۇرىلىسى, مىنە, 20 جىلدان بەرى اياقتالماي كەلە جاتىر. سەۋلدىڭ ورتالىعىنداعى ءبىر مەتر جەردىڭ باعاسى ونداعان مىڭ دوللارعا بارادى, مىسالى, مەندون ورامىندا 40 مىڭعا جەتەدى. مالايزيا كەرەمەتىنىڭ اۆتورى – ماحاتحير موحامماد مالايلىقتاردىڭ اۋەلگى بەتتە بالكوندا شوشقا ۇستاعانىن, ءبىر قاباتتان ءبىر قاباتقا شوش­قالارىن شىڭعىرتىپ شىعىپ بارا جاتاتىنىن ايتقانى دا ەسىمىزدە. وسىنداي تابىستى ەلدەردىڭ ءتاجى­ريبەسىندە دە قازىر ادام ايتسا نانعىسىز جاي­لار­دىڭ جولىققانىن ەجىكتەپ وتىرعاندا ونداي بولماق قايدا دەۋدىڭ جونسىزدىگىن اڭعارتپاقپىز. جۇرتتىڭ ءبارى بىزدەي باستاعان. بىزدەن الدەقايدا ناشار كەزىندە باستاعان. ال قازىرگى ءال-اۋقات دەڭگەيى ايتا قالارلىقتاي. كورەيادا ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 78 جىلعا جەتكەن. ءۇش جىلعا سوزىلعان ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىننىڭ وزىندە قازىر جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى 17,7 مىڭ دوللاردى قۇراپ وتىر. ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 2009 جىلى 902 ميلليارد دوللار بولدى. وسىدان شيرەك عاسىرداي عانا ۋاقىت بۇ­رىن, 1986 جىلى كورەيادا اۆتوموبيل سانى ميل­ليونعا جەتپەسە, 2001 جىلى ماشينەلەردىڭ سانى 12 ميلليونعا بارعان. كەيىنگى مالىمەتتەردى تابا المادىق. كەم قويعاندا 16-17 ميلليون شىعار قازىر. 2003 جىلى ەلدە قولىنا قالتافون ۇستاعان ادامنىڭ, ياعني ابونەنتتىڭ سانى 33 ميلليون 444 مىڭ ادام ەكەن. سوندا بۇگىندە كنوپكا باسۋعا شاماسى كەلگەننىڭ ءبارىنىڭ ۇيالى تەلەفونى بول­عا­نى عوي. قازىر ەلدە 50,8 ميلليون ادام بار. ايت­قانداي, كورەيا حالقىنىڭ تىعىزدىعى بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى ورىندا تۇر: مۇندا ءار 1 شارشى شاقىرىمعا 474 ادامنان كەلەدى. كورەيلەردىڭ تاڭ-تاماشا قالدىرار تابىس­تا­رىن تەك ەكونو­مي­كا­لىق تەتىكتەرمەن ءتۇسىن­دى­رە بەرۋگە بولمايدى. سەۋل­دە ءبىزدىڭ كورگەن­دەرى­مىزدىڭ ءبىرازى قازىر الەمدە ورنىققان قاعي­دا­لارعا كادىمگىدەي كەرە­عار. مىسالى, ۋرباني­زا­تسيا مەن ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى قىلمىستىڭ ار­تۋى­مەن قاتار جۇرەدى دەي­مىز. بۇكىل الەمدە سولاي. كورەيادا باسقاشا. مۇندا قىلمىس جىل وتكەن سايىن ازايىپ كە­لەدى. مىسالى, ءىرى قالا­لارداعى قىلمىس تۇتاس­تاي العاندا ەلدەگى قىل­مىس دەڭگەيىنەن اناعۇر­لىم جوعارى بولادى دەي­مىز. بۇكىل الەمدە سولاي. كورەيادا باسقاشا. وسىن­داعى ءىرى ەكى مەگاپوليس – سەۋل مەن پۋسان كورەي كري­مينولوگتارىنىڭ ءتىزى­مىن­دە قىلمىس دەڭگەيى جوعارى قالالار قاتارى­نان تابىلمايدى. “كورەيا استاناسى كۇن مەن ءتۇننىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا قاۋىپسىز. سەۋلگە كەلگەن شەت­­ەلدىكتەر ءۇشىن ەڭ ءۇل­كەن قاتەر – ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن ىشكىشتەر, ولاردىڭ كەيبىرى شەتەلدىكتى كورسە بولدى وزدەرىنىڭ اعىلشىنشاسىن شىڭداي قويعىسى كەلىپ, دەرەۋ سويلەسە كەتەدى”, دەپ جازادى اندرەي لانكوۆ. ستاتيستيكا مالىمەتتەرى دە راستايدى مۇنى. 2000 جىلدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ءار 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا ادام ءولتىرۋ كورسەتكىشى رەسەيدە 19,8, اقش-تا 4,6, كورەيادا 2,02 بولعان. سول جىلى وڭتۇستىك كورەيادا ءار 100 ادامعا شاققاندا 9,6 توناۋ وقيعاسى تىركەلسە, ول كورسەتكىش رەسەيدە 91, اقش-تا 147 بولعان, ياعني 15 ەسە ارتىق. ءبىزدىڭ ەلشىلىك قىزمەتكەرى كورەيلەردە كادۋىلگى ۇرلىق ءتىپتى جوق دەگەندى ايتادى. بۇل ارادا ءداستۇرلى كورەي ەتيكاسىنداعى قىلمىسقا, ۇرلىققا توزگىسىزدىكتىڭ ۇلكەن ءرولى بار. ەلدى قايىرشىلىق جايلاعان وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىندە جۇمىس ىستەيتىن ساتۋشىلار اشتىقتان بۇراتىلىپ بارا جاتسا دا اۋىزدارىنا كۇرىشتىڭ ءبىر ءدانىن دە سالمايدى ەكەن. بۋدديزم ءدىنىن ۇستاناتىن كورەيادا كونفۋتسي­شىلدىكتىڭ اسەر-ىقپالى ايرىقشا. “ادامنىڭ ءوز جا­نىندا ءتارتىپ بولسا, وندا وتباسىندا دا ءتارتىپ بو­لادى, وتباسىندا ءتارتىپ بولسا, مەكەمەدە ءتارتىپ بو­لادى, مەكەمەدە ءتارتىپ بولسا, مەملەكەتتە ءتارتىپ بولادى”, دەيدى كورەيلەر. وسىنشا داۋلەتكە يە مەم­لەكەتتە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى, ەۋرو­پالىق ۇعىممەن قاراعاندا, وتە ءالسىز. مۇندا جاسى ۇلعايعان ادامدارعا قامقورلىق جاساۋ ءمىن­دە­تى نەگىزىنەن وتباسىنا, بالالاردىڭ وزىنە جۇك­تەلگەن. سودان قاراۋسىز قالىپ جاتقان اتا-انا جوق كورىنەدى. كورەيلەر ءۇشىن اتا-انانىڭ ايتقانى – زاڭ. 1991 جىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالدامانىڭ ناتيجەسى بويىنشا, ءتىپتى جوعارى ءبىلىمدى كورەيلەردىڭ ارا­سىندا دا وزدەرىنىڭ بولاشاق ومىرلىك سەرىگىن وزدەرى تاڭداعانداردىڭ ۇلەس سالماعى تەك 35 پايىز ەكەن, قالعاندارىنىڭ ءبارى اتا-اناسىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا ۇيلەنگەندەر, تۇرمىسقا شىققاندار. سودان بەرگى جيىرما شاقتى جىلدا ءوز تاڭداۋىن ءوزى جاسايتىنداردىڭ كوبەيگەنى كۇمانسىز, ايتسە دە كورەيلەردىڭ اتا-انانىڭ الدىندا ءالى دە تاق تۇرا­تىنى تالاس تۋعىزبايدى. جاسى ۇلكەندەرگە قۇرمەت تە بولەكشە. كورەي تىلىندە, مىسالى, ورىستاردا­عى­داي, جالپىلاما “برات” نەمەسە “سەسترا” دەگەن سياقتى ۇعىمدار جوق ەكەن. ۇل بالا ۇلكەن بولسا – اعا, كىشى بولسا – ءىنى, قىز بالا ۇلكەن بولسا – اپكە, كىشى بولسا – ءسىڭلى. قازاقتارداعى سياقتى. اركىمنىڭ ءوز ءجونى, ءوز جولى, ءوز ورنى بار. وسى ارادا ءبىر جايدى ايتا كەتەلىك. تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى گەورگي كان ينتەرنەتتە (neonomad.kz) جاريالان­عان تاياۋداعى سۇحباتىندا ەكى كورەيانىڭ بىرىگۋى ءما­سە­لەسىنە توقتالىپ, “كەزىندە كيم دە چجۋن پحە­نيانعا بارۋعا تاۋەكەل ەتتى عوي! ول قانشا كەدەر­گىلەردەن ءوتتى سول ءۇشىن! باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ جاسى كيم چەن يردەن ۇلكەن – بۇل كورەيلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جاسى ۇلكەننىڭ جاسى كىشىنىڭ الدىنا بارۋى – اقىلعا سىيمايتىن جاي! الايدا, ساياسي ەرىك-جىگەر بولسا, تالاي نارسەدەن باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى”, دەي­دى. بۇل ەلدەگى تۇسىنىك بويىنشا, نە­كە­گە تۇرۋ ءۇشىن ادامنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جەتكىلىكتى بو­لۋى كەرەك. ستۋدەنتتەردىڭ نەكەگە تۇرۋى سون­دىق­تان دا وتە سيرەك, ال كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىزداردىڭ تۇرمىسقا شىعۋىنا ءتىپتى تىيىم دا سالىنعان. كورەيلەردىڭ توي جاساۋى ءبىزدىڭ قا­زاق­تاردان دا اسىپ كەتەتىن كورىنەدى. كەي تويلارعا مىڭ­نان استام قوناق شاقىرىلادى ەكەن. ا.لان­كوۆتىڭ كىتابىندا قوناعىنىڭ سانى 3 مىڭنان استام بولعان ءبىر توي جايىندا جازىلعان. مۇنشا ادام شاقىرسا شاشىلعىش شىمكەنتتىكتەردىڭ ءوزى شارشاپ-شالدىعىپ قالاتىن شىعار. كونفۋتسيشىلدىكتىڭ ىقپالى كورەيلەردىڭ ۇل مەن قىزعا كوزقاراسىنان دا كورىنەدى. كونفۋتسي قاعيداسى بويىنشا اتا-بابا بەيىتتەرىنە بارىپ, قۇرباندىق شالۋعا تەك ۇل بالالارعا رۇقسات ەتىل­گەن. مۇنداي قۇرباندىق شالىنباسا ارۋاقتار و دۇنيەدە دە اشىعىپ-زارىعىپ جۇرەدى دەپ سا­نالادى. سودان بارادى دا كورەيلەر بار جاقسىنى ۇل بالانىڭ الدىنا توسادى, بار جاقسىلىقتى ۇل بالادان الدىمەن توسادى. 1994 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دارىگەرلەرگە دۇنيەگە كەلەتىن نارەستەنىڭ جىنىسىن انىقتاۋعا قاتاڭ تىيىم سال­عانعا دەيىن بۇكىل ەلدە بولاشاق بالانىڭ ۇل نە قىز بولۋىنا ىقپال جاساۋ ابدەن ەتەك الىپ كەتكەن ەكەن. مىسالى, تەگۋ قالاسىندا 1988 جىلى تۋعان ءار 100 قىز بالاعا 136 ۇل بالا كەلىپتى (بۇكىل الەم­دەگى ورتاشا كورسەتكىش – 100 قىز بالاعا 105 ۇل بالا). “ارينە, بۇل ءۇردىس بيلىكتىڭ تىنىشىن ءاب­دەن-اق كەتىردى. سول كەزدە جۇرگىزىلگەن سوتسيولو­گيا­لىق زەرتتەۋلەر ەگەر بالانىڭ جىنىسىن تاڭداۋدا تولىق ەرىك بەرىپ قويسا كورەي انالارىنىڭ ۇلداردى قىزداردان ءبىر جارىم ەسە كوپ تۋاتىنىن كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى كورەيا بىرنەشە ونداعان جىل­داردان كەيىن ەركەكتەرى ايەلدەرىنەن ءبىر جارىم ەسە كوپ ەلگە اينالادى دەگەندى بىلدىرەتىن!” (ا.لان­كوۆ). قازىر ەل باسشىلىعىنىڭ باسىن قاتىرىپ وتىرعان جايدىڭ ءبىرى وسى. باس قاتىراتىن جايدىڭ تاعى ءبىرى – شەتەلدىكتەردىڭ كورەي بالالارىن اسىراپ الۋىنىڭ جىلدان جىلعا كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى. قازىر ولاردىڭ سانى شامامەن 150 مىڭنان اسىپتى. 100 مىڭى اقش-تا, 40 مىڭى باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە. بارعان ەلدەرىندە كورەي­لىك بالالارعا تالاپ باسقاشالاۋ قويىلادى ەكەن. اسىراپ العان اتا-انا تازا “شىعىستىق” مىنەزدى كۇتسە, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر تازا “كورەيلىك” وزات وقۋدى كۇتەدى. ونىڭ ءبارى گەنوتيپتەن ەمەس, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزىنەن ءوربيتىنى ەسەپكە الىنا بەرمەيدى. “كورەيلىك” وزات وقۋ دەگەن نە؟ بۇل ەلدە شىن مانىندە ءبىلىم كۋلتى قالىپتاسقان. مۇنىڭ دا تاريحي تامىرى تەرەڭدە. كورەيادا, كورشىلەس قى­تايداعىداي, مىڭداعان جىلدار بويى مەملەكەتتىك اپپاراتقا ادامدار تەك مەملەكەتتىك ەمتيحان ارقىلى عانا الىنىپ كەلگەن. ونى اناۋ-مىناۋ ادام تاپسىرا الماعان. ەسەسىنە تاپسىرا العاندار جاقسى قىزمەتكە دە يە بولعان, جوعارى جالاقىعا دا جەتكەن. “جاقسى وقىساڭ جاقسى جۇمىس ىستەي­سىڭ, جاقسى جۇمىس ىستەسەڭ جاقسى تۇراسىڭ” دەگەن قاراپايىم عانا قاعيدا ۋاقىت وتە كەلە ءداستۇرلى دۇنيەتانىمنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگىنە, اجىراماس بولىگىنە اينالعان. قازىر كورەيادا ورتا مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ شامامەن 70 پايىزى جوعارى ءبىلىم الادى. سونىڭ وزىندە دە ەلدە جاقسى ۋنيۆەرسيتەت بىتىرمەگەن ادامنىڭ جاقسى جۇمىسقا قول جەتكىزۋى وتە قيىن. “كورەيادا ءبىلىم مارافونىنان ءبىر شى­عىپ قالعان ادام قاتارعا قايتا قوسىلا المايدى. مۇندا ادامنىڭ تاعدىرى 12-16 جاسىندا انىق­تالادى. مەكتەپتە ءجۇردىم-باردىم وقىعان بەرەكە­سىز بالانىڭ مينيستر نەمەسە پروفەسسور بولۋ تۇرماق, داۋلەتتى كاسىپكەر بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ءارى بارعاندا ۇساق ساۋداگەر نەمەسە قولبالا قىزمەتشى عانا بولۋى مۇمكىن” (ا.لانكوۆ). سوندىقتان دا مۇنداعى ءار بالا مەكتەپتە جانىن سالىپ وقۋعا تىرىسادى. جوعارى سىنىپ وقۋشى­لارى تاۋلىگىنە 11 ساعات ۋاقىتىن مەكتەپتە وتكىزەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە بالالاردى ۇيدە دە كوپ ەركە­لەتە قويمايتىن سياقتى. بۇل ەلدەگى ايەلدەردىڭ 54 پايىزى ءۇي شارۋاسىندا. ءتىپتى جوعارى ءبىلىمدى ايەلدەردىڭ دە تالايى ۇيدە بالا باعىپ وتىرادى. كوپ­تەگەن فيرمالاردا ايەلدەردى تۇرمىسقا شىعۋى­مەن بىرگە جۇمىستان دا شىعاراتىن جۇيە باياعىدان بار ەكەن. مەكتەپتەگى جىلداردىڭ ءبارى ونى بىتىرەردەگى ەمتيحانعا, ودان كەيىنگى ۋني­ۆەرسيتەت ەمتيحانىنا دايىندىقپەن وتەدى. شىن­تۋايتىندا, ەمتيحانداردىڭ اتى ءارتۇرلى بولعا­نى­مەن زاتى ءبىر عوي. ولاردىڭ ءبارى دە – ءومىر ەمتي­حانى. ءومىر بويى ەمتيحاننان وتۋمەن بولاتىنىن كورەيلەر بالا جاسىنان ءبىلىپ وسەدى. مىنا جانتالاس زاماننىڭ جاعالاسقان تىرلىگىنە سولاي دايىندالادى. كورەيادا كوپ ماسەلە شەشىلگەن. الايدا, ەڭ ۇلكەن ماسەلە شەشىلمەگەن. ول ماسەلە – ەكى الىپ ەلدىڭ – كسرو مەن اقش-تىڭ يدەولوگيالىق قاقتىعىسىنىڭ قۇرباندىعىنا اينالىپ (ەلۋىنشى جىلدارداعى ازامات سوعىسىندا شامامەن 3 ميل­ليونداي كورەي قازا تاپقان), اقىرى 38-ءشى پارال­لەلدىڭ ەكى جاعىندا ەكى بولەك تۇرۋعا, ەكى ەل قۇرۋ­عا, ەكى ءتۇرلى ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان ءبىر حالىق­تىڭ جارماق كۇي كەشۋى. وسى شەتىن تاقىرىپقا ءبىز ءوزىمىز ەشتەڭە دەمەي-اق قويايىق, بەلگىلى عالىم گەورگي كاندى سويلەتىپ كورەلىك. “مەن سول­تۇس­تىكتە دە, وڭتۇستىكتە دە بولعان ادام رەتىندە مىنا­نى ايتا الامىن: ءبىز ەكى جاق بەتتەگى قاراپايىم ادامدارمەن سويلەسكەنىمىزدە ولاردىڭ ءبارى ءبىر نارسەنى – بىرىگۋدى قالايتىنىن تۇسىندىك. مۇنىڭ باسى اشىق, ايدان انىق. ولاردىڭ ارمانى بىرەۋ – بىرىككەن كورەيا, ءبارىنىڭ وسىعان جانى اۋى­را­دى”, دەيدى گ.كان. پحەنياندا كورەيا بىرىگۋىنىڭ مۋ­زەيى بار ەكەن. سول مۋزەيدە قازاقستان كورەي­لەرى­نىڭ قاۋىمداستىعى گرانيت تاقتا ورناتىپ, قازاق­ستان كورەيلەرى كورەيانىڭ بىرىگۋىن جاقتايتىنىن جازىپتى. مۋزەيدىڭ تاعى ءبىر اتى – 15.06.2000 جىلعى 15 ماۋسىم كۇنى ەكى كورەيا باسشىلارى ءدال ساعات ۇشتەن التى ءمينوت وتكەندە كەزدەسكەن. سول­تۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ ءتۇبى بىرىگۋگە ۇمتىلاتىنى جونىندەگى تاريحي بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا سول جولى قول قويىلعان. مۋزەيدىڭ بازالت تاستان جاسالعان ەسىگىنىڭ سالماعى 3 توننا. مۇنىڭ ماعى­ناسى: ءۇش كۇش – سولتۇستىك, وڭتۇستىك كورەيا جانە شەتەل كورەيلەرى ارقايسىسى ءبىر توننادان سال­ماقتى ءوز موينىنا الىپ, ورتاق ەسىكتى بىرلەسە اشۋعا ءتيىس. قازىرشە ول ەسىك جابىق. سولتۇستىك كورەيادان جاقىندا جەتكەن سۋىت حابار – سول ەلدە مامىر-ماۋسىم ارالىعىندا كەزەكتى يادرولىق قارۋ سىناعى وتكىزىلەدى دەگەن سۋىق ءسوز ول ەسىكتىڭ اشىلۋىن تاعى دا الىستاتا تۇسەتىنى انىق. بىراق, ايتەۋىر, ەسىك بار عوي. ءتۇبى ءبىر اشىلار. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.