كەڭەس وداعىندا تسەنزۋرا ارقىلى ءولىم-ءجىتىمنىڭ سانىن ايتۋ, اسكەري زاۋىتتاردىڭ اتاۋى, ولاردىڭ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى, نە شىعاراتىنى, وراق ناۋقانى كەزىندە كومەككە كەلگەن سولداتتاردىڭ سانى, قاي قالادان كەلگەنى, نارازىلىق اكتسيالارى, ءىرى توتەنشە وقيعالار سياقتى كوپتەگەن اقپاراتتى جاريالاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. سونداي-اق گازەت-جۋرنالداردا, تەلەۆيزيا مەن راديو جاڭالىقتارىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىق ارەكەتتەر, ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەر تۋرالى حابار-وشار كەتىپ قالسا, ولاردىڭ اۆتورلارى مەن رەداكتورلارى ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولعان. ونى بايقاماعان تسەنزور دا ورنىنان ۇشاتىن.
كەڭەستىك تسەنزۋرا وسىنداي ارەكەتتەرىمەن ادام قۇقىعى مەن ءسوز بوستاندىعىن بارىنشا شەكتەدى. مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ وي-ءورىسى مەن ساناسىنىڭ دامۋىن تەجەپ, سايىپ كەلگەندە, ميلليونداعان كىسى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىرماۋىعىنا شىرمالىپ, ماڭگۇرتتىكتىڭ از-اق الدىندا بولعان ەدى. «بىزدەگى تىرلىكتىڭ ءبارى جاقسى, قيىندىقتىڭ ءبارى تەك كاپيتاليستىك ەلدەردە» دەگەن سياقتى جالعان تۇسىنىك قالىپتاستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول جالعاندىقتان ادا بولا الماي جۇرگەن ادامدار بار. سوندىقتان ويلى ادامنىڭ ءبارى تسەنزۋرانى قالامايدى, ال تسەنزور بولعان ادامداردى جەك كورەدى. بىراق ولاردىڭ كوبىنىڭ ەش جازىعى جوق. وزدەرىنەن تالاپ ەتىلگەن قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ادال اتقاردى. اتقارماسا, ءبارىبىر, باسقا ادام قويىلار ەدى. تەك تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, ءوزىنىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ, بىرەۋلەردى ناقاقتان قۋدالاماسا بولدى ەمەس پە؟..
پەتروپاۆلدا ۇزاق جىلدار بويى تسەنزور بولعان كوپجاسار كۇيەۋباەۆ 1978 جىلدان باستاپ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسپاسوزدە مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ باسقارماسىندا قىزمەت اتقارعان. ال تسەنزوردىڭ قىزمەتىن ول كەزدە رەداكتور دەپ اتاعان.
«مەن العاش وبلىستىق تەلەۆيدەنيەنىڭ قازاق بولىمىندە تسەنزور بولدىم. قولىما «قۇپيالار تىزبەسى» دەگەن 467 بەتتىك قالىڭ كىتاپتى ۇستاتتى. وندا قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, ەكونوميكا, مادەنيەت سالالارى بويىنشا جاريالاۋعا تىيىم سالىنعان اقپارات تىزىمدەرى كورسەتىلگەن. وقىپ وتىرعان ماتىندەردەن كەزدەستىرگەن اقپاراتتى سول تىزىممەن سالىستىرىپ, جاريالاۋعا جاتپايتىنى بولسا, دەرەۋ تۇزەتەمىن. ارينە, بۇل اۆتورلارعا ۇنامايدى, بىراق امال قانشا, نۇسقاۋلىقتان شىعا المايسىڭ. مىسالى, «لەنين اتىنداعى زاۋىتتا ەڭبەك ەتەدى» دەگەن سويلەمدى «زاۋىتتا ەڭبەك ەتەدى» دەپ تۇزەتەسىڭ. ال مۇنىڭ اقپاراتتىق ماڭىزى وزگەرىپ كەتەدى عوي, بىراق سولاي ەتۋگە ءماجبۇرسىڭ. دەگەنمەن, مەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ەشقاشان تولىق ابزاتستى الىپ تاستاپ كورگەن ەمەسپىن. شىنىمدى ايتسام, ماعان وسىنداي تالاپتارى ءۇشىن تسەنزورلىق قىزمەت ۇنامايتىن», دەيدى ول.
قازىرگى جاس ادامدارعا كۇلكىلى كورىنگەنىمەن, ول كەزدە 15 مەتر بيىكتىكتەن تۇسىرىلگەن فوتونى دا گازەتتە جاريالاۋعا بولمايدى ەكەن. قالاداعى اسكەري بولىمدەردىڭ ءنومىرىن كورسەتۋ, سۋيتسيد جاساعانداردى اۋىزعا الۋ, تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ سانىن جازۋ – قىلمىسپەن پارا-پار. كەزەكشىلىككە شىققان ميليتسيا ءپاترۋلىنىڭ سانىن كورسەتسەڭ دە ايىپقا قالاسىڭ.
«باسپاسوزدە مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ باسقارماسى» دەگەن دارداي اتاۋى, «تسەنزور» دەگەن اتىنان ات ۇركەتىن قىزمەتكەرى بولعان سوڭ بۇل كىسىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى دە وزگەشە شىعار دەپ ويلاعانبىز. سويتسەك, ايرىقشا ەشتەڭەسى جوق ەكەن. كوپەكەڭ قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىندا قىزىلبالىقشى دەگەن اۋىلدا 1948 جىلى ومىرگە كەلىپتى. اكەسى كوبەگەن باي بولماسا دا بايلاردى جاعالاعان پىسىق ازامات بولعان ەكەن. بايدى جاعالاعاننىڭ ءبارىن كەڭەس وكىمەتى قۋدالادى ەمەس پە, كوبەگەن دە كامپەسكەگە ىلىككەن. ءسويتىپ اعايىندار اراسى ب ۇلىنگەن زاماندا جاقىندارىنا وكپەلەپ, كورمەيتىندەي بولىپ باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى. جىتىقارا جاقتاعى اقسۋات اۋىلىندا 8-ءشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ كوپجاسار پەدۋچيليششەگە تۇسەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ اسكەرگە كەتىپ, ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىندە تانكىشى بولادى. قايتىپ كەلگەن سوڭ مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ قوستاناي پەدينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن. 1976 جىلى قىزىلجار قالاسىنىڭ تۋماسى – بايان دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, وسى قالاعا كەلەدى. مۇندا الدىمەن مەكتەپ-ينتەرناتتا تاربيەشى بولىپ, ارتىنان تسەنزورلىق قىزمەتكە اۋىسادى.
كوپەكەڭ وسىنداي قاراپايىم ادام بولسا دا, جۋرناليستەر وزىنەن ىعىسىپ, تەزىرەك جىلىستاپ كەتۋگە تىرىسقانىن ايتادى. «كەيدە رەداكتسياعا بارا قالسام, جاڭا عانا ءازىل-قالجىڭمەن اۋلانى باسىنا كوتەرىپ وتىرعان جىگىتتەر لەزدە زىم-زيا بولادى. تسەنزوردىڭ قىزمەتى جۇرتتىڭ بارىنە قورقىنىش بولىپ ەلەستەيتىنىن سودان بىلە بەرىڭىز. ءوزىم ىشىمنەن وندايعا ك ۇلىپ, تاڭعالىپ قوياتىنمىن», دەيدى ول.
ءوز قۇپياسىن ۇزاق جىلدار بويى ساقتاپ, قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ادامعا كەڭەس وكىمەتى بالەندەي وڭ قاباقپەن قاراماعان. ەكى بولمەلى پاتەردى دە ارەڭ بەرىپتى. مەملەكەتتىك تۇگىل, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ماراپات تا بۇيىرماپتى.
ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە تسەنزۋرا جويىلعانى بەلگىلى. حالىققا ەركىندىك بەرىلىپ, جۋرناليستەرگە ءسوز بوستاندىعى ءتيدى. وسىنى پايدالانىپ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالعىسى كەلەتىن, ءتىپتى سولتۇستىك ايماقتى كورشى مەملەكەتكە قوسۋدى كوزدەگەن ارانداتۋشىلار دا باس كوتەرگەن-ءدى. ولاردىڭ «نوۆ پريشيميا», «زناميا سۆوبودى», «ۆوزنەسەنسكي پروسپەكت» جانە باسقا گازەتتەرىنىڭ سارىنى وسى باعداردى ۇستانعان. ال «گلاس» دەگەن گازەت ءتىپتى اشىق كۇرەسكە شاقىرۋعا دەيىن باردى. مىنە, وسىنداي وتكەندى كوكسەيتىن سەپاراتيستىك پيعىلداعى باسىلىمدارمەن زاڭدى تۇرعىدا مەملەكەت اتىنان بىلىكتىلىكپەن كۇرەسە الاتىن ماماندار قاجەت بولعاندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قىزمەتكە كىرگەن كوپجاساردىڭ تاجىريبەسىنىڭ پايداسى ءتيدى. ارانداتۋشىلاردىڭ كەيبىرىنە سوت ارقىلى ايىپپۇل سالىنىپ, قايسىبىر باسىلىمدى بەلگىلى مەرزىمگە جابۋ تۋرالى شەشىمدەر شىعارىلدى. سونداي-اق ول رەسەي قالالارىنان جەتكىزىلەتىن پورنوگرافيالىق باسىلىمداردى, جەكە ادامداردى قارالاعان, ار-نامىسقا تيەتىن دۇنيەلەردى تاركىلەپ, ونداي اقپارات اعىنىن شەكتەۋگە بەلسەنە اتسالىستى.
كەيىن كوپجاسار كۇيەۋباەۆ باسپاسوزدە جانە باسقا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ جونىندەگى وبلىستىق ينسپەكتسيا قۇرىلعاندا سونىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. مۇندا دا ول قازاقستان زاڭناماسىنا قايشى كەلەتىن باسپاسوزدەگى بۇرا تارتۋشىلىقتاردى اشكەرەلەپ وتىردى. ادال دا ابىرويلى ەڭبەگى ءۇشىن وبلىس اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان.
قازىر كوپەكەڭ زەينەت دەمالىسىندا. ابدەن تارتىپكە, رەجىمنەن اۋىتقىماۋعا ۇيرەنىپ قالعان باسى قاشان كورسەڭ, قىمبات ۋاقىتىن جوعالتپاۋعا تىرىسىپ, از اڭگىمەلەسىپ, اسىعىپ تۇرعانى. دەنە شىنىقتىرۋمەن دە جالىقپاي اينالىسىپ, قولىنداعى ەكى تاياعىن ەسكەكشە سەرمەپ, تازا اۋادا سەرۋەندەپ جۇرگەنىن ءجيى كورەمىز.
