ونەر • 01 تامىز، 2021

شوقپار جاسايتىن شەبەر

230 رەت كورسەتىلدى

بەس قارۋدىڭ ءبىرى شوقپار ەجەلدەن قاسيەتتى قارۋعا بالانعان. ەردىڭ ءبىر قاناتىنداي بولعان بۇيىم تىرشىلىككە تىرەك قانا ەمەس، جالعىز جاياۋ جولاۋشىنىڭ جان سەرىگىنە اينالعان كەزدەر از ەمەس. قارۋدىڭ تاساسىندا جۇمباعى كوپ تىلسىم سىر تاعى بۇگىپ جاتىر. ارىدەن جەتكەن اڭىز-داستاندار دا شوقپاردىڭ شوقتىعى بيىك قارۋ ەكەنىن ايگىلەيدى.

ۋاقىت اعىمىنا ساي قانجىعاعا شوق­پار ءىلىپ جۇرەتىن زاماندار كەيىن قالعالى قاشان. بۇگىنگى ۇرپاق بۇل بۇيىمدى كىتاپتار مەن مۋزەيلەردەن كەزدەستىرىپ، شوقپار دەگەن وسى ما دەپ تاڭىرقاپ جاتادى. ءسان ءۇشىن نە ىرىمعا بالاپ تورىنە شوقپار ىلگەن شاڭىراقتار ىلۋدە ءبىر كەزدەسەر. كوزدەن تاسالانىپ بارا جاتقان قۇندىلىقتى قايتا ءتىرىلتىپ، شوقپار جاساۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن شەبەرلەر دە نەكەن ساياق.

ءوز ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن شاعىن شە­بەرحاناعا اينالدىرعان نۇرلىبەك ءرابىل ۇلى الماتىنىڭ ىرگەسىندە تۇرادى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن جان، قاي جەردە بۇتا قوپارىلىپ، اعاش ءسۇرىلىپ جاتىر دەسە سول ماڭنان تابىلادى. الىپ تەحنيكانىڭ كومەگىمەن قوپارىلىپ جاتقان كارى اعاشتىڭ ءون بويىنان ءوزىنىڭ جاڭا تۋىندىسىن كورىپ، جاس بالاشا قۋانادى. الگىنى كەسىپ الىپ، قابىعىن ارشىپ قالىپقا كەلتىرگەنشە تىنىم تاپپايدى. مونشاقتاپ تامعان تەردىڭ وتەۋىندەي، اينالاسى 4-5 كۇندە جاڭا شوقپاردىڭ پوشىمى ءازىر بولىپ، ارلەۋ مەن اسەمدەۋگە سۇرانىپ شىعا كەلەدى. ەڭ باستىسى شەبەر كەز كەلگەن اعاشتىڭ تامىرىن كەسىپ الىپ، كەزەكتى تۋىندىسىن جاساۋعا باس-كوزسىز كىرىسپەيدى. الدىن-الا نيەت ەتىپ، ءوزى شوقپاردى سىيعا تارتاتىن جاندى ىشتەي بەلگىلەپ، دايىن بولعاندا ىرىم ەتىپ اپارىپ بەرەدى. بابا رۋحىنان سارىن العان ساف ونەردى ساۋداعا اينالدىرعىسى كەلمەيتىنىن ايتادى.

ۆ

– ىرىمعا قىرىن قاراۋعا بولمايدى. اڭىزداردى سويلەتسەك، بايىرعى بابالارىمىز ءبىر پەرزەنتكە زار بولعان ياكي شاڭىراققا يە بولاتىن ەر بالانى اڭساعان جاندارعا، اۋەلى اللا تاعالادان تىلەك ەتىپ، ىزگى نيەت، جاقسى ىرىممەن شوقپار جاساپ اپارىپ بەرەتىن بولعان. كوپ تىلەۋى قابىل بولىپ الگى ۇيدە ءسابي ءۇنى ەستىلىپ، ۇلان-اسىر توي سالتانات قۇرعان. ارينە، اۋەلى اللا. پەندە شىركىن تەك جاقسىلىقتان ءۇمىت ەتەدى. جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس. بۇل ونەرمەن التى جىلدان بەرى اۋەستەنىپ كەلەمىن. بابا ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ، كوڭىلىم قالاعان ازاماتتار­عا ىزگى نيەتپەن ۇسىنىپ ءجۇرمىن. ولار دا مارتتىگىن تانىتىپ، ات مىنگىزىپ، شاپان جاۋىپ جاتادى، ءبىرى اق تىلەكپەن العىسىن ايتادى. شوقپاردى سىيعا تارتاتىن جان­­دى باي-باعلان، جارلى-جاقىباي دەپ الا­لامايمىن. شىن نيەتىممەن اپارىپ بەرەمىن. ەڭبەگىمە اقى دامەتپەيمىن. اينا­لىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى بابا جولى. سول جول تارىلماسا، جاس ۇرپاق قاسيەت-قالىبىنان جاڭىلماسا، تەگىن ءبىلىپ، تەرەڭنەن تامىر السا دەگەن تىلەك قانا، – دەيدى نۇرلىبەك شەبەر.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن توقسان ادامعا شوق­پار سىيلاعان كەيىپكەرىمىز، ولاردىڭ سانى جۇزگە جەتكەندە «شوقپارلار شەرۋى» اتتى كىتاپ جازىپ جارىققا شىعارۋدى ويعا العان. ول كىتاپتا كەيىپكەر مەن شە­بەردىڭ سۋرەتى، شوقپاردىڭ سىيعا تارتىلۋ تاريحى، بەس قارۋدىڭ قاسيەتى مەن ەرەكشەلىگى تۇتاس باياندالماق. ونىڭ قو­لىنان شوقپار العانداردىڭ ىشىندە قاراپايىم شارۋا ادامىنان باستاپ ەسىمى ەلگە ءمالىم ونەر مەن سپورت ساڭلاقتارى بار. توكيودا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىنىڭ قارساڭىندا نۇرلىبەك شەبەر، قازاق بوكسىنىڭ ماقتانىشى مۇحتارحان دىلدابەكوۆكە «تولاعاي» ات­تى شوقپاردى ارنايى سىيعا تارتقان. ايتىپ وتكەنىمىزدەي، شوقپار الدىن-الا جاسالىپ ءوز يەسىنە تابىستالمايدى. كەزەكتى شوقپاردىڭ يەسىن تۋىندىگەر ىشتەي ءتۇيسىنىپ، اتىن دا ءوزى قويىپ، ءوزى تارتۋ ەتەدى. دەگەنمەن، شەبەردىڭ الدىنا ارنايى كەلىپ قولقا سالاتىندار دا جوق ەمەس. ورايى تۋسا، شىن نيەتىمەن كەلگەن جاننىڭ مەسەلىن قايتارماۋعا تىرىسامىن دەيدى ول.

اڭگىمە بارىسىندا كەيىپكەرىمىزدىڭ ىشكى الەمىن بارلاي وتىرىپ، تەرەڭ سىر اڭدادىق. ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي شەشەن سويلەيتىن نۇرەكەڭ، بەس قارۋدىڭ تاريحى مەن ولارعا قاتىستى اڭىزداردى اڭگىمەلەگەندە تىڭداعان جاندى ۇيىتىپ الادى ەكەن. كوڭىلدىڭ كەي ساتتەرىن ولەڭ­مەن ورنەكتەيتىن ول «تەڭىزگە تامدىم تام­شى بوپ»، «ولەڭمەن ورىلگەن ءومىر» جىر جيناقتارىنىڭ اۆتورى. اياعىنا ساپتاما ەتىك كيىپ، بەلىنە قازاقى بەلبەۋ تاعىنعان پالۋان دەنەلى نۇرلىبەك شەبەردى باياعىنىڭ باتىرلارى دەرسىز. ايتپاقشى، كەيىپكەرىمىز تاەكۆاندودان قارا بەلبەۋ يەگەرى. ەلۋدى ەڭسەرسە دە سپورتتان قول ۇزبەگەن ول كۇنىنە 5-10 شا­قىرىم جۇگىرىپ، جاتتىعۋ جاسايتىنىن ايتادى. سوزىنشە، ادامنىڭ ىشكى قۋاتى مەن سىرتقى ساۋىتى ساي بولماسا رۋح كەمەلىنە كەلە المايدى. جاقسى تۋىندى جاساۋعا دا قايرات پەن رۋح كەرەك. كوزگە تۇسكەن تال-تەرەكتى جوڭعىلاي بەرسەم شوقپار دايىن بولماي ما دەسەڭىز قاتەلەسەسىز. تۋىندىگەر تىلسىم كۇش تىنىسىن اشىپ، كوڭىل اۋەنى شىرقاۋ بيىكتى شارلاعان شابىتتى شاقتا عانا قولىنا قۇرالىن الىپ قارسى الدىنداعى ءبىر قايناۋى كەم بوپ تۇرعان شوقپارعا وزىنشە بەدەر بەرۋگە تىرىسادى. ءتۇرلى تاستارمەن، ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتاپ، ەندى ءبىرىن اسىقپەن اسپەتتەيدى. وسى ءبىر ىسپەن اۋەستەنۋدى قالاي قولعا الدىڭىز دەگەن ساۋالىمىزعا شەبەر بىلايشا جاۋاپ بەردى:

«جىلقىنىڭ جالىندا، تۇيەنىڭ قو­مىن­دا جۇرگەن اتالارىمىز شوقپاردى ارۋاقتى ەردىڭ ايبارى دەپ بىلگەن. بۇل جاي عانا قۋ اعاش ەمەس، تاريح پەن تاعى­لىمنىڭ ايناسى. جاۋگەرشىلىك زاماندا ولارعا سەرىك بولعان، تورىندە ءىلۋلى تۇرعان قۇندى مۇراسى ەدى. بۇل قارۋدىڭ كيەسى جايلى اتا-اجەلەرىمىزدەن كوپ ەستيتىنبىز. بۇگىنگى ۇرپاق بەس قارۋدىڭ باعاسىن، قادىر-قاسيەتىن بىلە مە؟ ونى نەگە ۇمىتتىق؟ دەگەن ساۋالدار ۇنەمى كوكەيىمدە تۇراتىن. جۇرگەن جەرىمدە وسى تۋرالى ايتىپ جۇرەمىن. تاريحتا ابىلاي مەن قابانبايدىڭ وڭ قولى اتانعان، شىعىس قازاقستاننىڭ تۋماسى، ىلە اۋدانى، شۋ بويىندا قالىڭ قىرعىزدىڭ قولىنان قازا تاپقان كوكجال باراق باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعىمىن. سول كىسىنىڭ دوس دەگەن ۇلى بولعان. ءبىر كۇنى دوس اتامىز تۇسىمە ەنىپ، اق شوق­پار كوردىم. ەرتەسى ۇيقىدان ويانعاسىن، بۇل جاي كوڭىلىمە تىنىشتىق بەرمەدى. العاشقى شوقپار وسىلاي دۇنيەگە كەلىپ ەدى. ونى ىرىمداپ راقىم-ساۋلە ەسىمدى دوستارىمىزعا ۇسىندىم. ومىرگە ءۇش قىزدىڭ ارتىنان جاڭگىرحان ەسىمدى پەرزەنت كەلىپ، مۇنى جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەپ پايىمدادىق. سودان بەرى قانشاما شوقپار ءوز يەسىن تاۋىپ كەلەدى. بابا ءداس­تۇرى بالاعا مۇرا بولسا يگى»، دەيدى نۇر­لىبەك ءرابىل ۇلى.

نۇرەكەڭ تىلگە تيەك ەتكەن وقيعا جاي­لى بەلگىلى اقىن حاسەن زاكاريا «شوق­پار» اتتى باللادا جازىپ، ەكى دوستىڭ ارا­سىندا بولعان عيبراتتى جايدى بايان ەتكەن. شىعارمادا ءۇش قىزدان سوڭ ات ۇستار ۇل اڭساعان راقىم دوسىنا نۇر­لىبەك شەبەر شوقپار سىيلايدى. ار­تىنشا ۇل بالا دۇنيەگە كەلىپ، راقىم دوسىنا ات مىنگىزەدى. نۇرلىبەك تە ءوز كەزە­گىندە مارتتىك تانىتىپ الگى جىلقىنى سويىپ، اۋىل-ەلگە توي جاساپ تاراتىپ بەرەدى. ناعىز ەرلەر دوستىعىنىڭ ۇلگىسىن تانىتقان شاعىن باللادادا شوقپاردىڭ كيەسى، بابالاردىڭ تانىم-تاعىلىمى كەڭىنەن كورىنىس تاپقان.

بابا مۇراسىن اسپەتتەۋ – قاستەرلى بورىش. وتكەننەن ونەگە الماي كەمەل كەلەشەككە كەرۋەن تارتۋ مۇمكىن ەمەس. ومىر­لىك مۇراتىن ۇستازدىق جولمەن ۇش­تاس­تىرعان نۇرلىبەك ءرابىل ۇلى وسكە­لەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ىزگىلىكتىڭ ءنارىن قۇ­يىپ، بابا ونەرىنە باۋلىپ ءجۇر. قاز­اقى­­لىق­تىڭ قالىبىنان جاڭىلماعان ازا­ماتقا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇكىمەت شيكى مۇناي باعاسىن بەكىتتى

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

قىتاي مەن قازاقستان جۇك تاسىمالى ارتقان

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار