قوعام • 02 تامىز، 2021

تسەنزور دەگەن بولعان...

98 رەت كورسەتىلدى

تسەنزۋرا دەگەن كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ اجىراماس اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى ەدى. الايدا ول كەڭەس وداعىنىڭ ويلاپ تاپقان دۇنيەسى ەمەس، بۇرىننان، پاتشا زامانىنان بار ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ قۇرالى ەدى.

كەڭەس وداعىندا تسەنزۋرا ارقىلى ءولىم-ءجىتىمنىڭ سانىن ايتۋ، اسكەري زاۋىت­تاردىڭ اتاۋى، ولاردىڭ ءوندى­رى­سىنىڭ كولەمى، نە شىعاراتىنى، وراق ناۋقانى كەزىندە كومەككە كەلگەن سولداتتاردىڭ سانى، قاي قالادان كەل­گەنى، نارازىلىق اكتسيالارى، ءىرى توتەنشە وقيعالار سياقتى كوپتەگەن اقپاراتتى جاريالاۋعا قاتاڭ تى­يىم سالىنعان. سونداي-اق گازەت-جۋر­نال­داردا، تەلەۆيزيا مەن راديو جاڭا­لىق­تارىندا ۇيىمداسقان قىل­مىستىق ارەكەتتەر، ۇلتارالىق كي­كىلجىڭدەر تۋرا­لى حابار-وشار كەتىپ قالسا، ولاردىڭ اۆتورلارى مەن رەداكتورلارى ءتىپتى قىلمىستىق جا­ۋاپ­­كەرشىلىككە تار­تىلاتىن بولعان. ونى بايقاماعان تسەنزور دا ورنىنان ۇشاتىن.

كەڭەستىك تسەنزۋرا وسىنداي ارە­كەت­تەرىمەن ادام قۇقىعى مەن ءسوز بوس­تان­دىعىن بارىنشا شەكتەدى. مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ وي-ءورىسى مەن ساناسىنىڭ دامۋىن تەجەپ، سايىپ كەلگەندە، ميلليونداعان كىسى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىرماۋىعىنا شىرمالىپ، ماڭگۇرتتىكتىڭ از-اق الدىندا بولعان ەدى. «بىزدەگى تىرلىكتىڭ ءبارى جاقسى، قيىندىقتىڭ ءبارى تەك كاپي­تا­ليستىك ەلدەردە» دەگەن سياقتى جال­عان تۇسىنىك قالىپتاستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول جالعاندىقتان ادا بولا الماي جۇرگەن ادامدار بار. سوندىقتان ويلى ادامنىڭ ءبارى تسەنزۋرانى قالامايدى، ال تسەنزور بولعان ادامداردى جەك كورەدى. بىراق ولاردىڭ كوبىنىڭ ەش جازىعى جوق. وزدەرىنەن تالاپ ەتىلگەن قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ادال اتقاردى. اتقارماسا، ءبارىبىر، باسقا ادام قويىلار ەدى. تەك تىرناق استىنان كىر ىزدەپ، ءوزىنىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ، بىرەۋلەردى ناقاقتان قۋدالاماسا بولدى ەمەس پە؟..

پەتروپاۆلدا ۇزاق جىلدار بويى تسەنزور بولعان كوپجاسار كۇيەۋباەۆ 1978 جىلدان باستاپ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسپاسوزدە مەملەكەتتىك قۇ­پيانى ساقتاۋ باسقارماسىندا قىز­مەت اتقارعان. ال تسەنزوردىڭ قىز­مەتىن ول كەزدە رەداكتور دەپ اتاعان.

«مەن العاش وبلىستىق تەلەۆي­دەنيەنىڭ قازاق بولىمىندە تسەنزور بولدىم. قولىما «قۇپيالار تىزبەسى» دەگەن 467 بەتتىك قالىڭ كىتاپتى ۇستاتتى. وندا قاۋىپسىزدىك، قورعانىس، ەكونوميكا، مادەنيەت سالالارى بويىنشا جاريالاۋعا تىيىم سالىنعان اقپارات تىزىمدەرى كورسەتىلگەن. وقىپ وتىرعان ماتىندەردەن كەزدەستىرگەن اقپاراتتى سول تىزىممەن سالىستىرىپ، جاريالاۋعا جاتپايتىنى بولسا، دەرەۋ تۇزەتەمىن. ارينە، بۇل اۆتورلارعا ۇنامايدى، بىراق امال قانشا، نۇسقاۋلىقتان شىعا المايسىڭ. مىسالى، «لەنين اتىنداعى زاۋىتتا ەڭبەك ەتەدى» دەگەن سويلەمدى «زاۋىتتا ەڭبەك ەتەدى» دەپ تۇزەتەسىڭ. ال مۇنىڭ اقپاراتتىق ماڭىزى وزگەرىپ كەتەدى عوي، بىراق سولاي ەتۋگە ءماجبۇرسىڭ. دەگەنمەن، مەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن ەسكەرىپ، ەشقاشان تولىق ابزاتستى الىپ تاس­تاپ كورگەن ەمەسپىن. شىنىمدى ايتسام، ماعان وسىنداي تالاپتارى ءۇشىن تسەنزورلىق قىزمەت ۇنامايتىن»، دەيدى ول.

قازىرگى جاس ادامدارعا كۇلكىلى  كو­رىن­­گەنىمەن، ول كەزدە 15 مەتر بيىك­تىك­تەن تۇسىرىلگەن فوتونى دا گازەتتە جا­ريا­لاۋعا بولمايدى ەكەن. قالاداعى اس­كەري بولىمدەردىڭ ءنومىرىن كورسەتۋ، سۋيتسيد جاساعانداردى اۋىزعا الۋ، تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ سانىن جازۋ – قىلمىسپەن پارا-پار. كە­زەك­شىلىككە شىققان ميليتسيا ءپاترۋ­لىنىڭ سانىن كورسەتسەڭ دە ايىپقا قالاسىڭ.

«باسپاسوزدە مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ باسقارماسى» دەگەن دارداي اتاۋى، «تسەنزور» دەگەن اتىنان ات ۇر­كەتىن قىزمەتكەرى بولعان سوڭ بۇل كىسى­نىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى دە وزگەشە شى­عار دەپ ويلاعانبىز. سويتسەك، اي­رىقشا ەشتەڭەسى جوق ەكەن. كوپەكەڭ قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىندا قىزىلبالىقشى دەگەن اۋىلدا 1948 جىلى ومىرگە كەلىپتى. اكەسى كوبەگەن باي بولماسا دا بايلاردى جاعالاعان پىسىق ازامات بولعان ەكەن. بايدى جاعالاعاننىڭ ءبارىن كەڭەس وكىمەتى قۋدالادى ەمەس پە، كوبە­گەن دە كامپەسكەگە ىلىككەن. ءسويتىپ اعا­يىندار اراسى ب ۇلىنگەن زاماندا جا­قىندارىنا وكپەلەپ، كورمەيتىندەي بولىپ باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى. جىتى­قارا جاقتاعى اقسۋات اۋىلىندا 8-ءشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ كوپجاسار پە­د­ۋچيليششەگە تۇسەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ اسكەرگە كەتىپ، ورتالىق ازيا اسكە­ري وكرۋگىندە تانكىشى بولادى. قايتىپ كەلگەن سوڭ مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ قوس­تاناي پەدينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فا­كۋل­تەتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن. 1976 جىلى قىزىلجار قالاسىنىڭ تۋماسى – بايان دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ، وسى قالاعا كەلەدى. مۇندا الدىمەن مەكتەپ-ينتەرناتتا تاربيەشى بولىپ، ارتىنان تسەنزورلىق قىزمەتكە اۋىسادى.

كوپەكەڭ وسىنداي قاراپايىم ادام بولسا دا، جۋرناليستەر وزىنەن ىعىسىپ، تەزىرەك جىلىستاپ كەتۋگە تىرىسقانىن ايتادى. «كەيدە رەداكتسياعا بارا قالسام، جاڭا عانا ءازىل-قالجىڭمەن اۋلانى باسىنا كوتەرىپ وتىرعان جىگىتتەر لەزدە زىم-زيا بولادى. تسەنزوردىڭ قىزمەتى جۇرتتىڭ بارىنە قورقىنىش بولىپ ەلەستەيتىنىن سودان بىلە بەرىڭىز. ءوزىم ىشىمنەن وندايعا ك ۇلىپ، تاڭعالىپ قوياتىنمىن»، دەيدى ول.

ءوز قۇپياسىن ۇزاق جىلدار بويى ساقتاپ، قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ادام­عا كەڭەس وكىمەتى بالەندەي وڭ قا­باق­پەن قاراماعان. ەكى بولمەلى پاتەردى دە ارەڭ بەرىپتى. مەملەكەتتىك تۇگىل، وبلىستىق دەڭگەيدەگى ماراپات تا بۇيىرماپتى.

ال قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە تسەنزۋرا جويىلعانى بەلگىلى. حالىققا ەركىندىك بەرىلىپ، جۋرناليستەرگە ءسوز بوستاندىعى ءتي­دى. وسىنى پايدالانىپ، ەل ىشىنە ىرىت­كى سالعىسى كەلەتىن، ءتىپتى سول­تۇستىك ايماقتى كورشى مەملەكەتكە قو­سۋدى كوزدەگەن ارانداتۋشىلار دا باس كوتەرگەن-ءدى. ولاردىڭ «نوۆ پريشيميا»، «زناميا سۆوبودى»، «ۆوزنەسەنسكي پروسپەكت» جانە باسقا گازەتتەرىنىڭ سارىنى وسى باعداردى ۇستانعان. ال «گلاس» دەگەن گازەت ءتىپتى اشىق كۇرەسكە شاقىرۋعا دەيىن باردى. مىنە، وسىنداي وتكەندى كوكسەيتىن سەپاراتيستىك پيعىلداعى باسىلىمدارمەن زاڭدى تۇرعىدا مەملەكەت اتىنان بىلىكتىلىكپەن كۇرەسە الاتىن ماماندار قاجەت بولعاندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قىزمەتكە كىرگەن كوپجاساردىڭ تاجىريبەسىنىڭ پايداسى ءتيدى. ارانداتۋشىلاردىڭ كەي­بىرىنە سوت ارقىلى ايىپپۇل سالى­نىپ، قايسىبىر باسىلىمدى بەل­گىلى مەرزىمگە جابۋ تۋرالى شە­شىم­­دەر شىعارىلدى. سونداي-اق ول رەسەي قا­لالارىنان جەتكىزىلەتىن پور­نوگرا­فيا­لىق باسىلىمداردى، جەكە ادامداردى قارالاعان، ار-نا­مىس­قا تيەتىن دۇنيەلەردى تاركىلەپ، ونداي اقپارات اعىنىن شەكتەۋگە بەلسەنە اتسالىستى.

كەيىن كوپجاسار كۇيەۋباەۆ باس­پاسوزدە جانە باسقا بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىندا زاڭدىلىقتىڭ ساق­تالۋىن باقىلاۋ جونىندەگى وب­لىس­تىق ينسپەكتسيا قۇرىلعاندا سونىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. مۇندا دا ول قازاقستان زاڭناماسىنا قايشى كەلەتىن باسپاسوزدەگى بۇرا تارتۋشىلىقتاردى اشكەرەلەپ وتىردى. ادال دا ابىرويلى ەڭبەگى ءۇشىن وبلىس اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعان.

قازىر كوپەكەڭ زەينەت دەمالىسىندا. ابدەن تارتىپكە، رە­جىمنەن اۋىت­قىماۋعا ۇيرەنىپ قالعان با­سى قاشان كورسەڭ، قىمبات ۋا­قى­تىن جوعالتپاۋعا تىرىسىپ، از اڭ­گى­مەلەسىپ، اسىعىپ تۇرعانى. دەنە شىنىقتىرۋمەن دە جالىقپاي اينالىسىپ، قولىنداعى ەكى تاياعىن ەسكەكشە سەرمەپ، تازا اۋادا سەرۋەندەپ جۇرگەنىن ءجيى كورەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار